Γλυπτικής Εγκώμιον ή Ρέκβιεμ;

 

Το Α Εργαστήριο γλυπτικής της ΑΣΚΤ - 18 γλύπτες τιμούν τον Θόδωρο Παπαγιάννη - σε επιμέλεια του Μάνου Στεφανίδη

(Στην γκαλερί Σιαντή - Εγκαίνια, Παρασκευή, 15 Μαΐου, 7.30 μ.μ)

Το έργο τέχνης είναι a priori αγαπητικό πράγμα. Ακόμη κι όταν δεν μας (σας) αρέσει. Ακόμα περισσότερο όταν ενοχλεί. Όταν ξεβολεύει τον θεατή από τις εύκολες προκαταλήψεις του. Όταν του θυμίζει πράγματα που θα ήθελε να ξεχάσει. Όταν φέρνει εμπρός στα μάτια του εικόνες που φοβάται να δεί. Ή, ακόμη χειρότερα, εικόνες που θέλει να ξεχάσει. Γιατί ακριβώς τότε το έργο τέχνης έχει επιτελέσει - και μάλιστα επιτυχώς - την πιο ουσιαστική αποστολή του. Την αμφισβήτηση εκείνης της παγερής, αισθητικής ομοιομορφίας που επιβάλλεται άνωθεν.

Θα γίνω πιο συγκεκριμένος μέσα από ένα ιστορικό παράδειγμα: Difesa della natura λεγόταν η οικολογική - αισθητική "εκστρατεία" - παρέμβαση που ξεκίνησε ο μύθος του μοντερνισμού J. Beuys από το 1980 ως τον θάνατο του στο πλαίσιο της κοινωνικής γλυπτικής που από νέος ευαγγελιζόταν. Μια έκφραση - διαμαρτυρία για την υπεράσπιση της φύσης που χειμάζεται από τον ανθρώπινο φασισμό και για μια τέχνη που δεν θέλει να γίνει παρακολούθημα ή διακόσμηση της αστικής πλήξης αλλά να λειτουργεί ως επαναστατική ανατροπή και πρωτοπορία. Ο Beuys ως γλύπτης και εννοιολογικός καλλιτέχνης με την φιλοδοξία αλλά και την οίηση ενός Michelangelo του εικοστού αιώνα, πίστευε ότι μπορούσε να ξαναπλάσει τον κόσμο. Αυτό ήταν: Ο τελευταίος ρομαντικός και ιδεαλιστής σ' έναν κόσμο ραγδαίας, υλιστικής πραγμοποίησης.

Και σήμερα; Σήμερα δεν απειλείται από την προελαύνουσα ισοπέδωση και την ραγδαία εμπορευματοποίηση μόνο η φύση αλλά και η τέχνη η ίδια και μάλιστα η πιο πολιτική και κοινωνική έκφραση της, η πιο δημόσια και δημοκρατική, η γλυπτική. Αυτή η ομαδική έκθεση γλυπτικής που περιλαμβάνει συμβολικά και δειγματοληπτικά λίγες και λίγους από τους εκατοντάδες (!) μαθητές του σπουδαίου δασκάλου Θόδωρου Παπαγιάννη και αποφοίτους του ιστορικού Α Εργαστηρίου Γλυπτικής της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών της Αθήνας στον σχεδόν μισόν αιώνα της θητείας του εκεί, θέλει να λειτουργήσει ως πράξη αντίστασης. Αντίσταση απέναντι στην αποξένωση της γλυπτικής, της ιστορικής αυτής τέχνης, από το ευρύτερο κοινό - και μάλιστα στην ίδια της την κοιτίδα - αλλά στην υποβάθμιση της μέσα στο κυρίαρχο, εκπαιδευτικό μας σύστημα. Μοιάζει η γλυπτική με το αισθητικό - ιδεολογικό της εύρος να μην αφορά σε μια πολιτεία που γίνεται όλο και πιο συγκεντρωτική και αντιθεσμική υπηρετώντας περισσότερο τον τύπο παρά την ουσία της Δημοκρατίας. Γιατί περί αυτού πρόκειται. Αλίμονο αν, αναφερόμενοι στην τέχνη και μάλιστα στη γλυπτική, να μην υποχρεωθούμε να μιλήσουμε πολιτικά. Αυτό θα ήταν αυτοκατάργηση και του δημιουργού και του δημιουργήματος του. 

Άρα με την έκθεση αυτή επαναφέρουμε στον δημόσιο διάλογο το τεράστιο ζήτημα της γλυπτικής ως δημόσιας τέχνης στην πατρίδα μας αλλά και τον κόσμο. Προσωπικά δεν ξέρω αν τίτλος αυτής της έκθεσης θα έπρεπε να είναι η υπεράσπιση, το εγκώμιο ή το requiem της γλυπτικής. Δεν είναι εδώ ούτε ο τόπος, ούτε το χρόνος για να εξηγήσω αναλυτικά τι εννοώ μιλώντας και για εγκώμιο αλλά και για ρέκβιεμ. Υπάρχουν πολλά, αναλυτικά και εξειδικευμένα κείμενα, και δικά μου και άλλων, πολύ σοβαρών μελετητών, που αναλύουν το πρόβλημα της γλυπτικής σήμερα. Τις αιτίες και τα αίτια της κρίσης της.

Αυτό όμως που έχω να πω και μέσα από το έργο του δάσκαλου Θόδωρου Παπαγιάννη - για το έργο του οποίου έχω μιλήσει διεξοδικά αλλού - αλλά και των πάμπολλων μαθητών του, αναγνωρισμένων καλλιτεχνών σήμερα, είναι ότι η γλυπτική όσο κι αν αμφισβητείται άλλο τόσο και αντιστέκεται εις πείσμα όλων των εμποδίων. Θεσμικών και μη. Τα συμπόσια γλυπτικής που διοργανώνουν ο Παπαγιάννης και οι φίλοι ή οι μαθητές του εδώ και δεκαετίες σε όλη την Ελλάδα, είναι ο αδιάψευστος μάρτυρας αυτής της αντίστασης. Κι αυτό είναι πολύ παρήγορο. 

Ο αείμνηστος καθηγητής της ιστορίας της τέχνης Cesare Brandi, σημαντική πνευματική μορφή της Ιταλίας, παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο ελληνικό, αναγνωστικό κοινό με την σπουδαία μελέτη του «Αρκάδιος ή περί γλυπτικής» (1983, εκδόσεις Νεφέλη). Στο βιβλίο αυτό τέθηκαν μισόν αιώνα πριν, τα κρίσιμα προβλήματα που επανεξετάζουμε αυτή τη στιγμή. 

Θα υπογράμιζα εδώ ότι η γλυπτική, η τέχνη γενικότερα, μερικές φορές, γίνεται η χαρούμενη έκφραση της απελπισίας, ο πιο γενναίος τρόπος να εξορκίσεις τον θάνατο ανασταίνοντας - μέσα από εικόνες και φόρμες - τους νεκρούς του. Τίποτα μακάβριο σ' αυτό. Αντιθέτως. Και τώρα; Αυτές οι σχεδόν τρεις γενιές γλυπτών που αποφοίτησαν από το Α Εργαστήριο της ΑΣΚΤ με το πολύμορφο έργο τους που καλλιεργεί κάθε δυνατή έκφανση του τρισδιάστατου αντικείμενου εν χώρω και χρόνω - ένας πρώτος ορισμός της γλυπτικής και εν μέρει της αδελφής της, της αρχιτεκτονικής - είναι ελπιδοφόρα απάντηση...

Σημ. Είναι πολύ ευτυχής η σύμπτωση της συγκεκριμένης έκθεσης με το Συμπόσιο Γλυπτικής που οργανώνει ο Δήμος Αλίμου στον λόφο Πανί την ίδια περίοδο και με επιμελητή τον υπογράφοντα. Συμμετέχουν ο Θ. Παπαγιάννης, ο Χρ. Λαζαράκης, ο Β. Βασίλη, ο Δ. Σκαλκώτος, ο Γ. Σταματόπουλος. Με συνεργάτες τον Γρηγόρη Βασιλείου, την Γεωργία Νίκα και τον Χρήστο Βαγιάτα. Και τον αρχαίο λόφο Πανί ένα ανοιχτό μουσείο εν τω γίγνεσθαι για όλους τους περιπατητές. Μία αληθινή γιορτή τέχνης με την γλυπτική, την πιο ελληνική τέχνη, πάλι στο επίκεντρο.

ΥΓ. Η γνώση της τέχνης μας, σύγχρονης και παλιότερης, δεν συνιστά ανώφελη πολυτέλεια αλλά πράξη ουσιαστικής αυτογνωσίας. Αναγκαιότητα σχεδόν υπαρξιακή . Η τέχνη μας είμαστε εμείς οι ίδιοι, είναι η καθημερινή ζωή μας αλλά...κάπως αλλιώς. Σαν μια μυστική δύναμη να έχει να μεταμορφώσει την πεζή μας καθημερινότητα σε μαγεία. Είμαστε εμείς οι ίδιοι αλλά στην ιδανική εκδοχή μας. Αυτό συνιστά ό,τι αποκαλούμε τέχνη κι αυτή είναι η αναμορφωτική της δυνατότητα. Κι ας μην ξεχνάμε: Η τέχνη είναι διαλεκτικά αντίθετη προς κάθε μορφή εξουσίας ενσαρκώνοντας η ίδια την ουτοπία της διαρκούς επανάστασης. Κάτι που δεν αντιλαμβάνονται ούτε οι συνδικαλιστές ούτε κι οι γραφειοκράτες της τέχνης.