Γυναίκες του πάθους

Μήλο μου κόκκινο, ρόδο βαμμένο...

(Έρωτας, Μαύρος Θάνατος και Τέχνη)

Μπορεί τα πράγματα να είναι απόλυτα σαφή, διαφανή όσο και πολυδιαφημισμένα για τους άνδρες Προραφαηλίτες, δεν συμβαίνει όμως το ίδιο και μ' εκείνες τις γυναίκες οι οποίες αναμφισβήτητα συμμετείχαν στο κίνημα όχι μόνο ως θέμα, απεικόνιση ή συναίσθημα αλλά και ως ενεργή κι ένσαρκη παρουσία. Αφού πρωταγωνίστησαν όχι μόνο ως μοντέλα ή ερωμένες αλλά και ως αυτάρκεις, σημαντικές δημιουργοί. Έτσι είναι. Η πλούσια ιστορία των Προραφαηλιτών στην βικτωριανή Αγγλία αλλά και τις ΗΠΑ λίγο αργότερα, δεν γράφεται, δεν γίνεται, χωρίς τις γυναίκες τους. Όσο κι αν οι πρωτεργάτες της αδελφότητας ο William Holman Hunt, ο Dante Gabriel Rossetti και ο John Everett Millais την ήθελαν αποκλειστικά a boy's club intentionally excluded women, η θηλυκή ομάδα, the Pre-Raphaelites' Sisterhood, ήταν ανέκαθεν παρούσα. Παντού. Σήμερα απλώς η εξάπλωση των gender studies καθιστά αυτό το αναμφίβολο γεγονός, περισσότερο προσπελάσιμο. 

Ας ξεκινήσω από την Cristina Rossetti την αδελφή του Dante Gabriel και για ένα μικρό διάστημα αρραβωνιαστικιά  μινόρε James Collinson, συνιδρυτή πάντως της αδελφότητας την οποία όμως εγκατέλειψε όταν τελικά η Cristina δεν ανταποκρίθηκε στον έρωτά του. Ο ίδιος κλείστηκε σε μοναστήρι και πέθανε εκεί το 1881 όπως ήδη έχουμε ξαναπεί. 

Η άλλη, τεράστια προσωπικότητα είναι σαφώς η Effie Millais, αδελφή της Sophy Gray, και σύζυγος αρχικά του John Ruskin τον οποίο αργότερα εγκατέλειψε για τον μεγάλο της έρωτα John Everett Millais (1829 -1896). Τρίτη, η κοκκινομάλλα Elizabeth Siddal, επίσης ζωγράφος, ποιήτρια αλλά και έμπνευση  και περιπαθές μοντέλο των πιο σπουδαίων εκπροσώπων της ομάδας. Αυτή είναι για παράδειγμα η Οφηλία στον διάσημο πίνακα του Millais που έκανε πάταγο στην εποχή του, το 1856. Πρωτίστως όμως υπήρξε η μεγάλη αγαπημένη και η σύζυγος του Dante Rossetti, του κορυφαίου Προραφαηλίτη και προδρόμου  του Αισθητισμού (1828-1882).

Να μην ξεχάσω την Σόφη Gray, αδελφή όπως είπαμε της Έφης Μιλλαί ( από Euphemia, Ευφημία το βαπτιστικό της). Η Σόφη που γεννήθηκε το 1843 και πέθανε το 1882, διετέλεσε για μεγάλο διάστημα μοντέλο του γαμπρού της John Everett Millais, ενδεχομένως και ερωμένη του. Σίγουρα όμως πηγή έμπνευσης του αλλά και βαθιού έρωτα τόσο του ίδιου όσο και του φίλου του, Ροσσέττι. Σας μπέρδεψα με παράλληλες σχέσεις και ονόματα; Ο τελευταίος, o Rossetti, της φιλοτέχνησε απειράριθμα πορτραίτα, σχέδια, ολοκληρωμένες συνθέσεις σε λάδι κ.λπ. και της επέτρεπε να πρωταγωνιστεί στις ευφάνταστες ιστορίες του. Να είναι η νεράιδα των φαντασιώσεων του. Ήταν πραγματικά μαγεμένος από αυτήν. Obsessed κυριολεκτικά, σύμφωνα με τους βιογράφους του! Η Έφη πάντως, φιλάσθενη και επιρρεπής στις καταχρήσεις, πέθανε νεότατη από anorexia nervosa το 1882. Ας σημειωθεί ότι ο Μιλλαί μπορεί να παντρεύτηκε μεν την Έφη το 1855 αλλά ο έρωτας του για την αδελφή της Σόφη ήταν σταθερός όλα τα χρόνια της συνύπαρξης τους όσο και η προστασία του όταν η ίδια άρχισε να καταρρέει. Μην ξεχνάτε ότι τα παραισθησιογόνα και το αλκοόλ ήταν κοινός τόπος στον κόσμο των βικτωριανών εστέτ. Η Sophie - ή και Sophy - Gray απετέλεσε, κατά τα άλλα, το πρότυπο της κοριτσίστικης, εύθραυστης ομορφιάς που στοίχειωνε τα ρομαντικά όνειρα των Προραφαηλιτών. Ποιητικό της πάρισο στην ελληνική ποίηση μπορούμε να πούμε πως είναι οι χλωμές και πελιδνές αγαπημένες του Αχιλλέα Παράσχου ή του Ιωάννη Καρασούτα.

Επιστρέφοντας πάλι στην μοιραία Elisabeth Siddal με την ποιητική ομορφιά που πέθανε το 1862 αναφέρω ένα περιστατικό που κινείται στα όρια πραγματικότητας και μύθου: Είναι χαρακτηριστικό και της ιδιαίτερης εκείνης γυναίκας αλλά και ολόκληρης της εποχής το γεγονός ότι στον τάφο της ο απελπισμένος σύζυγος Ροσσέττι έριξε τα χειρόγραφα με τα ερωτικά ποιήματα που της είχε, κατά καιρούς, αφιερώσει. Για να περιμαζέψει πάντως λίγους μήνες αργότερα πραγματοποιώντας μιαν, ήκιστα ρομαντική, εκταφή και να τα εκδώσει. Ας μην ξεχνάμε ότι ο αναμφισβήτητος σταρ των Προραφαηλιτών είναι επίσης κι ο πιο γνωστός, στην εποχή του, ποιητής. Κάτι δηλαδή σαν τον δικό μας Νίκο Εγγονόπουλο. 

Μετά από τον θάνατο, ίσως από κατάχρηση λαβδάνου, της Ελίζαμπεθ (Μπέτυ) ο Ροσσέττι θα πάρει στο σπίτι του ως οικονόμο αρχικά ένα μοντέλο του από το 1856, την Φάνυ Κόμφορθ, την οποία θα εναλλάσσει ερωτικά ως τον θάνατο του με την Jane Morris, μοντέλο του αλλά και συγχρόνως (!) σύζυγο του φίλου του, ντιζάϊνερ, εκδότη, επιχειρηματία και ζωγράφου William Morris. Μύλος! 

Ο πιο διάσημος προραφαηλίτης της δεύτερης γενιάς πάλι, ο Edouard Coley Burne -Jones (1833 - 1898) παντρεύτηκε μεν την Georgiana Mac Donald το 1860 αλλά από το 1866 ως το 1868 έζησε μια παθιασμένη σχέση με την μεγαλοαστή Ελληνίδα καλλονή Maria Cassavetti, - σύζυγο του Κωνσταντινουπολίτη γιατρού Zambaco(s) ως το 1866 - κόρη της Euphrosyne Cassavetti και ξαδέλφη της Maria Euphrosyne Spartali - Stillman αλλά και της Αγλαΐας Κορωνιού.

Πρόκειται για τις Τρεις Χάριτες του Λονδίνου για τις οποίες έχουμε ήδη ξαναμιλήσει. Η Κασσαβέτη υπήρξε το μοντέλο για τον κύκλο των τεσσάρων πινάκων με θέμα τον Πυγμαλίωνα και την Γαλάτεια από το 1868 ως το 1870 σε πρώτη φάση και από το 1870 ως το 1879, όταν δηλαδή είχε χωρίσει από τον Burne Jones. Είναι ενδεικτικό ότι στο μυαλό του ζωγράφου το αγαπημένο πλάσμα σιγά σιγά μεταμορφώνεται σε Ερινύα.

Η Μαρία Κασσαβέτη - Ζαμπάκου (1843-1914) έζησε μετά το 1880 στο Παρίσι ως μαθήτρια του Alphonse Legres και του August Rodin. Του τελευταίου και ως ερωμένη κι όταν πλέον εθεωρείτο αναγνωρισμένη γλύπτρια. Μού θυμίζει την περίπτωση της επίσης Ελληνίδας γλύπτριας Σεβαστού, νεαρής μαθήτριας και έπειτα συζύγου του Antoine Bourdelle.

Όσο για την Σπαρτάλη (1844 - 1927), αυτή υπήρξε διακεκριμένη ζωγράφος, πρωτοπόρος της προραφαηλιτικής αισθητικής στις Ηνωμένες Πολιτείες μαζί με τον Αμερικανό σύζυγο της ενώ έγραψε και κριτικές(!) στουςTimes. Επίσης υπήρξε μοντέλο του Madox Ford Brown, της πρωτοπόρου φωτογράφου Julia Margaret Cameron, του Rossetti - πώς αλλιώς! - και του John Spencer Stanhope. 

Η πανύψηλη Σπάρταλη μαζί με τον σύζυγο της William J. Stillman υπήρξαν τα μοντέλα του  Rossetti για τον πίνακα "Δάντης και Βεατρίκη". Το ζευγάρι έζησε στην Φλωρεντία και τη Ρώμη από το 1878 ως το 1883, πριν την αποδημία τους στις ΗΠΑ. Εκεί μάλλον συνάντησαν τον ομόδοξο τους ζωγράφο Xaverio Altamura, μοιραίο σύζυγο της ημέτερης Ελένης Μπούκουρα. Πόσα πράγματα στο περιθώριο της ιστορίας συνθέτουν εντέλει την ουσία και της ιστορίας και της τέχνης.

Τελευταία και πιο χαρακτηριστική περίπτωση των γυναικών της αδελφότητας είναι η μοιραία, όπως ήδη έχουμε πει, Fanny Cornforth, μοντέλο, ερωμένη και, κατά περίσταση, πόρνη πολυτελείας. Οι πηγές την αναφέρουν ως woman of easy virtue, απαίδευτη αλλά ακαταμάχητη!  Αυτή δεν ήταν μεν καλλιτέχνις, ενέπνευσε όμως και πρωταγωνίστησε σε μερικά από τα ωραιότερα έργα της εποχής, συναγωνιζόμενη επί ίσοις όροις με την τόσο γήινη, αισθησιακή ομορφιά της, την άλλη "θεά" που ήδη παρουσιάσαμε. Την ατμοσφαιρική και αέρινη Sophy Gray. 

H Fanny Cornforth είναι η "Blue Bower",1865, και βέβαια η "Bocca Baciata",1859, αμφότεροι τίτλοι πινάκων του εφ' όρου ζωής άτακτου και ερωτύλου Rossetti που της είχε τεράστια αδυναμία. Το συγκεκριμένο έργο είναι η πρώτος πίνακας μεγάλων διαστάσεων, του σχεδόν αυτοδίδακτου ζωγράφου, μετά το γνωστό πλην πρωτόλειο έργο του Ecce Anquila Domini, του1850, και οπτικοποιεί μοναδικά το περίφημο απόσπασμα "...Bocca baciata non perda ventura, anzi rinova come fa la lunα..." από το "Δεκαήμερο", Decameron, του Boccaccio. Δηλαδή πρόχειρα: Το φιλημένο στόμα δεν χάνει την δροσιά του αλλά αυτή ξαναγεννιέται (ανανεώνεται) σαν το φεγγάρι...

Το κείμενο ερωτικό και προκλητικό στα όρια της πορνογραφίας - ως αντίδραση στον εγκλεισμό και τον φόβο του Μαύρου Θανάτου - αναφέρεται σε μια μοιραία γυναίκα και άκρως ποθητή - τι άλλο; - την Alatiel, κόρη του σουλτάνου της Βαβυλώνας που την θέλουν οι πάντες, την βιάζουν εξακολουθητικά ιππότες και λοιποί συγγενείς αλλά αυτή επανακτά με μαγικό τρόπο την παρθενία της παραμένοντας ταυτόγχρονα και Αγία και πόρνη (δες τα ανάλογα κείμενα, αντιπανικοβάλ 14 και 11) και εν τέλει παντρεύεται τον υπεσχημένο της πρίγκιπα. Η ανωτέρω φράση είναι γραμμένη στο πρωτότυπο στην πίσω πλευρά του πίνακα, δείγμα και της παιδείας του Ροσσέττι αλλά και των φιλολογικών εμμονών όλων των Προραφαηλιτών (καμμία δηλαδή σχέση με την πλειονότητα των σημερινών ζωγράφων).

Το μισάνοιχτο, υγρό στόμα, το φιλήδονο βλέμμα, τα πυκνά, κόκκινα μαλλιά, σύμβολο της ακόρεστης λαγνείας του μοντέλου, δηλαδή της Φάννυ, υπηρετούν, με τον καλύτερο τρόπο, τις πιο μύχιες προθέσεις του ζωγράφου. Επιπλέον έρχονται σήμερα οι gender studies, Gr. Pollock και οι λοιπές, για να ταυτίσουν τα σαρκώδη χείλη με τα ανάλογα του αιδοίου και το πολλά υποσχόμενο βλέμμα με την ανδρική βούληση και εξουσία. Δηλαδή ο Rossetti δεν ζωγραφίζει τόσο το, δεδομένα χαλαρών ηθών, μοντέλο, όσο τη δική του, απόλυτα προσωπική, πρόθεση και επιθυμία. Και μάλιστα με όλους τους δυνατούς, σεξουαλικούς υπαινιγμούς που τού προμηθεύει αφ'ενός η εποχή του και αφ'ετέρου η καθόλου ιστορία της τέχνης. Μήλα, κοσμήματα, κι λουλούδια και λοιπά parafernalia. Επαναλαμβάνω: Πορνογραφία μήπως; Για να υπενθυμίσω ότι η λέξη pornography μπήκε μόλις το 1857 στο λεξικό της Οξφόρδης με την έννοια της δημόσιας υγιεινής (public hygiene).  Έτσι έχουν τα πράγματα για άνδρες και γυναίκες της βικτωριανής περιόδου σε βαθμό που ο ποιητής  Charles Swinburne  κρίνοντας τον πίνακα Bocca baciata  αποφαίνεται πως είναι... more stunning than can decently be expressed. Δηλαδή "πολύ πιο ερεθιστικός απ' ό, τι η ευπρέπεια θα μπορούσε να εκφράσει"!

Πάντως, από εκείνη ακόμα την εποχή ο πίνακας Bocca baciata και το πρώτο πορτρέτο της Sophie Gray, 1861,που έφτιαξε ο Rossetti, συναγωνίζονταν το ένα το άλλο σε δημοτικότητα σε βαθμό ώστε ο Millais να διεκδικεί τα έργα για τον εαυτό του και βάζοντας τον φίλο του George Price Boyce να τα αγοράσει για το λογαριασμό του!  Στην πρόσφατη έκθεση της National Gallery του Λονδίνου, το 2013, επιτέλους τα δύο έργα στήθηκαν δίπλα-δίπλα ώστε έτσι ενωμένα να  γεφυρώνουν πάθη, εποχές και ανθρώπινες αδυναμίες.

Τελευταία και ίσως πιο ενδιαφέρουσα μούσα των Προραφαηλιτών είναι αναμφισβήτητα η Jane Morris σύζυγος του πολυδιάστατου William Morris. Ένα κορίτσι ταπεινής καταγωγής και απολύτως απαίδευτο που οι ζωγράφοι Rossetti και Burne Jones συνάντησαν τυχαία το 1857 στο περίφημο Drury Lane Theatre της Οξφόρδης και της ζήτησαν να τους ποζάρει. Έκτοτε η ζωή της αλλάζει δραματικά. Η Jane γνωρίζει μέσω των νέων της φίλων και τον William Morris και τού ποζάρει για τον πίνακα του Queen Guinevere. Ο Morris την ερωτεύεται τρελά, η αιώνια σχέση κυνηγού - θηράματος, ζωγράφου - μοντέλου, την αρραβωνιάζεται  και τελικά την παντρεύεται. Η Jane, κυρία Morris πλέον θα βοηθήσει ενεργά τον άντρα της στις καλλιτεχνικές του επιχειρήσεις,  δηλαδή το περίφημο κίνημα Arts and Crafts που επηρέασε καθοριστικά την Art Nouveau δηλαδή τον συνδυασμό τυποποιημένης παραγωγής και αισθητικού προϊόντος, - βιβλίο, έπιπλο, εργόχειρο, εσωτερική διακόσμηση, design - μέσω της εταιρείας που έχει ιδρύσει. Θα εγκατασταθεί, θα διακοσμήσει και θα εμψυχώσει το περίφημο Κόκκινο Σπίτι του Κεντ, θα γίνει παθιασμένη βιβλιοφάγος, θα μάθει γαλλικά, ιταλικά και μουσική και θα εξελιχθεί όπως σημειώνει ο βιογράφος της σε accomplished pianist! Παράλληλα ο θαυμασμός της προς τον Ροσσέττι θα εξελιχθεί σε έρωτα (αμοιβαίο) και θα τού ποζάρει αδιαμαρτύρητα ως τον θάνατο του, το 1882. (τον Πυγμαλίωνα της, τον σύζυγο της Γουίλιαμ Μόρρις, δεν φαίνεται να τον ερωτεύτηκε ποτέ).

Και μια και αναφέρθηκε ο Πυγμαλίων... Η Jane Morris υπήρξε το πρότυπο για το ομότιτλο θεατρικό έργο του George Bernard Shaw, το 1914 αλλά και για την ταινία My fair lady του 1964. Δηλαδή της μεταμόρφωσης ενός λαϊκού, άξεστου κοριτσιού σ' ένα προικισμένο και ακτινοβόλο πλάσμα. Μεταξύ μας, το όνειρο κάθε αρσενικού να πλάσει μόνος του την αγαπημένη γυναίκα από την αρχή αλλά και το σύνδρομο του "πατέρα" που υποβόσκει, κατά κανόνα, στις ερωτικές σχέσεις μεγαλύτερων με μικρότερες. 

Η Μόρρις, μετά τον θάνατο του Ροσσέττι και του Μόρρις (1896) αξιώθηκε έναν ακόμη μεγάλο έρωτα. Συνδέθηκε με έναν πολιτικό ακτιβιστή και ποιητή της εποχής επί μία περίπου δεκαετία. Υπήρξε, κατά κοινή ομολογία, άψογη μητέρα για τις δύο τις κόρες. Πέθανε το 1914 σε ηλικία 72 ετών. Her keen intelligence allowed her to recreate herself!

Βιβλιογραφία

Alyce Mahon, Eroticism and Art, Oxford History of Art, 2005.

Edward Lucie Smith, Symbolist Art, Thames and Hudson, 1972.

R.V.Johnson, Αισθητισμός, Η γλώσσα της Κριτικής, μτφρ. Ελένη Μοσχονά, εκδ. Ερμής, 1969.

Robin Spencer, The Aesthetic Movement, Theory and Practice, Picture back, 1972.

John Nicoll, The Pre-Raphaelites, Picture back, 1970.

Φωτογραφίες 1. Bocca baciata. Η Fanny Cornforth.

 2. Η Jane Morriς σε πίνακα του συζύγου της.

3. Η Morris με την μικρή της κόρη.

Η ευγενής τέχνη του να κάνεις εχθρούς

The Gentle Art of Making Enemies

Sir Edward Burne Jones, Love in the ruins 

(Η ευγενής τέχνη του να κάνεις εχθρούς)

Η ομάδα των Προραφαηλιτών ιδρύθηκε το 1848, την χρονιά των αστικών επαναστάσεων στην Ευρώπη, από τρεις νεαρούς συνομήλικους ζωγράφους: Τον βαθιά θρησκευόμενο William Holman Hunt (1827 - 1910) που ήταν κι ο ιστορικός του κινήματος, τον John Everett Millais (1829 - 1896) και τον Dante Gabriel Rossetti (1828 - 1882). Οι τρεις Προραφαηλίτες στην συνέχεια έγιναν επτά. Είναι χαρακτηριστικό πως όλοι τους, εκτός του Millais, επίσης έγραφαν ποιήματα και πεζά. Δηλαδή το κίνημα διέθετε κειμενική παιδεία, εμπνεόταν από το μυστήριο του Μεσαίωνα και αποστρέφονταν την ραγδαία εκβιομηχάνιση. Θα έλεγα ότι μοιάζουν με τους μανιεριστές ζωγράφους του 16ου αιώνα. Οφείλουμε να αναφέρουμε εδώ επίσης και την Christina Rossetti, αδελφή του Dante και αρραβωνιαστικιά του επίσης προραφαηλίτη James Collinson. Ο τελευταίος, απογοητευμένος από την αδιάφορη στάση της, αποχώρησε από την ομάδα το 1851 και πέθανε σε μοναστήρι, το1881. Πάθη και λάθη από νωρίς!

 Την επομένη κιόλας χρονιά από την ίδρυση της, το 1849, όχι χωρίς προβλήματα, η ομάδα εξέθεσε στην περίφημη Royal Academy. Ας σημειωθεί ότι ο Brown Ford Madox (1821 - 1893) τούς ακολούθησε έπειτα και δεν ανήκε στους επτά - όπως επίσης ο Edward Burne Jones (1833 - 1898) βαρωνέτος αργότερα - παρ' ότι, ως μεγαλύτερος και εμπειρότερος, ήταν ήδη δάσκαλος του Rossetti. Ο οποίος Rossetti, αν και αναγνωρισμένος ποιητής και λόγιος, έκανε τότε τα πρώτα του, μάλλον αβέβαια, βήματα στην ζωγραφική. Και παρότι εξελίχθηκε στην αναμφισβήτητη βεντέτα της ομάδας, ποτέ δεν ξεπέρασε το κόμπλεξ του για τις εικαστικές του ελλείψεις.

Οι Προραφαηλίτες εντάσσονται μεν στο ευρύτερο ρομαντικό κίνημα, κομίζουν όμως έναν καινούργιο, αισθητικό αέρα επιμένοντας στην λεπτομερή, ρεαλιστική περιγραφή, το αντισυμβατικό, ακαδημαϊκό πνεύμα ως προς τα θέματα και προτείνοντας μίαν, μάλλον εξιδανικευμένη, επιστροφή στην αθωότητά του Quattrocento. Δηλαδή στην αθώα τέχνη του Φρα Αντζέλικο, πριν τον Ραφαήλ!

 Παρ' όλα αυτά θεωρούνται από τους σύγχρονους τους αλλά και θεωρούν οι ίδιοι τους εαυτούς τους μοντέρνους. Δρουν πάντως εκ παραλλήλου με τον ευρύτερο αισθητισμό της εποχής δηλαδή την εμμονή στην ομορφιά και στην απόλυτη πίστη για την απόλυτη δύναμη της τέχνης. Ο Αισθητισμός, πρέπει εδώ να υπογραμμίσω, ξεκίνησε ως μία στάση των λίγων, ένας εξεζητημένος δανδισμός που εξέφραζε διανοούμενους και καλλιτέχνες της βικτωριανής περιόδου μετά από το 1860 - ενώ στη Γαλλία είχε κάνει την εμφάνιση του ασφαλώς νωρίτερα - για να εξελιχθεί γρήγορα σε μια από τις σοβαρότερες αισθητικοϊδεολογικές αναζητήσεις του 19ου αιώνα. 

Να χλευαστεί, τέλος από κοινό και κριτικούς, όπως εξάλλου κι ο ιμπρεσιονισμός αλλά και να αποθεωθεί από την εποχή του. Είναι προφανές ότι η ιδέα του l' art pour l' art,  "η τέχνη για την τέχνη", κυριαρχεί όχι μόνο στην λογοτεχνία, δηλαδή στο έργο του Théophile Gautier, του Oscar Wilde, του Swinburne - Τον θυμάστε; Ήταν αυτός που έχασε τον ύπνο του με την Σπαρτάλη - τον Poe κ.λπ αλλά και στις λεγόμενες, εφαρμοσμένες τέχνες οι οποίες, εκείνη ακριβώς την εποχή, συνδυάζονται με την πλέον εξελιγμένη μανιφακτούρα. Ένα είδος δηλαδή ατύπως τυποποιημένης, πρωτοβιομηχανικής παραγωγής που επιδιώκει συγχρόνως το απόλυτο, καλαισθητικό αποτέλεσμα. Πολύ πριν το Bauhaus.

Ποιοί όμως είναι οι πρωταγωνιστές; ασφαλώς ο κριτικός John Ruskin, αισθητικός προπαγανδιστής και απόλυτος ηθικολόγος, ο Walter Pater αντικοινωνικός, λόγιος και μανικός εραστής της τέχνης, ο William Morris, επιχειρηματίας, καλλιτέχνης, ποιητής, σοσιαλιστής και πάνω από όλα... designer αλλά και πλήθος άλλοι. 

Παράλληλα θα ανέφερα τον σχεδιαστή Aubrey Beardsley που πέθανε πολύ νέος το 1898 ως χαρακτηριστικό φαινόμενο του τέλους του αιώνα, του πνεύματος του fin de siècle  και της décadence δηλαδή όπως επίσης και τον ήδη γνωστό μας Dante Gabriel Rossetti ο οποίος είναι εξίσου διάσημος και ως ποιητής. Και μάλιστα εκ των εξεχόντων της συγκεκριμένης εποχής. Ιδού ένα ποίημα του:

Heaven born Helen, Sparta's Queen

(O Troy Town!)

Had two breasts of heavily sheen,

The sun and moon of the heart's desire:

All Love's lordship lay between. 

(O Troy's down,

Tall Troy's on fire!)

Σε απλή μετάφραση: 

Η Ελένη που γεννήθηκε 

στους ουρανούς,

 της Σπάρτης η βασίλισσα 

(Ω πόλη της Τροίας)

είχε είχε δύο στήθια

λαμπρά σαν ουρανούς,

 ήλιο και φεγγάρι του πόθου: 

Όλη η εξουσία του έρωτα

βρισκόταν ανάμεσά τους.

(Ω έπεσε η Τροία ,

η ψηλή Τροία καίγεται)!

Και βέβαια ένας άλλος σταρ της εποχής τον οποίον φιλοξενεί εκθύμως ο Rossetti στον πύργο του και θαυμάζει στο Παρίσι ο κύκλος του Baudelaire, του Manet, του Fantain la Tour είναι ένας Αμερικανός στο Λονδίνο που λέγεται James Whistler. 

Αν δύο σκάνδαλα οριοθετούν την αρχή της μοντέρνας ζωγραφικής ασφαλώς το ένα είναι η υποδοχή της "Ολυμπίας" του Μανέ από τους πικρόχολους έως υστερικούς Γάλλους κριτικούς και δημοσιογράφους και η περίφημη δίκη του Whistler εναντίον του Ruskin το 1878. O Whistler (1834 - 1903) γεννημένος στην Μασσαχουσέτη, εκθέτει μαζί με αρκετούς φίλους του Προραφαηλίτες, το 1877, στις Grosvenor galleries του Λονδίνου, ένα πίνακα του 1875 με τίτλο "Νυχτερινό σε χρυσό και μαύρο". Την έκθεση επισκέπτεται ο υποστηρικτής των μοντερνιστών, κορυφαίος βικτωριανός κριτικός και συγγραφέας του πολύ αξιόλογου, πεντάτομου (!) βιβλίου Modern Painters - στο οποίο πρωτίστως και δικαίως εκθειάζει τον Turner για την πρωτοποριακή του φόρμα - δηλαδή ο John Ruskin. Ο Ruskin γράφει έναν απίστευτο λίβελο εναντίον του Whistler κατηγορώντας τον ότι έριξε ένα δοχείο με μπογιές στο πρόσωπο του κοινού με τον πίνακα του και εγκαλώντας τον γκαλερίστα γιατί πουλάει αυτές τις ασχήμιες έναντι 20 γκινεών! 

Το σκάνδαλο είναι πρωτοφανές και το Λονδίνο διχάζεται. Ο Ruskin δεν είναι κανένας τυχαίος, είναι η ψυχή των νέων καλλιτεχνών πόσο μάλλον που αποτελεί και το πρότυπο του Proust! Ο ζωγράφος μηνύει τον τεχνοκρατικό και στην δίκη που θα γίνει το 1878 θα επιτύχει περιφανή νίκη εναντίον του κάνοντας, ενώπιον των δικαστών, πραγματική performance και αποδεικνύοντας ότι ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της μοντέρνας τέχνης είναι και η πρόκληση όχι μονάχα του αισθητικού σοκ αλλά και του κοινωνικού σκανδάλου.

 Όταν ερωτάται αν όντως ο πίνακας  του αξίζει 20 γκινέες, με δουλειά μόλις δύο ημερών, αυτός απαντά περήφανα πώς συμπυκνώνει την εμπειρία μιας ολόκληρης ζωής! Κατά βάθος όμως η δίκη καταρράκωσε για τους δύο άντρες. Ο μεν Ruskin εγκατέλειψε την διδασκαλία στην Οξφόρδη θεωρώντας τον εαυτό του ταπεινωμένο γιατί το νομικό σύστημα της πατρίδας του εμμέσως τού απαγόρευσε να ασκεί κριτική, να εκφράζει δηλαδή ελεύθερα τη γνώμη του. Ο Whistler πάλι ενώ έχασε ολόκληρη περιουσία στους δικηγόρους, έλαβε από το δικαστήριο συμβολική αποζημίωση ένα σελίνι! 

Μιλώντας πάντως για τον Turner αξίζει να θυμηθούμε πως ο υπέρμαχος και μέχρις ενός σημείου μιμητής του Whistler, ως απαράμιλλου δανδή, ο Oscar Wilde, o μονίμως παραδοξολόγος όσο και ευφυέστατος σχολιαστής, έλεγε πως "ένα ηλιοβασίλεμα είναι Turner δεύτερης κατηγορίας, της πιο κακιάς περιόδου". Όπως επίσης ότι "ο 19ος αιώνας σε μεγάλο μέρος είναι η επινόηση του Balzac" ή, το επίσης πασίγνωστο "η ζωή μιμείται την τέχνη" ή "όλη η τέχνη είναι απόλυτα ανώφελη" κ.λπ. 

Αμφότεροι πάντως συμφωνούσαν στην δαρβινική αρχή της επιβίωσης, εν τέλει, του χυδαιότερου. Αυτό που προπαντός συνδέει τους δύο εστέτ Wilde και Whistler είναι το κοινό ταλέντο τους στην πρόκληση. Είναι ενδεικτικό ότι το 1890 ο Whistler κυκλοφορεί συλλογή δοκιμίων υπό τον εύγλωττο τίτλο The Gentle Art of Making Enemies αναφερόμενος και στην υπόθεση Ruskin. Δηλαδή "Η ευγενής τέχνη του να δημιουργείς εχθρούς". Πράγμα που σημαίνει να υπερασπίζεσαι τις ιδέες σου απέναντι στους χοντροκέφαλους και τους διεφθαρμένους μην υποτασσόμενος στην μετριοκρατία των καιρών και την δικτατορία των αταλάντων. (Αυτό το βιβλίο μού αρέσει πολύ)!

Φωτογραφίες: Το περίφημο έργο του Whistler με την γέφυρα του Γουέστμινστερ που δημιούργησε το σκάνδαλο και δύο μικρότερες σπουδές του Ruskin που ήταν, όπως όλοι οι συνεπείς τεχνοκριτικοί της εποχής, και ερασιτέχνης ζωγράφος. Η άποψη του Αμάλφι (1846) αποδεικνύει πόσο ορθά έχει αφομοιώσει τον Turner. Το τρίτο είναι σχέδιο πετρωμάτων (1853) με μελάνι και μολύβι πολύ κοντά στην αρχιτεκτονική της φύσης και την αφαίρεση της φόρμας που τόσο οξυδερκώς αναγνώριζε στον Turner - που πέθανε το 1851 - αλλά όχι στον Whistler!

Καισαριανή - Ο τρόμος της ιστορίας

Λίγες ασπρόμαυρες, ερασιτεχνικές φωτογραφίες κι ο τρόμος της ιστορίας 

Ξαφνικά σαν να σταμάτησε ο χρόνος και η τυπική, συχνά αντιαισθητική ροή του σήμερα. Ενός σήμερα τόσο εκκωφαντικά φλύαρου και ανουσίου. Η επικαιρότητα, λες, υποχώρησε ολοκληρωτικά για να λάμψει με το ιδιαίτερο, σκοτεινό του φως το ιστορικό παρελθόν. Οι μνήμες που όσο κι αν θάβονται έντεχνα από τους εμπόρους της ιστορίας αιφνίδια  αστραποβόλησαν φως, οι νεκροί απέκτησαν φωνή, παράστημα και βλέμμα και βάλθηκαν να μας κοιτούν κατάματα. Μια φούχτα άνθρωποι έναν ολόκληρο λαό. Αιφνίδια οι κρωγμοί του υπουργικού κλόουν πέρασαν απολύτως στο περιθώριο ενώ πολιτικοί αρχηγοί και αρχηγίσκοι που ταυτίζονται απόλυτα με το τίποτε που εκπροσωπούν, προς στιγμήν εγκατέλειψαν σαν από ντροπή ή από θεία δίκη το προσκήνιο. Τις κάμερες, τα ραδιόφωνα και τα κανάλια. Ενώ, πάλι, κάποιες μαυρόασπρες, ερασιτεχνικές φωτογραφίες εξ ίσου αιφνίδια,  σαν από έκρηξη στα σπλάχνα του χρόνου, εμφανίστηκαν από το πουθενά, την πιο ανύποπτη στιγμή και τότε σταμάτησαν τα ρολόγια. Κάποιες μαυρόασπρες, ερασιτεχνικές φωτογραφίες ήρθαν από το πουθενά - σαν από το χέρι του Αρχαγγέλου - για να μας θυμήσουν ποιοί ήμασταν, πού ήμασταν και πώς καταντήσαμε σήμερα. Καθιστάμενες αυτόματα, αυτές οι ερασιτεχνικές, ασπρόμαυρες φωτογραφίες, το πιο πιο βαρύγδουπο πολιτικό γεγονός κι αυτό που στάθηκε ικανό να εξοστρακίσει από την επικαιρότητα οποιαδήποτε άλλη είδηση. 

Ας πούμε για παράδειγμα την σύμβαση που υπογράφτηκε με την Chevron, έναν αμερικανικό κολοσσό που θα εγγυηθεί, λέει, με το αζημίωτο τα εθνικά μας σύνορα. Το κοντράστο συμβόλων ανάμεσα στις ασπρόμαυρες φωτογραφίες της Καισαριανής και τα έγχρωμα βίντεο από την τελετή της υπογραφής στο Μουσείο, παρακαλώ, της Ακρόπολης είναι τρομακτικό. Από τη μία η προσφατη ιστορία μας ως μάθημα ευθύνης και από την άλλη η αρχαιότητα σαν στείρο πλην σταθερό άλλοθι και βιτρίνα της υπαρξιακής μας αδυναμίας και 

 ανικανότητας. Μείζον ζήτημα δεν είναι πια ούτε καν οι δημοσκοπήσεις που ανεβοκατεβάζουν μελλοντικούς πρωθυπουργούς μεγαλώνοντας έτσι την αηδία ή και την απελπισία του μέσου ψηφοφόρου αλλά παραμένουν, μέρες τώρα, αυτά τα κιτρινισμένα, τα νεκρά πρόσωπα που σαν νέα Φαγιούμ - κάτοπτρα του ουρανού έρχονται από το υπερπέραν για να κοιτάξουν βαθιά στα μάτια όλους εμάς. Κι είμαι κι εγώ ένας από τα εκατομμύρια τον Ελλήνων που βλέποντας αυτή την νεκρική παρέλαση το θριάμβου αισθάνθηκα και αμηχανία και ντροπή. Για την ζωή μου την ίδια και για την ατομική μου ευτυχία που συνήθως αδυνατώ να εκτιμήσω. Μεμψιμοιρώντας διαρκώς. Σε σύγκριση με τον ολιγόζωο και βασανισμένο βίο αλλά και το ψυχικό σθένος εκείνων. Επειδή πρόκειται για ανθρώπους που συνελήφθησαν κατά τη δικτατορία του Μεταξά και παραδόθηκαν (!) στους Γερμανούς ως αναρχικοί, ή αρχειομαρξιστές, ή επικίνδυνοι κομμουνιστές έχοντας επιβιώσει επί 7 ή 8 χρόνια στις πιο άθλιες συνθήκες.

 Συζητάω για τις  φωτογραφίες με τον φίλο μου, διακεκριμένο ψυχίατρο, τον καθηγητή Νικηφόρο Αγγελόπουλο ο οποίος παρατηρεί ότι οι δύο πρώτοι νεαροί -  που είναι γύρω στα 25 - προχωρούν σαν να παρελαύνουν, ευσταλείς και τραγουδώντας. Η πίσω φιγούρα που ακολουθεί - γύρω στα 55 - φοράει μαύρο κοστούμι και γιλέκο, προφανώς τα γαμπριάτικα του, και κινείται μάγκικα, σαν κουτσαβάκης. Δηλαδή δηλώνει με όλη του την "χορογραφία" : Σας γράφω κανονικά. Το ίδιο στιλ κίνησης, την ίδια χορογραφία ακολουθεί και ο τέταρτος στη σειρά μελλοθάνατος. Συγκλονιστικό. 

Από την άλλη διάφοροι "σωτήρες" συνωθούνται για να ξανασώσουν χωρίς πάντως να διαθέτουν συνείδηση ή και τρόμο ιστορίας και μας υπόσχονται Ιθάκες με ασφαλείς πλόες ή επενδύουν μονοσήμαντα στην τραγωδία των Τεμπών. Η αριστερά και ο εκτσογλανισμός της. 

Γιατί ήταν τα Τέμπη που εξευτέλισαν την κυβερνητική αυταρέσκεια - το χαμόγελο του Άδωνι στοιχίζει πολύ ακριβά πλέον στον πρωθυπουργό - και κατάφεραν να συμπυκνώνουν την κοινωνική δυσαρέσκεια μιας δεκαετίας τουλάχιστον. Ενδεχομένως ο κ. Μητσοτάκης να πληρώνει τώρα και λάθη για τα οποία δεν ευθύνεται ο ίδιος, προσωπικά. Όμως η δική του ευθύνη έγκειται στο ότι δεν αντελήφθη εγκαίρως, αν και απόφοιτος του Χάρβαρντ, όσα σήμερα κατανοεί και ο τελευταίος απόφοιτος του δημόσιου Λυκείου. Με άλλα λόγια: Δεν μπορεί να είναι όλα επικοινωνία. Η Δικαιοσύνη δεν μπορεί να είναι για τους λίγους αλλά για τους πολλούς. Δικαιούμαστε κάτι ουσιαστικότερο και η ανεπάρκεια ή η λειψανδρία της αντιπολίτευσης δεν αποτελούν πλέον ασπίδα για την κυβέρνηση. Το άγνωστο δηλαδή φοβίζει λιγότερο από ό τι το γνωστό. Τα καταφέρατε κύριοι της κυβέρνησης. Τα σκέρτσα του κυρίου Σκέρτσου να μην πιάνουν πια. Και ότι ο "κανένας" - τι σύμπτωση αυτό το όνομα έδωσε ο οδυσσέας στον Κύκλωπα - να είναι ο ιδανικότερος πρωθυπουργός για τους περισσότερους. Ενώ μία μειοψηφία σαν αυτούς που υποστήριξαν τον εργοδότη τους στα Τρίκαλα, θεωρεί πώς το μη χείρον βέλτιστον, δηλαδή πώς κάτι τέτοιο μας ταιριάζει. Κάποιες ασπρόμαυρες, παλαιικές φωτογραφίες διαφωνούν...

Σημ. Ο κ. Μητσοτάκης νομίζοντας ότι βρίσκεται στη σωστή πλευρά της ιστορίας - καλύτερα, στη σωστή πλευρά της εξουσίας - στηρίχθηκε στα παιδιά του Καρατζαφέρη, τα αποπαίδια του ΠΑΣΟΚ και στους θιασώτες της woke ατζέντας εκκαθαρίζοντας στην ουσία την Ν.Δ από τους νεοδημοκράτες. Η λύση πάντως στο αδιέξοδο θα έπρεπε να δοθεί από το ίδιο το εσωτερικό της Νέας Δημοκρατίας.

ΥΓ 1. Αυτή είναι η φωτογραφική μηχανή με την οποία ο ναζί αξιωματικός "τραβάει" τους ήρωες της Καισαριανής στην ταινία του Παντελή Βούλγαρη "Το Τελευταίο Σημείωμα" : Zeiss Ikon Ikonta 520 Camera | 75mm f4.5 lens | Black | Germany | 1937. Μόνο που, όπως συμπεραίνει ο καθηγητής φωτογραφίας στο ΑΠΘ Γιώργος Κατσάγγελος, η μηχανή που χρησιμοποιείται για τις επίμαχες φωτογραφίες "σκοπεύεται" από τη μέση. Το συμπεραίνει εξετάζοντας τον "ορίζοντα" των ερασιτεχνικών φωτογραφιών.

Να τί δήλωσε σήμερα το πρωί στην ΕΡΤ 1:

"...Σχετικά με τις δώδεκα φωτογραφίες της Καισαριανής έχω να παρατηρήσω ότι το αρχικό τους σχήμα ήταν τετράγωνο και οι φωτογραφίες μεγέθους 6Χ6 εκατοστά. Να επιχειρήσω μια υπόθεση εργασίας:  

Οι φωτογραφίες τραβήχτηκαν με Rolleiflex (φωτό 1) μια γερμανική διοπτική μηχανή και εκτυπώθηκαν εξ επαφής. Επιπλέον το γεγονός ότι είναι δώδεκα, αντιστοιχεί με τις εικόνες που χωράνε σε ένα φιλμ 120 που χρησιμοποιείται στην μηχανή αυτή. Ένα μόνο φιλμ για ένα γεγονός μεν, κομβικό όμως για την νεότερη ιστορία της χώρας μας..."

Φαντάζομαι ότι το ΥΠΠΟ θα αξιοποιήσει τις γνώσεις και την εμπειρία του διακεκριμένου δημιουργού. Τί; Όχι; Εκτός κι αν θυμάται την υπόθεση Μαδένη και το ότι και το Εφετείο καταδίκασε από τον περασμένο Δεκέμβριο τους πίνακες του Μιχάλη Μαδένη - αντίγραφα των φωτογραφιών του Γ. Κατσάγγελου - που εκτέθηκαν με τρόπο απαράδεκτο στην Εθνική Βιβλιοθήκη (ΚΠΙΣΝ) πριν δύο χρόνια.

ΥΓ 2.

Μνήμη Γιάννη Στεφανίδη (1919 - 2010)

(Και πολεμούσαμε και τραγουδούσαμε)! 

Προχτές, στο Εργαστήρι του Γιώργου Βαρλάμου στην Γούβα. Έκθεση των έργων του Γιάννη Στεφανίδη σε δύο φάσεις. Οργανωμένη από το ΚΚΕ, την Εύα Μελά και την κόρη του ζωγράφου Φωτεινή Στεφανίδη, επίσης ξεχωριστή δημιουργό. Από τα σπουδαστικά - αντιστασιακά έργα ως την εξορία και τη Μακρόνησο.

 Έπονται τα μεταγενέστερα. Το σπουδαίο υλικό από τη δράση της ΕΠΟΝ τυπώθηκε στο εργαστήρι του καλλιτέχνη στην οδό Καπλανών. Ο Γιάννης Στεφανίδης συνοδοιπόρησε με τον Γιώργο Βακιρτζή, τον Μιχάλη Νικολινάκο αλλά και τους φίλους μου Ασαντούρ Μπαχαριάν και τον ηθοποιό - συγγραφέα Βασίλη Ανδρεόπουλο. 

Αυτή εδώ την μηχανή χρησιμοποίησε ο Παντελής Βούλγαρης στη συγκεκριμένη ταινία. Είναι βέβαια εποχής, δηλαδή του 1937, αλλά το φορμά είναι 6Χ4,5 εκ και όχι 6Χ6 όπως οι επίμαχες φωτογραφίες). 

Μάνος Στεφανίδης 

Οι ανδρείοι της ηδονής, Τα ερωτικά του Γιώργου Σταθόπουλου, Έντεχνον Αλίμου

Επήγα 

Δεν εδεσμεύθηκα. Τελείως αφέθηκα κ' επήγα.

Στες απολαύσεις, που μισό πραγματικές,

μισό γυρνάμενες μες στο μυαλό μου ήσαν,

επήγα μες στην φωτισμένη νύχτα.

Κ' ήπια από δυνατά κρασιά, καθώς

που πίνουν οι ανδρείοι της ηδονής.

1913,   Κωνσταντίνος Καβάφης

Κατ' αρχήν στον έρωτα απαγορεύεται το απαγορεύεται. Οι ηλικίες μηδενίζονται και ο χρόνος κερί που λιώνει. Στον έρωτα τα αντίθετα έλκονται μαγικά. Όπως εξάλλου έλκονται και τα όμοια, τα ομώνυμα... μαζί με τα ετερώνυμα. Ας είναι λοιπόν ο έρωτας σταθερά η τελευταία μας ευκαιρία για ελευθερία και ανατροπή εκείνης της καθημερινότητας που πνίγει τόσο με την ομοιομορφία της. Εκείνη η εκτός χρόνου νεότητα  που ξέρει ν' αντιστέκεται. 

Ας βρουν, όσα σώματα μπορούν και αντέχουν, εκείνο τον δρόμο που, ακυρώνοντας φοβίες, κοινωνικά στερεότυπα και απαγορεύσεις, θα σώσει ταυτόχρονα και την ψυχή τους. Αφού οι ανδρείοι της ηδονής έχουν φιαχτεί από το ατσάλι που λέγεται τρυφερότητα. Όσο για το κόστος... Ευπρόσδεκτο. Εξάλλου από μικροί συνηθίσαμε να εξαγοράζουμε την αιωνιότητα με στιγμές. Ενσυνειδήτως. Τώρα είναι που θα δειλιάσουμε; Τα λύτρα της ηδονής, έλυτρα της οδύνης. Αφού ηδονή χωρίς οδύνη λογάριαζε την αργομισθία...

Είναι κοινός τόπος βέβαια αλλά θα το επαναλάβω: Ο Γιώργος Σταθόπουλος ήταν και παραμένει ένας ζωγράφος βαθιά ερωτικός. Ένας δημιουργός που λάτρεψε το γυμνό, κοριτσίστικο σώμα που το ταύτισε με την άνοιξη και δεν δίστασε να αποδώσει με τα μέσα της τέχνης του ζευγάρια σε οίστρο. Σε οχεία. Όχι τον Θεό Έρωτα συμβολικά αλλά την πράξη την ίδια του έρωτα. Και μάλιστα ισορροπώντας ανάμεσα στη πρόκληση και την ποίηση. (Προσωπικά εντοπίζω την πορνογραφία περισσότερο στο βλέμμα και το μυαλό του θεατή παρά στην προσφερόμενη εικόνα. Ακόμη και την πιο σκληρή ή "σκληρή"). 

Προσπαθώντας να κάνω χιούμορ και λαμβάνοντας υπόψη την ηλικία του, θα μπορούσα να προσθέσω ότι είναι αναμφισβήτητα ο μεγάλος ερωτικός της ζωγραφικής μας. Εν προκειμένω θα συμφωνούσε κι ο μεγάλος απών φίλος του, ο Μάνος Χατζιδάκις, ο έτερος, μεγάλος ερωτικός της σύγχρονης ευαισθησίας μας που συνήθιζε τόσο να τον πειράζει. Σοβαρολογώντας όμως τώρα θέλω να υπογραμμίσω πόσο δύσκολη είναι καλλιτεχνικά η αναπαράσταση της σεξουαλικής πράξης. Η αισθητική της προσέγγιση. Κι αυτό επειδή όντας τόσο μοναδική κι ανεπίληπτη η συνουσία καθ' αυτή, πολύ δύσκολα υποκαθίσταται από μια εικόνα, ένα κείμενο, μία μουσική. Έστω και αν αυτή είναι το Μπολερό του Ραβέλ για παράδειγμα. Και αυτό συμβαίνει γιατί στην τέχνη πάντα έχουμε την ωραία ανάμνηση μιας στιγμής παρελθούσας, την μεταστοιχείωση ενός προϋπάρξαντος βιώματος σε αισθητικό γεγονός με την ελπίδα έτσι να ζήσει περισσότερο. Υπ' αυτό το πρίσμα σε μίαν ερωτική εικόνα - ακόμα και στην πιο έντονα πορνογραφική - λανθάνει πάντα ένα στοιχείο μελαγχολίας ή ματαίωσης ακριβώς γιατί και ο έρωτας είναι συνήθως ολιγόζωος - άρα ματαιωμένος; - και η σαρκική, τουλάχιστον, διάσταση του εφήμερη. Γιατί είναι αναπόδραστο το πιο ωραίο πράγμα στη ζωή μας να τελειώνει πολύ γρήγορα. Όπως και σε όλα τα θηλαστικά. Εξ ου η περίφημη post coitum triste των ζώων. Η μελαγχολία τους μετά τον οργασμό. 

Ας συμμαζευτούμε όμως : Με την ευκαιρία του φετινού Αγίου Βαλεντίνου οργανώσαμε με τον Αλέξανδρο Κόντη αυτό το χορταστικό αφιέρωμα στον ερωτικό Γιώργο Σταθόπουλο παρουσιάζοντας εδώ έργα των τελευταίων 20 χρόνων. Έργα τα οποία θα χώριζα σε δύο ομάδες: στα φωτεινά και τα σκοτεινά, στα λευκά και τα μαύρα. Στα πρώτα, βλέπουμε ερωτικά ζευγάρια να ταξιδεύουν χορεύοντας στο φως ευτυχισμένα και αθώα Στα δεύτερα οι ερωτικές περιπτύξεις και οι οργασμοί γίνονται μέσα στο πιο βαθύ σκοτάδι σε τρόπον ώστε η απόλυτη ηδονή να λειτουργεί και σαν ένας τρόπος υπόμνησης του θανάτου που σταθερά ελλοχεύει. Εν προκειμένω η ανάμνηση της μελανόμορφης, αττικής αγγειογραφίας του Ε αι. είναι εξαιρετικά έντονη (όπως επίσης συμβαίνει και στ' ανάλογα έργα του Αλέκου Φασιανού) και γι' αυτό το αποτέλεσμα είναι τόσο εντυπωσιακό. Κυριολεκτικά ένας άλλος Σταθόπουλος. Πιο σκοτεινός, πιο ακραίος αλλά και πιο ζωγραφικός... Στην παράδοση του λαϊκού εξπρεσιονισμού που πρωτοδίδαξαν ο Δημήτρης Πικιώνης, ο Φώτης Κόντογλου και ο Γιάννης Τσαρούχης. Για να την συνεχίσουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο ο Κυριάκος Κατζουράκης, ο Χρόνης Μπότσογλου και ο Παύλος Σάμιος. Χωρίς να ξεχνώ εν προκειμένω τα ερωτικά κορίτσια του Γιάννη Μόραλη ή του Παύλου Μοσχίδη. Πάντως το συμπέρασμα είναι ένα: η ερωτική πράξη είναι ένα θέμα που δύσκολα αγγίζει η ζωγραφική μας ίσως επειδή ακόμα πιο δύσκολα προσεγγίζει η κατά κανόνα συντηρητική κοινωνία μας. Θυμάμαι τώρα την πασίγνωστη φράση του αιρετικού συγγραφέα Ζάρκο Πετάν: "Τον ρεαλισμό τον επινόησαν καλλιτέχνες χωρίς φαντασία". Οι ερωτικοί πίνακες του Σταθόπουλου εκκινούν από μια ρεαλιστική βάση αλλά, κατά τα άλλα, απογειώνονται ποιητικά. Γιατί; ... Επειδή έρωτας είναι η αιτία...

ΥΓ. Κάθε έργο τέχνης, ας πούμε ένας ζωγραφικός πίνακας, στις πιο συνηθισμένες περιπτώσεις είναι μία εικόνα, δηλαδή μία συγκεκριμένη "ιστορία" διατυπωμένη σε οπτική γλώσσα. Όμως πάντα πίσω από την "αφήγηση" αυτή υποκρύπτεται μια σκέψη, ένας συλλογισμός. Άλλοτε βαθύς, άλλοτε λιγότερο βαθύς. Πάντα όμως κάποια σκέψη δημιουργεί τις εικόνες. 

Σε πιο σπάνιες, και για αυτό πολύ πιο σπουδαίες, περιπτώσεις τώρα το έργο τέχνης λειτουργεί σαν να είναι χρησμός, σαν αίνιγμα ή σαν προφητεία. Και για αυτό επιβάλλεται να το προσεγγίζουμε με ανάλογο τρόπο. Σαν χρησμό ή σαν αίνιγμα. Με ταπείνωση, δέος και αφοσίωση. Με βλέμμα προσκυνητή και με ψυχή πιστού. Να (του) αφεθούμε ώστε να επιτραπεί και στο ίδιο να λειτουργήσει. Να μάς μιλήσει με την άπεφθη του γλώσσα. Να μας "δει" κι αυτό με τη σειρά του, όπως κι εμείς το βλέπουμε.

Αύριο, Σάββατο, 14 Φεβρουαρίου, στις 5 μμ ανήμερα του Αγίου τα εγκαίνια στην 

Art Gallery Έντεχνον, Άλιμος 

 ΥΓ. Χρόνια πολλά και ερεθιστικά σε όλους τους εορτάζοντες και στις...γεννεθλιούσες που έλεγαν και στον "Μπακαλόγατο". 

Ιερουσαλήμ

Ο Κάιζερ Γουλιέλμος και ο Ναός της Κοιμήσεως στα Ιεροσόλυμα 

Λατρεύω τα ταξίδια. Ιδιαίτερα σε ιστορικά σεσημασμένους τόπους Είναι Ιανουάριος του 2020 και είμαι καλεσμένος στο Τελ Αβίβ για να μιλήσω με θέμα την γλυπτική του μοντερνισμού. Ήταν φυσικό να επισκεφθώ την Ιερουσαλήμ για προσκύνημα και το σημείο που συγκεντρώνονται τα τρία ιερότερα σημεία των τριών μονοθεϊστικών θρησκειών. 

Τα ερείπια του δεύτερου ναού του Σολομώντα, τον κωνσταντίνειο Ναό της Αναστάσεως και βέβαια το Τέμενος του Βράχου. 

Όμως μου κέντρισε το ενδιαφέρον και ένας τρίτος, εμφανώς νεότερος, ναός για τον οποίο δεν διέθετα πληροφορίες. Απλώς έβλεπα από μακριά, αυτόν τον περίεργα επιβλητικό θόλο από τη νέα πόλη της Ιερουσαλήμ και την ταράτσα του ιουδαϊκού κέντρου θρησκευτικών σπουδών, χωρίς να αντιλαμβάνομαι όμως περί τίνος πρόκειται. Πρόκειται για έναν περίεργο, τετράπλευρο θόλο και συγχρόνως μια στρογγυλή πυραμίδα που μού θύμιζε αχνά το ανακτορικό παρεκκλήσιο στο Άαχεν, το Ακυΐσγρανον των Ρωμαίων ή τη μεσαιωνική Aix la Chapelle του Καρλομάγνου. Το κτίσμα δεσπόζει όπως βλέπετε σ' όλη την περιοχή.

Όταν μπήκα στην παλιά Πόλη, ξαναείδα από πιο κοντά το πολύ εντυπωσιακό αυτό κτίσμα και απ' την πύλη Σιών αποφάσισα να το επισκεφτώ αφού δίπλα του υπήρχε κι ένα ιουδαϊκό μνημείο το οποίο ανέφεραν όλοι οι οδηγοί. Επρόκειτο για τον τάφο του Δαβίδ!

Προσεγγίζοντας η έκπληξη μου μεγάλωσε γιατί προστέθηκε στα αξιοθέατα του χώρου και το Cenacolo*, δηλαδή η γνωστή από τα Ευαγγέλια αίθουσα - το υπερώον - που έγινε ό Μυστικός Δείπνος. Έτσι λοιπόν προσέγγισα με συγκίνηση τον χώρο που υποτίθεται ότι για πρώτη φορά τελέστηκε η θεία ευχαριστία. Εκεί διαπίστωσα πως πρόκειται για ένα μικρό τζαμί με μιχράμπ το οποίο σήμερα ελέγχουν φραγκισκανοί μοναχοί 

(δες την ενδεικτική, τρίτη φωτογραφία).

Προφανώς στην μακραίωνη πορεία των κτισμάτων αυτών οι χρήσεις τους άλλαζαν ανάλογα με το ποιος κατείχε την ιερή πόλη. το πιο εύκολο πράγμα ήταν να γίνει μία εκκλησία τζάμι και το αντίστροφο.

 Είναι επίσης γεγονός πως την τελική, αρχιτεκτονική διαμόρφωση όλων των ιερών προσκυνημάτων, από τον Πανάγιο Τάφο ως το τέμενος του Βράχου, την πραγματοποησαν οι Σουλτάνοι της Κωνσταντινούπολης με πιο σημαντικό τον Σουλεϊμάν τον Μεγαλοπρεπή, τον 16ο αι. Κάτω από αυτό λοιπόν το κτίσμα του Μυστικού Δείπνου βρίσκεται όντως ο, θεωρούμενος, τάφος του Δαβίδ - ο Χριστός είναι απόγονος του -  όμως δεν μου επετράπη η είσοδος γιατί εκείνη τη στιγμή ελάμβανε χώρα κάποια καββαλιστική τελετή. Από την ταράτσα του ίδιου κτιρίου μπόρεσα, επιτέλους, να δω καθαρά κι εκείνο το κτίσμα το οποίο μου τράβηξε από μακριά, αρχικά, την προσοχή αλλά και να πληροφορηθώ την ιστορία του.

Πρόκειται λοιπόν για τον ναό της Κοιμήσεως τον οποίο έκτισε, μετά από άδεια του σουλτάνου Μαχμούτ, ο γνωστός μας Κάιζερ Γουλιέλμος Β, ο γαμπρός του Κωνσταντίνου Α, από το 1898 έως το 1910. Το επιβλητικό κτίσμα φέρει σαφή νεορωμανικά - γερμανικά στοιχεία. Δηλαδή η πρώτη μου εντύπωση πως θυμίζει το Aachen, αποδείχθηκε σωστή. Και βέβαια λόγω του πολύ μεγάλου μεγέθους του αποκαλύπτει την επιθυμία των Γερμανών, λίγο πριν τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, να διεισδύσουν κι αυτοί μ' ένα μεγάλο μνημείο - συνδεδεμένο επίσης με μία μεγάλη εορτή της Χριστιανοσύνης, την Κοίμηση της Θεοτόκου - μέσα στον στενό, αρχαίο πυρήνα των ιερών προσκυνημάτων του όρους του Ναού. Δηλαδή του Ιουδαϊσμού, του Χριστιανισμού και του Ισλάμ. Η πολιτική και το αποικιοκρατικό πνεύμα των Γερμανών είναι κι εδώ über alles!

Το Τέμενος του Βράχου που δεσπόζει στην παλιά πόλη της Ιερουσαλήμ. Χτίστηκε το 692 πάνω από τον βράχο που σύμφωνα με την παράδοση ο Αβραάμ προσπάθησε να θυσιάσει τον Ισαάκ και ο Μωάμεθ ανελήφθη στους ουρανούς πάνω σε ένα γαϊδουράκι - πώλος όνου! - που οδηγούσε ο Αρχάγγελος Γαβριήλ! Δείτε πως εμπλέκονται τα σύμβολα και οι αφηγήσεις των τριών θρησκειών, δείγμα της όσμωσης που μοιραία υπέστησαν κατά τον 7ο και 8ο αιώνα. Σήμερα η πρόσβαση στο γενικότερο συγκρότημα του Αλ Ακσά απαγορεύεται ενώ ο Τραμπ, ήδη από την πρώτη θητεία του, είχε ζητήσει η ιερή πόλη να γίνει η επίσημη πρωτεύουσα του Ισραήλ. Οι υποβαθμισμένες συνοικίες των Παλαιστινίων βρίσκονται πίσω και δεξιά του Τεμένους. Ο Ναός της Αναστάσεως πίσω και αριστερά. Οι αποστάσεις είναι ελάχιστες!

* Θυμίζω ότι το πιο διάσημο Cenacolo, ο πιο γνωστός Μυστικός Δείπνος, είναι το Vinciano δηλαδή αυτό που φιλοτέχνησε ο Da Vinci στο μοναστήρι Santa Maria delle Grazie του Μιλάνου. Δεύτερο  cenacolo σε αισθητική αξία είναι της Santa Appolonia από το 1447 

(L' ultima Cena) του Andrea del Castagno στην Φλωρεντία. Εκεί διαδραματίζεται η δυσοίωνη, ερωτική σκηνή στο "Μυθιστόρημα των Τριών" των Γιώργου Αριστηνού, Μάνου Στεφανίδη και Joe (a.i) που κυκλοφόρησε πρόσφατα.

Ριφιφί

Ριφιφί και... Κώστας Γαβράς 

Κυριολεκτικά ρούφηξα στο Cosmote Cinema το "Ριφιφί" μία σφιχτοδεμένη σειρά από 6 επεισόδια σε σκηνοθεσία του παλιού μου γνώριμου Σωτήρη Τσαφούλια και σε "τρελό", απίστευτα ευρηματικό σενάριο των Βασίλη Ρίσβα και Δήμητρας Σακαλή. Και οι τρεις τους κατ' ουσίαν έστησαν ένα πολιτικό θρίλερ αλλά κι ένα συγκινητικό δράμα χαρακτήρων που παραπέμπει στο καλύτερο σινεμά του Κώστα Γαβρά και βέβαια στην ομώνυμη ταινία του Ζυλ Ντασέν από το 1955. Το Ριφιφί είναι εμπνευσμένο από τη διαβόητη ληστεία τράπεζας στην οδό Καλλιρρόης η οποία συγκλόνισε την Αθήνα το 1992 χωρίς να εξιχνιαστεί ποτέ αλλά και από την αληθινή ιστορία ενός ετοιμοθάνατου από λευχαιμία παιδιού το 1999 που συγκίνησε το πανελλήνιο μεν αλλά όχι και την γραφειοκρατία της τράπεζας. Η δύναμη της σειράς στηρίζεται στους τύπους και στις λιτές αλλά τόσο ουσιαστικές ερμηνείες που δημιουργούν όλοι οι πρωταγωνιστές καθώς μοιράζονται ισάξιους ρόλους. Στο κέντρο τους βέβαια δεσπόζει η Ευαγγελία Μουμούρη γύρω από την οποία στήνεται όλη η πλοκή. Μάθημα δραματικής ερμηνείας το πώς αποφεύγει το εύκολο μελό ή το overacting (υπερπαίξιμο), αυτή την κατάρα της ελληνικής τηλεόρασης.

Η Μουμούρη μού θύμισε τις ερμηνείες της Μίνας Χειμώνας στις σειρές του Νίκου Φώσκολου στον Antenna - δεκαετία του '90 - που επίσης ξεχώριζε για την λιτή αλλά τόσο ουσιαστική ερμηνεία της. Είναι όμως πάντα χαρά - αλλά και πολύτιμο μάθημα αισθητικής για το ευρύ κοινό - να βλέπεις στη μικρή οθόνη κατ' εξοχήν ηθοποιούς του θεάτρου μας όπως είναι ο μαγικός Άρης Λεμπεσόπουλος. Αλλά και ο Βλαδίμηρος Κυριακίδης, ο Πυγμαλίων Δαδακαρίδης, ο Βασίλης Χαραλαμπόπουλος, ο Χρήστος Χατζηπαναγιώτης με την ατόφια, δραματική σουρντίνα του, ο Πάνος Βλάχος κ.α. Για μένα ήταν επίσης έκπληξη να δω τον Προμηθέα Αλειφερόπουλο - που πρέπει να είναι ο γιός του φίλου μου χημικού Χάρη Αλειφερόπουλου με τον οποίο συνυπήρξαμε το '70 στο φροντιστήριο Νέον της Στοάς Πεσματζόγλου και ανιψιός της γνωστής ηθοποιού Μαρίας Αλιφέρη - σε μία τόσο λαμπρή ερμηνεία. Piccolo mondo τελικά... Ειδική μνεία στους Δήμο Γιγαντάκη και Αχιλλέα Ζέρβα για τις ερμηνείες - κλειδιά που κλέβουν την παράσταση αλλά και για τον ευφημισμό των επωνύμων τους. Όταν δείτε την σειρά, θα καταλάβετε (Σημ. ο Δήμος Γιγαντάκης είναι νάνος). Αξίζει εδώ να πω ότι ο Σωτήρης Τσαφούλιας, εκτός από σκηνοθέτης, σεναριογράφος κ.λπ είναι και επιτυχημένος επιχειρηματίας στο χώρο της ναυτιλίας. 

Συμπέρασμα: Οι δύο πρόσφατες ελληνικές σειρές, το "Ριφιφί" της Cosmote και "Η Μεγάλη Χίμαιρα" της κρατικής τηλεόρασης, είναι έτοιμες, φαντάζομαι, για διεθνή καριέρα αφού ξεχωρίζουν για την κινηματογραφική τους αρτιότητα και την υψηλή αισθητική. Άμποτε και στο Netflix το "Μυθιστόρημα των Τριών". (Κάτι δικά μου...)

Για τον Καραγάτση

Χίμαιρες 

Ο σταθερά επίκαιρος Γκυ Ντεμπόρ γράφει στο πασίγνωστο, ανατρεπτικό του δοκίμιο "Η κοινωνία του θεάματος" ότι το θέαμα έγινε για ν' ακυρώνει τον λόγο... ή κάπως έτσι. Βλέποντας στο Ertflix τα τρία επεισόδια της Μεγάλης Χίμαιρας διαπίστωσα γοητευμένος πως λόγος και εικόνα μπορούν ισότιμα να συνυπάρξουν και να αλληλοσυμπληρώνονται. Η "Μεγάλη Χίμαιρα" γράφτηκε από τον νεαρό τότε Μ. Καραγάτση (1908 - 1960) στα 1936 ταράζοντας τα νερά της φοβικής και άκρως συντηρητικής κοινωνίας του Μεσοπολέμου. Είχε προηγηθεί ο Λιάπκιν, το 1933. Με τον ερωτισμό αλλά και την απέλπιδα επιθυμία του ανέφικτου να κυριαρχούν μαζί με την φροϋδική ηδονή που επιζητεί τον θάνατο για να ολοκληρωθεί. Αλλά κι εκείνο τον ηδυπαθή κοσμοπολιτισμό που δεν βολεύει τα ελληνοχριστιανικά ιδεώδη και δεν βολεύεται σ' αυτά. Που αναζητεί το ταξίδι και τη φυγή με όποιο κόστος, σαν τον μοναδικό τρόπο του να ζει κανείς έξω από συμβάσεις.

Λάτρεψα τον πολυγραφότατο Καραγάτση σε κάθε του συγγραφική εκδοχή - ακόμη και στο άνισο Μυθιστόρημα των Τεσσάρων του 1958 όπου έγραψε το πιο απρόβλεπτο τμήμα - και ήθελα να μάθω όσα το δυνατόν περισσότερα γι' αυτόν από την σεμνή και διακριτική σύζυγο του, την ζωγράφο Νίκη Καραγάτση - ήταν μαζί από το 1935 - όταν την συναντούσα μια φορά την εβδομάδα στο Παγκράτι και το ανοιχτό σαλόνι του συλλέκτη Χατζάρα. Δεκαετία του '80 με τον σοβαρό και βαρύ "Μίτια" νεκρό από το 1960 σε ηλικία μόλις 52 ετών και τη μικροκαμωμένη Νίκη, πάντα ντυμένη στα σκούρα χρώματα, να συνοδεύεται από τις φίλες της ζωγράφους, Εύα Μπουλγουρά, ξαδέλφη του Μποστ, Ρέα Λεονταρίτου, υπερήφανη μαθήτρια του Παρθένη, Λίντα Βακιρτζή, πρώτη γυναίκα του Γιώργου Βακιρτζή και Μαρία Πωπ. Αργότερα γνώρισα και την κόρη τους Μαρίνα, στο σπίτι του επίσης συλλέκτη Φίλιππου Κουτσίνα, φίλη του Τσαρούχη και του Ελύτη και του Μόραλη και βέβαια τον άντρα της Φίλιππο Τάρλοου, της "εικαστικής σχολής των Αθηνών", κατά την Ελένη Βακαλό. Γιατί τα θυμάμαι όλα αυτά; Προς τί όλο αυτό το  συναξάρι των νεκρών;

 Μα με αφορμή την αισθητικότατη, πανάκριβη - με κάθε έννοια - σειρά της ΕΡΤ με την εξαιρετική ατμόσφαιρα και τις σπουδαίες ερμηνείες που δεν προδίδει το βιβλίο - απεναντίας - και του προσθέτει νέες προοπτικές. Δημιουργώντας ισάξιο έργο. Τον σκηνοθέτη Βαρδή Μαρινάκη τον είχα πρωτοεντοπίσει από τον αείμνηστο Νίκο Κούνδουρο - άλλος ένας μεγάλος απών - όταν με έσερνε στην Ταινιοθήκη για να δω το Μαύρο Λιβάδι (2009) για δεύτερη φορά. Χαίρομαι για τη πρόοδο του και του σφίγγω το χέρι. Είναι μόλις 52 ετών.

Χαίρομαι επίσης για την δικαίωση του Καραγάτση για μία ακόμη φορά. Ιδιαίτερα μετά την περσινή woke καταλαλιά. Και δεν κρύβω πως ήταν ο Καραγάτσης που με ώθησε να επιδιώξω πάλι, μαζί με τον φίλο Γιώργο Αριστηνό, την χίμαιρα ενός σπονδυλωτού, τολμηρού αφηγήματος που να αμφισβητεί νόρμες και κανόνες μιλώντας γιατί άλλο; Για το πένθος του έρωτα και το ανεξήγητο του θανάτου. Καταθέτοντας όμως έναν λόγο που να θίγει τα αδιέξοδα του σήμερα. (Εξ ου και ο τρίτος και τελευταίος συγγραφέας είναι η Α.Ι με την καθοδήγηση του Μάνου Ιωαννίδη). 

Πρέπει εδώ να πούμε ότι δεν μπορεί να υπάρχει απόλυτη μεταφορά της λογοτεχνίας στο σελιλόιντ. Υπάρχουν όμως επιτυχημένες ή αποτυχημένες ερμηνείες ενός βιβλίου. Για παράδειγμα το βιβλίο "Όσα παίρνει ο άνεμος" ευτύχησε υπεράγαν ως φιλμ. Προσωπικά θεωρώ ως ιδανική μεταφορά στο σινεμά το μυθιστόρημα του Μάλκολμ Λόουρυ του 1947 "Κάτω από το Ηφαίστειο". Και βέβαια αναφέρομαι στην ταινία του Τζον Χιούστον που όμως γυρίστηκε σαράντα χρόνια μετά.

ΥΓ 1. Μιλώντας για εφηβικές τρέλες που εξάλλου είναι γνώρισμα κάθε γενιάς και εποχής αναφέρω εδώ ένα παράπτωμα του ατίθασου μαθητή Μ. Καραγάτση αλλά και της φοβερής τιμωρίας που του επεφύλαξε ο πατέρας του γι' αυτό. Ο πατέρας του Μίτια ήταν διευθυντής τράπεζας και υπηρέτησε κατά καιρούς στα Τρίκαλα, στον Πύργο, στο Αίγιο, στη Λάρισα, στη Θεσσαλονίκη, στην Κρήτη. Το Δημοτικό ο μελλοντικός συγγραφέας το παρακολούθησε στο Αρσάκειο της Λάρισας, όμως τα γυμνασιακά του χρόνια —από το 1922 έως το 1924— τα πέρασε στη Θεσσαλονίκη. Γιατί; Γιατί εκεί τον έστειλε ο πατέρας του για τιμωρία. Είχε, βλέπετε, πλαστογραφήσει την υπογραφή του σε σχολικό έλεγχο! Ανάλογα με το παράπτωμα και η τιμωρία και μάλιστα σύμφωνα με τις αρχές και τις αξίες της εποχής. Ας πούμε εδώ ότι τα καλοκαίρια της παιδικής του ηλικίας τα περνούσε στη Θεσσαλία, ειδικότερα στο χωριό Ραψάνη. Διαβάζοντας κάτω από ένα καραγάτσι, το δέντρο που του δάνεισε το ψευδώνυμο του... 

ΥΓ 2. Σκέφτομαι όλα αυτά τα ονόματα που ανέφερα πιο πάνω και τα οποία δημιούργησαν τον σύγχρονο πολιτισμό μας τόσο στο λόγο όσο και στην εικόνα, τόσο στην μουσική όσο και στην αρχιτεκτονική. Πόσοι τους γνωρίζουν σήμερα... Ακόμη χειρότερα πόσο τους προβάλλουν οι επίσημοι θεσμοί, τα μουσεία μας ή το, λεγόμενο, υπουργείο πολιτισμού. Τί θλίψη για την κατάντια του πολιτισμού στη χώρα μας...

ΥΓ 3. Τί επιτυχής επιλογή η Ιταλοελληνίδα πρωταγωνίστρια. Βαριά, δύσκολη ομορφιά με τα μάτια να κερδίζουν. Τί ωραία σύμμειξη γλωσσών και σωμάτων. Ό,τι καλύτερο, ό τι πιο* "εμπειρίκειο" έχει δείξει ποτέ η ελληνική τηλεόραση. Αν, εντέλει, γίνει το βιβλίο μας σειρά στο Netflix, θα ήθελα πολύ να το γυρίσει ο Βαρδής Μαρινάκης! Χίμαιρα;

* Ο Ανδρέας Εμπειρίκος ως ποιητής υπήρξε ανάλογος του Καραγάτση στον ανυπόκριτο ερωτικό - αιρετικό λόγο. Αλλά και ο Μίτια είχε προσπαθήσει να γράψει ποίηση όμως τον απορρόφησε η λογοτεχνία. Μια λογοτεχνία που θυμίζει Hemingway, Henry Miller μα πάνω από όλα Καραγάτση!