Δράκοι!

Ένα παιχνίδι τρέλας και φρονιμάδας 

Dragons - Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος 

(Η αισθητική διαχείριση των συμβόλων)

 Ξενάγηση, Σάββατο, 25 Απριλίου, στις 12 το μεσημέρι, International Art Center, Άλιμος,  Εύβοιας 38, στους Τράχωνες. Πίσω από την εκκλησία Παμμακάριστος. 

Σύμφωνοι, η ζωγραφική. Ο κόσμος των εικόνων που μεγεθύνει την εικόνα του κόσμου. Δίπλα της και η μουσική με το δικό της ηχητικό σύμπαν που μπορεί να προσεγγίσει μέσα από την συγκίνηση, τον άλλον που ίσως είμαι. Και οι δύο αυτές μορφές τέχνης, ζωγραφική και μουσική, λειτουργούν πέραν του λόγου, είναι "υπέρλογες" και "αντικειμενικά" αφηρημένες. Το έμβρυο, μέσα στο αμνιακό υγρό, ακούει τον σταθερό χτύπο της καρδιάς της μάνας του. Η πρώτη μας σχέση με τη μουσική. Και βλέπει φως μέσα από τις μεμβράνες των υπό διαμόρφωση ματιών του. Η πρώτη μας σχέση με την εικόνα. Η παραδείσια μας εποχή. Έπετα ο λόγος, σταθερά ορίζοντας συνεχώς τα πράγματα, σταθερά περιορίζει τους ορίζοντες. Ενώ οι εικόνες με τις φαντασιώσεις που αποτυπώνουν, μας απελευθερώνουν. Ή όχι; 

Είναι ενδεικτικό ότι η τελευταία έκθεση  - παρέμβαση του Κωνσταντίνου Παπαμιχαλόπουλου στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ιωαννίνων το 2025 ονομάζεται "Γίγαντες και Μολοσσοί". Όντα στα όρια του μυθικού και του πραγματικού. Των συμβόλων και της ιστορίας. Ενώ πάλι το 2021 παρουσίασε στο Μουσείον της Πόλεως των Αθηνών – Ίδρυμα Βούρου - Ευταξία την ενότητα "Παλιγγενεσία" όπου οι ήρωες του 21 παρουσιάζονταν σαν φιγούρες μάνγκα ή θεάτρου σκιών ή σαν μεταμφιεσμένοι ήρωες ενός φαντασμαγορικού πάρτι της, προειρημένης, ιστορίας. Με τους ρόλους να μπερδεύονται γλυκά. Γιατί περί αυτού πρόκειται. Για την αισθητική διαχείριση των διαχρονικών συμβόλων. 

Ο Παπαμιχαλόπουλος ασχολούμενος από φοιτητής με τα κόμικς, την εικονογράφηση αλλά κι όλες τις εφαρμογές της οπτικοποιημένης αφήγησης πρώτον απέκτησε από νωρίς ένα ιδιαίτερο, προσωπικό ύφος, εύκολα αναγνωρίσιμο και δεύτερον την τεράστια εξοικείωση με τα σύμβολα και τις φιγούρες της παγκόσμιας μετά - ποπ αισθητικής αλλά και της μεταμοντέρνας, προκλητικής, ηλεκτρονικής μυθολογίας. Σε τρόπον ώστε να συνδέει ο ίδιος ανεξίθρησκα και άκρως γοητευτικά διαφορετικές κουλτούρες και αντιτιθέμενους κόσμους προσδοκώντας αν όχι την ανάσταση πεθαμένων πολιτισμών, τουλάχιστον την εγρήγορση των σημερινών θεατών. Την εγρήγορση τους απέναντι στην πολυδιάστατη πραγματικότητα που βιώνουμε σε μιαν εποχή αφενός παγκοσμιοποίησης και αφετέρου ισοπεδωτικού, πολιτιστικού και ιδεολογικού συγκρητισμού. Αυτό ακριβώς επιδιώκει ο δημιουργός με την φαντασμαγορία αλλά και το ξάφνιασμα των εικόνων του. Νεαρός πατέρας ο ίδιος μοιράζεται με τους δύο γιούς του το ίδιο πάθος  για τα Ludic Heroes (Ήρωες του Παιχνιδιού) δηλαδή τα πρόσωπα που συμμετέχουν ενεργά σε "μυθολογίες" οι οποίες δημιουργούνται κατά την εξέλιξη του παιχνιδιού, όπως ο Zagreus (ο αρχαίος Ζαγρεύς)στο Hades (Άδης).

Παράλληλα ο ίδιος εμπνέεται άμεσα από την τέχνη της Ανατολής σε τρόπον ώστε ο Παπαφλέσσας του να επελαύνει πάνω σ' έναν κινέζικο δράκο ενώ το χρυσό φόντο της σύνθεσης να είναι συγχρόνως αναφορά στην βυζαντινή Κωνσταντινούπολη αλλά και την απαγορευμένη Πόλη στο Πεκίνο.

 Επιχειρώντας έτσι μέσα από την πειθώ όχι μόνο της τέχνης του αλλά και της υψηλής τεχνικής του να αμβλύνονται - ή και να εξαφανίζονται - οι αντιθέσεις ανάμεσα στο διπολικό μας κόσμο. Μέσα από την ποιητική αλλά και την πολιτική δυναμική της τέχνης.

Ας σημειωθεί εδώ ότι ο ζωγράφος και χαράκτης Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος δηλώνει πως η λειτουργία της τέχνης είναι να καταδεικνύει τα κανονιστικά πλαίσια της καθημερινότητας και να προτείνει διεξόδους υπέρβασής τους. Εξομολογείται ότι τον απασχολεί στο έργο του η διαφορά της τέχνης στην ανατολή και τη δύση, καθώς και η σχέση λαϊκής τέχνης και λόγιας κουλτούρας (δες το σχετικό κείμενο στην ηλεκτρονική παρουσίαση της συλλογής Σωτήρη Φέλιου). 

Πώς λειτουργούν όμως οι δράκοι, ή οι μολοσσοί, ή οι γίγαντες, ή εκείνα τα περίεργα, γκροτέσκα όντα που ισορροπούν ανάμεσα στην πιο προωθημένη τεχνολογία και τα πιο αρχετυπικά σύμβολα του πανανθρώπινου πολιτισμού; Θέλει να εντυπωσιάσει απλώς ο καλλιτέχνης ή στοχεύει σε κάτι ουσιαστικότερο;  Αντιγράφω από την Wikipedia: "Ο κινεζικός δράκος (龙, lóng) είναι ένα καλόβουλο, μυθικό ον που συμβολίζει την απόλυτη εξουσία, την αυτοκρατορική δύναμη, την καλοτυχία, την ευημερία και την αρμονία. Αντίθετα με τους δυτικούς δράκους, θεωρείται προστάτης, φέρνει βροχή για τις καλλιέργειες και αντιπροσωπεύει το Yang (αρσενική, δυναμική ενέργεια)".

Νομίζω ότι ο Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος ηθελημένα ή αθέλητα συγκεντρώνει στη δουλειά του, σαν λευκή μαγεία, όλη τη μαγική ενέργεια της Ανατολής για να εξορκίσει τρόπον τινά την διαβολική ικανότητα της Δύσης να καταστρέφει μέσα από την προωθημένη της τεχνολογία αυτά τα ίδια τα μοναδικά, πνευματικά της επιτεύγματα. Πρόκειται δηλαδή για έναν νεορομαντικό εικαστικό στοχαστή που όπως οι flâneurs του 19ου αι. ή ο Νίτσε έβλεπαν τον υλικό πολιτισμό και την αλλοτρίωση που προκαλούσε, σαν τον καρκίνο του πνευματικού. Αν ζούσε  Παπαμιχαλόπουλος στο βικτωριανό Λονδίνο θα ήταν ένας προραφαηλίτης, φίλος του ζωγράφου και ποιητή Dante Gabriel Rossetti. Ζει όμως στην Ελλάδα της κρίσης και της ισοπέδωσης για αυτό επιλέγει επειδή είναι ντιλετάντης, να δραπετεύει από το δύστηνο παρόν μέσα από την μαγική του εικονογραφία.

 Διαβάζω: "...Η ρομαντική ευαισθησία θεμελιώνεται πάνω στην εμπειρία της απώλειας, στην οδυνηρή πεποίθηση ότι μέσα στη νεωτερική καπιταλιστική πραγματικότητα κάτι πολύτιμο έχει χαθεί, για το άτομο αλλά συγχρόνως και για την ανθρωπότητα ..." 

(Από το βιβλίο των Michael Löwy - Robert Sayre "Ρομαντισμός εναντίον Καπιταλισμού").

Με άλλα λόγια η νοσταλγία για κάτι που έχει χαθεί διά παντός βρίσκεται στη καρδιά του ρομαντικού πένθους.Το Πένθος προκαλούν η, βεμπεριανή, απομάγευση, η ποσοτικοποίηση και η εκμηχάνιση του κόσμου. Του κόσμου μας. Ρομαντισμός σημαίνει πάνω απ' όλα νοσταλγία για κάτι οριστικά χαμένο από και αντίσταση σε πραγματικότητα που είναι εκ προοιμίου αποκρουστική. (Θυμηθείτε τι λέει η Blanche Dubois στο Λεωφορείον ο Πόθος). Η έρευνα, ακριβώς, σε όλα εικαστικά επίπεδα γραφής του Κωνσταντίνου Παπαμιχαλόπουλου και το σαφές ρομαντικό της υπόστρωμα. Με όλους τους φτερωτούς δράκους, τους μολοσσούς ή τις τίγρεις του.

 Δεν αντιστέκομαι στον πειρασμό να παραθέσω εδώ ένα κείμενο της φοιτητικής μου νεότητας που τότε με είχε επηρεάσει πολύ και το οποίο μιλάει για κάποιες, άλλες τίγρεις. Έλεγε τότε ο Μεγάλος Τιμονιέρης:

«Ο ιμπεριαλισμός κι όλοι οι αντιδραστικοί, αν εξεταστούν στην ουσία τους, από μακροπρόθεσμη σκοπιά, από στρατηγική άποψη, πρέπει να θεωρούνται αυτό που πραγματικά είναι - χάρτινες τίγρεις. Πάνω σε αυτό πρέπει να οικοδομούμε τη στρατηγική μας σκέψη. Από την άλλη πλευρά, είναι επίσης ζωντανές τίγρεις, σιδερένιες τίγρεις, πραγματικές τίγρεις που μπορούν να καταβροχθίσουν ανθρώπους. Πάνω σε αυτό πρέπει να οικοδομούμε την τακτική μας σκέψη».

Ομιλία στη Συνάντηση της Πολιτικής Γραμματείας της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κίνας στο Ουχάν (1 Δεκεμβρίου 1958), όπως παρατίθεται σε σημείωση στο «Συνομιλία με την Αμερικανίδα ανταποκρίτρια Άννα Λουίζ Στρονγκ», Επιλεγμένα Έργα, τόμος IV, σελ. 98–99).

Δράκοι και τίγρεις και άβαταρ, όταν αναφερόμαστε στην τέχνη, βρίσκονται όλα και όλοι συμφιλιωμένοι σ' έναν προπτωτικό, ιδανικό παράδεισο μακριά από την αμαρτία, την σωματική πληγή ή την επώδυνη γνώση. Ή, όπως θα τον τραγουδούσε ο δικός μας ρομαντικός τροβαδούρος: 

Ο γραμματέας μαζί με τον αλήτη 

ο φονιάς με το θύμα αγκαλιά

 κι η παρθένα με τον σατανά...

Φωτό: Απροσδόκητη όσο και γοητευτική συνύπαρξη διαφορετικών, πολιτισμών, ήρωες του '21 όπως δεν τους έχετε ποτέ ξαναδεί.

Ήρωες και "ήρωες"

Εις ανάμνησιν της χθεσινής ημέρας 

Εντόπισα πρόσφατα μία εξαιρετική εικαστική συλλογή στην Κηφισιά η οποία μεταξύ των άλλων αριστουργημάτων (Γύζης, Οικονόμου, Παπαλουκάς, Σπυρόπουλος κ.α) περιλαμβάνει το ολόσωμο πορτρέτο του γλύπτη Θανάση Απάρτη (φωτό 1) φτιαγμένο στο Παρίσι, μάλλον στο ατελέ του φιλέλληνα μαθητή του Ροντέν Αντουάν Μπουρντέλ από τον φίλο του, ζωγράφο Βρασίδα Τσούχλο (1904 - 1981). Παραλλαγή του ίδιου θέματος εκτίθεται στην Εθνική Πινακοθήκη. Αμφότεροι οι πίνακες πρέπει να φιλοτεχνήθηκαν γύρω στα 1926-28. Οι Τσούχλος και Απάρτης ήταν φίλοι με τον εξπρεσιονιστή αυτόχειρα ζωγράφο Μίμη Βιτσώρη (1902 - 1945), αδελφό του αρχειομαρξιστή και αργότερα ηγετικού στελέχους των τροτσκιστών Γιώργου Βιτσώρη ο οποίος κατά την δικτατορία του Μεταξά κατέφυγε στο Παρίσι.

 Ο Γ. Βιτσώρης, γεννημένος στην Καβάλα (1899 - 1954), προσωπικός φίλος του Τρότσκι - είχε διαφυλάξει μάλιστα και το αρχείο του - ήταν παντρεμένος με την επίσης κομμουνίστρια ηθοποιό Νίτσα Βιτσώρη με την οποία απέκτησε μία κόρη, τη Λιάνα. Αργότερα η Νίτσα χώρισε και παντρεύτηκε τον επίσης αριστερό ηθοποιό Χρήστο Τσαγανέα. Αμφότεροι συμμετείχαν ενεργά στο ΕΑΜ και συνυπηρέτησαν στο τότε Βασιλικό Θέατρο. Είναι γνωστό πως το ζευγάρι πρωτοστάτησε στην εκτέλεση της Ελένης Παπαδάκη από την τρομερή και φοβερή ΟΠΛΑ.

Το "αστείο" είναι πως η Λιάνα Βιτσώρη - Τσαγανέα, επίσης ηθοποιός και συγγραφέας, θα παντρευτεί τον κονφερανσιέ της χούντας, τον πολυτάλαντο Γιώργο Οικονομίδη και θα υπάρξει ο μεγάλος του έρωτας. Θυμάμαι από την ΥΕΝΕΔ να παιανίζει το άσμα του Οικονομίδη "Μα εγώ αγαπώ τη Λιάνα /δεν έχει μάτια πλάνα /δεν είναι καλλονή..." Όπως επίσης θυμάμαι τις συχνές επικλήσεις από την εκπομπή του στο κυριακάτικο ραδιόφωνο "Τα νέα μας ταλέντα" με τον Μίμη Πλέσσα στο πιάνο, προς την πεθερά του Νίτσα παράλληλα με τις αναφορές στην συγγενή του Δέσποινα Παπαδοπούλου. Και βέβαια το ακατάσχετο υμνολόγιο του στη δικτατορία. Στις 12 ακριβώς το μεσημέρι, την ώρα που είχε βραδιάσει στην Ελλάδα. Γιατί τα θυμήθηκα όλα αυτά τώρα ; Για αυτόν ακριβώς το λόγο: Για να θυμόμαστε... Για να συγχωρούμε, για να ξεπερνάμε αλλά να μην ξεχνάμε.

Ο Απάρτης (1899 - 1972) εξελέγη καθηγητής  στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας το 1961 και ήταν ο πρώτος αριστερός δάσκαλος ανάμεσα σ' ένα πολύ συντηρητικό περιβάλλον καθηγητών. Το 1967 εκλέχθηκε αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Καλών Τεχνών του Παρισιού. Έλαβε τις τιμητικές διακρίσεις του Ιππότη της Λεγεώνας της Τιμής (Γαλλία, 1939) και του Ταξιάρχη του Φοίνικα (1960).

ΥΓ. Αντιγράφω από το βιβλίο του Αρτέμη Μάτσα "Θεατρικές Μνήμες" το κείμενο που αναδημοσιεύεται στο lifo: 

"...Ο Γιώργος Βιτσώρης σπούδαζε στη Δραματική Σχολή του Ωδείου Λότνερ, στο ιστορικό ερειπωμένο τώρα κτίριο της οδού Φειδίου 3, που αργότερα μετονομάστηκε σε Ελληνικόν Ωδείον, παράλληλα με την εκπλήρωση των στρατιωτικών του υποχρεώσεων. Καθηγητές της Σχολής ο περίφημος ηθοποιός Νίκος Παπαγεωργίου, άντρας της Σαπφώς Αλκαίου, πατέρας της πρωταγωνίστριας Μαρίας Αλκαίου, και η Θεώνη Δρακοπούλου (η Μυρτιώτισσα). Ανάμεσα στους συμμαθητές του η μεγάλη Ελένη Παπαδάκη, η Αντιγόνη Μεταξά (η θεία Λένα αργότερα), ο Κώστας Κροντηράς, η Κατερίνα Κακούρη και η Νίτσα Βιτσώρη (σ.σ. πριν Λάσκαρη και αργότερα Τσαγανέα) που την ερωτεύτηκε, παντρεύτηκαν (σ.σ. το 1921) και έκαναν μια κόρη, τη μετέπειτα πρωταγωνίστρια Λιάνα Βιτσώρη, θεατρική συγγραφέα, τιμημένη και ως ποιήτρια..._

Πάθη και Πάθος

Πάθη και Πάθος

Θε' να νηστεύω το φιλί ώσπου να με φιλήσεις

 Άσμα Ασμάτων

Σε τον αναβαλλόμενον το φως ώσπερ ιμάτιον...

Ιδιόμελο της Μ. Παρασκευής

Η ψυχική προετοιμασία για το Πάσχα αρχίζει με την συμβολική, διπλή εορτή  του Ευαγγελισμού, δηλαδή του ευφρόσυνου αγγέλματος της Ενανθρώπησης του Θεού και ολοκληρώνεται την Μεγαλοβδομάδα. Τότε που ένας ουρανός, μόλις ξεπλυμένος από την ανοιξιάτικη βροχή μπλεδίζει ιριδίζοντας απόκοσμα. Γλυκασμός από το ανομολόγητο θαύμα των ημερών αλλά και αφόρητη νοσταλγία για εκείνη την παιδικότητα που χάθηκε και που ακόμη διεκδικούμε. Όσο μεγαλώνουμε, τόσο περισσότερο! Πάθη κι άλλα πάθη καθώς προσεγγίζουμε το Πάθος.

Προηγήθηκαν οι εβδομάδες των Χαιρετισμών  στην απόλυτη, την άμωμη Γυναίκα, η τον θείον μαργαρίτην αποκυήσασαν. Την καιόμενην βάτον. Την αεί θαλαττεύουσαν εν τω πελάγει των θλίψεων. Την δρόσον την μυστικήν... Το πυρίμορφον όχημα, την χαρμονή των Αγγέλων! 

Αλήθεια, διερωτώμαι, η Κεχαριτωμένη και Άχραντος λατρεύτηκε μεν και λατρεύεται από πλήθη καμνόντων, από τα ναυάγια της ζωής, η ίδια όμως ερωτεύτηκε ποτέ; Αισθάνθηκε εκείνο το σκίρτημα που νιώθουν ασχέτως και οι έφηβοι και οι γέροι όταν σαν από θαύμα το ένα βλέμμα διασταυρώνεται με το απέναντι βλέμμα; Και δεν εννοώ έρωτα σωμάτων αλλά μόνο ματιάς...

Όχι. Κατηγορηματικά όχι! Δεν προβλεπόταν στην συμφωνία. Για την οποία βέβαια η ίδια ούτε ρωτήθηκε καν. "Ιδού η δούλη Κυρίου γέννητω μοι κατά το ρήμα Σου". Σε μια κοινωνία ανδρών οι γυναίκες είχαν ένα και μόνο δικαίωμα που συνιστά και αδιαπραγμάτευτη υποχρέωση: Να υποτάσσονται. Υπήρξε δηλαδή η κόρη της Ναζαρέτ, μια γυναίκα που επελέγη μεν για τον υπέρτατο ρόλο, για να κυοφορήσει τον Αχώρητον, χωρίς όμως να δεχτεί ούτε το ελάχιστο της σωματικής έξαψης. Επαναλαμβάνω: Όχι συνουσία αλλά έστω ένα χάδι στο μάγουλο, ένα φιλί στα μαλλιά, ένα φιλί στο στήθος, ένα φιλί στα χείλη. Ένα τρυφερό μυστικό στο αυτί της. Τής προσφέρθηκε το απόλυτο μεγαλείο χωρίς όμως ούτε την παραμικρή σταγόνα ερωτικής συγκίνησης. Χωρίς δηλαδή αυτή την έξαψη της σάρκας, την απογείωση του σώματος που νιώθει και η πιο ασήμαντη, η πιο άσχημη γυναίκα. Και καταδικάστηκε να την ερωτεύονται μόνο ανέραστοι καλόγεροι σε σκοτεινά κελλιά και να της εξομολογούνται το κουραστικό, το άκαρπο πάθος τους με πυρετικά μάτια.

 Έπειτα όλα αυτά τα εγκώμια, όλα αυτά τα χαίρε, τα Ανύμφευτε, τα Κεχαριτωμένη, τα Παντάνασσα, το Όρος Αλατόμητον, το Βάθος Αμέτρητον ηχούν λίγο σαν μεταφυσική ειρωνεία. Γιατί, τί να τον κάνεις τον ουρανό, αν δεν κουβαλάς και λίγο χώμα επιθυμίας στις τσέπες σου; Λίγο ιδρώτα ηδονής; Ένα άγγιγμα στις λαγόνες;

Η Παναγία Παρθένος διαλέχτηκε για να ζήσει ισόβια το προοικονομημένο πένθος της. Το κόστος της αιωνιότητας! Το μόνο πάθος να είναι το πένθος. Εν τέλει, ο μόνος και βέβαια ανεκπλήρωτος έρωτας της, ήταν εκείνος προς τον Μονογενή της, τον Υιόν και Λόγον του Θεού,  που όμως της απηύθυνε στην κορυφαία στιγμή του προσωπικού Του μαρτυρίου αλλά και της δικής της δοκιμασίας τον πιο πικρό λόγο. Τον λόγο της αποξένωσης: "Γύναι, ιδού ο υιός σου" δείχνοντας της έναν ξένο. Μπορεί λοιπόν να μην βίωσε τον έρωτα, έζησε όμως την προδοσία από τον έρωτα όπως και όλοι εμείς οι υπόλοιποι, οι στερημένοι από κάθε ευλογία του επέκεινα. Σ'αυτό μοιάζουμε μαζί της. Ίσως γιαυτό, από όλα τα πρόσωπα του θρησκευτικού Μύθου, η Μαρία είναι το πιο προσιτό, το πιο οικείο. Μάς ενώνουν με εκείνην όχι οι απέραντοι, οι άδειοι ουρανοί αλλά τα ανώφελα, τα σπαταλημένα δάκρυα για έναν έρωτα που δεν έστερξε ...

ΥΓ. Πάντα στην συνείδηση μου η Μαρία έχει την μορφή είτε της παλαιολόγειας Παναγίας του Μέρωνα στο Ρέθυμνο είτε της Ειρήνης Παππά όταν ερμήνευε στη Ρώμη μεταξύ των άλλων - stabat mater, μονόλογος της Μήδειας κλπ. - κι ένα δικό μου κείμενο (!) σχετικό με το πένθος του έρωτα και την Σεμέλη, την ερωμένη του Δία που κάηκε από το ίδιο της το πάθος. Τέλος της δεκαετίας του '80 στο Κολοσσαίο!  Φορώντας το εκπληκτικό ένδυμα του Γιάννη Μετζικώφ. Δεν θυμάμαι το όνομα του Ιταλού φωτογράφου. Αχ Ειρήνη, ποτέ δεν κατάφερα να σού πω όπως και όσο θα έπρεπε, το τεράστιο ευχαριστώ που σού οφείλω...

Ο θάνατος είναι η τελευταία απόδειξη- ευκαιρία για αγάπη. Ευτυχείς όσοι πεθαίνουν αγαπώμενοι.

Ο πρώτος αριστερός της ιστορίας

" Όταν έλθης εν δόξη μετ' αγγελικών δυνάμεων και καθίσης Ιησού εν θρόνω διακρίσεως, μη με Ποιμήν αγαθέ διαχωρίσης. Οδούς δεξιάς γαρ οίδας, διεστραμμέναι γαρ εισίν αι ευώνυμοι*..." 

Τροπάριο της Μ. Δευτέρας 

Ο Χριστός, όπως ξέρουμε από τις ευαγγελικές περικοπές, ως ύψιστη έκφραση άκρας ταπείνωσης αλλά και ισχυρού συμβολισμού δέχτηκε να σταυρωθεί ανάμεσα σε δύο ληστές, τον έναν εκ δεξιών και τον άλλον εξ ευωνύμων. Απ' τα αριστερά του δηλαδή. Αυτός, ο "ευώνυμος" ληστής, είναι σαφώς ο πρώτος καταγεγραμμένος αριστερός της ιστορίας. Οι γραφές εδώ λέγοντας ο ευώνυμος κι όχι ο αριστερός ληστής προτείνουν έναν ξεκάθαρο ευφημισμό. Αφού εν προκειμένω το κακό, το αριστερό, ντύνεται με καλό όνομα εν είδει εξορκισμού: Εύ + όνομα = ευώνυμος, αυτός με το καλό όνομα. Ο καλότυχος. Προς τί όλα αυτά; Επειδή η καθημερινή μας εμπειρία θέλει το αριστερό να είναι το περίεργο και το δύσκολο ως το πιο σπάνιο - οι δεξιόχειρες αποτελούν την πλειονότητα του πλανήτη, όπως εξ άλλου και οι δεξιοί - ενώ το δεξί είναι το ευκολόχρηστο, το πλεονάζον και συνεπώς το θετικό. Να μην ξεχάσουμε και την σχετική ευχή "Να σου πάνε όλα δεξιά". Αντιθέτως, αδέξιος είναι όποιος δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει σωστά το δεξί του χέρι.

Ο αριστερός ληστής λοιπόν είναι αυτός που απευθύνεται στον Χριστό στην έσχατη στιγμή της κοινής οδύνης, του ζητάει συγχώρηση και μέσα σε μία και μόνο φράση - ομολογία εγκλωβίζει όλη την μετέπειτα δογματική και την κατήχηση της νέας θρησκείας. Επειδή του ζητάει να τον συγχωρήσει - άρα αναγνωρίζει τα εγκλήματα του αλλά και την δυνατότητα άφεσης των αμαρτιών - κι έπειτα τον παρακαλεί να τον θυμηθεί στον παράδεισο: "Μνήσθητι μου Κύριε όταν έλθης εν τη βασιλεία Σου". (Από το κατά Λουκάν). Δηλαδή αποδέχεται την μετά θάνατον ζωή αλλά και την ευσπλαχνική δυνατότητα απόδοσης δικαιοσύνης από την ανώτερη δύναμη.

Και ο Χριστός όμως έχει την ευκαιρία να κάνει "από του ξύλου του Σταυρού" επίδειξη της θεϊκής του δύναμης - ειδικά την στιγμή της υπέρτατης οδύνης Του - αλλά και το πρώτο του θαύμα μεθιστάμενος εκ του θανάτου εις την ζωήν. Δηλαδή στην ανάσταση, την πονηρή εμμονή κάθε θρησκείας. Όχι πια ως, έστω, τέλειος άνθρωπος αλλά ως ήδη ο προ αιώνων Θεός: "Αμήν, λέγω σοι ότι σήμερον μετ' εμού έση εν τω Παραδείσω". Λέει στον αριστερό του ληστή αγνοώντας τον δεξιό. (Πάλι από το κατά Λουκάν).

Και είναι ο αριστερός, ο εξ ευωνύμων, ληστής ο πρώτος που θα μπει, κουβαλώντας τον ξύλινο σταυρό του μαρτυρίου του, στην άνω Ιερουσαλήμ. Το θέμα εδώ είναι σκοπίμως ταξικό, και μάλιστα επαναστατικώ δικαίω, αφού ο ανατρεπτικός Χριστός στον σύντομο, πολιτικό βίο Του, απευθύνθηκε κυρίως σε πόρνες, τελώνες και ληστές δηλαδή τους λούμπεν και τους προλετάριους της εποχής του. Επίσης μαστίγωσε τους εμπόρους και τους σαράφηδες (αργυραμοιβούς) μέσα στον ίδιο τον Ναό του Σολομώντος αποστρεφόμενος εμπράκτως το πολιτικό και το οικονομικό κατεστημένο. Δηλαδή τους γραμματείς και τους Φαρισαίους...(Οι σύγχρονοι μας πάλι διανοούμενοι και ψευτοεπαναστάτες πράττουν το εντελώς αντίθετο). Κι έπειτα αναρωτιέστε ποιά είναι τα πρότυπα του μαρτυρίου και της θυσίας των αριστερών αλλά και ποιές οι καταγωγικές εικόνες των πρόσφατων, ιστορικά πολύτιμων φωτογραφιών οι οποίες - επιμένω - διατυπώνουν πολιτικό λόγο πιο βαρυσήμαντο από όλες τις αγορεύσεις και των τριακοσίων της Βουλής (πριν μειωθεί ο αριθμός των). Εμένα, τουλάχιστον, μου υποδεικνύουν αυτές οι ιερές εικόνες της θυσίας ποιές πρέπει να είναι οι πολιτικές μου επιλογές στις προσεχείς εκλογές (οψέποτε αυτές γίνουν). Πάντως ο Εσταυρωμένος Κύριος δείχνει ξεκάθαρα στον πρωθυπουργό μας ποιός είναι ο μόνος δρόμος που του έχει απομείνει. Αυτός της ταπείνωσης και του μαρτυρίου. Του Γολγοθά δηλαδή και της θυσίας για να λυτρωθεί το έθνος. Όσο για εμάς τους υπόλοιπους...Τί άλλο; Καλή μας Ανάσταση! (Το πιάσατε το υπονοούμενο); 

* Κάτι ήξερε μάλλον ο μελωδός από διεστραμμένους "ευώνυμους". Τους δεξιούς τους ξέρουμε καλά όλοι μας. Ονόματα δεν λέμε - χρονιάρες μέρες - υπολήψεις δεν θίγουμε!

Το τέλος της ομορφιάς

Ο Κουνς, ο Τραμπ κι ο Τζιακομέττι!

Για μένα ο Τζεφ Κουνς αποτελεί το απόλυτο σύμβολο μιας απόλυτης, καλλιτεχνικής ρηχότητας και το ξεδιάντροπο προϊόν εκείνου του μάρκετινγκ κι αυτής της αγοράς τέχνης που διακινεί - και μάλιστα σε αστρονομικές τιμές - το φαντασμαγορικό τίποτα της εποχής. Το πολύχρωμο κιτς των κατασκευασμένων σταρ του μεταμοντέρνου. Ο καλλιτέχνης αυτός είναι επικεφαλής μιας ολόκληρης βιομηχανίας τεχνιτών που κατασκευάζουν τις "ιδέες" του αλλά και ενός χαρτοφυλακίου επενδυτών - ντήλερ της υπεραξίας που οι ιδέες του αποκτούν, όταν καταστούν τα στιλπνά και λεία σαν μπαλόνια, μεταλλικά "γλυπτά" του. Αυτά δηλαδή που διακινούνται με πειστικό όσο και ληθαργικό τρόπο στους ζάπλουτους μυημένους. Τοποθετώ σε εισαγωγικά τη λέξη γλυπτά, γιατί κατ' εξοχήν στην Ελλάδα η έννοια της γλυπτικής είναι συνυφασμένη από τα αρχαία χρόνια με την γλυφή, δηλαδή το λάξευμα του σκληρού υλικού αλλά και το πλάσιμο - μοντελάρισμα της φόρμας ώστε να εξαχθεί μέσα από την αδρανή ύλη η αισθητική μορφή που ως τότε υπνώττει. Στα ποπ "γλυπτά" του Κουνς από την άλλη κυριαρχούν η υπερβολή του μεγέθους σε συνδυασμό με την σκόπιμη κοινοτοπία του θέματος - το κιτς που λέγαμε με άλλα λόγια - και πάνω απ' όλα η σκανδαλώδης άρνηση κάθε πνευματικότητας που θα διατάραζε τη αν - αίσθητη ραστώνη την οποία απαιτούν ο κατασκευαστής και τα δημιουργήματα του από το κοινό. 

Πρόκειται για έργα που θέλουν να είναι όσο πιο ουδέτερα γίνεται και άρα συμβατά σ' έναν κόσμο που δεν έχει αγκάθια, ακίδες ή χάσματα (εξ ου και η συμπαγής στιλπνότητα τους). Κι εδώ ταιριάζει το αρχαίο σύνθημα της κόκα κόλα "Όλα πάνε καλά"! Έστω κι αν όλα πάνε από το κακό στο χειρότερο. Γιατί περί αυτού πρόκειται. Τί θέση παίρνει η τέχνη σ' έναν κόσμο σταδιακού εκβαρβαρισμού; Αποκλειστικός στόχος όμως του Κουνς είναι το θέαμα που θα προκύψει από όλο αυτό το mélange του προφανούς, το να εντυπωσιάσει δηλαδή όσους δεν δυσκολεύονται να εντυπωσιαστούν από τα καινούργια (;) αόρατα ρούχα του βασιλιά. Ή, θα πρόσθετα, από την ναρκισσευόμενη ανοησία εκείνου του ολιγομελούς τζετ σετ που συγκροτούν οι διεθνείς γκαλερί για ολίγους, τα μουσεία της μόδας, οι εστέτ των πετροδολαρίων ή οι βαθύπλουτοι συλλέκτες που μπερδεύουν το γούστο με την επίδειξη, το στυλ με την ανία και την φαντασμαγορία με την αισθητική. Που επειδή έχουν εξορίσει από τον προσωπική τους ζωή την βαθύτερη συγκίνηση, τον συγκλονισμό που η μεγάλη τέχνη ανέκαθεν δημιουργούσε, θέλουν να την στερήσουν κι από τους άλλους. Ο Τζεφ Κουνς είναι ένας, ακόμη, διάδοχος του εξίσου κυνικού και αδίστακτου Άντυ Γουόρχολ χωρίς όμως τον αυτοσαρκασμό και το βιτριολικό χιούμορ του τελευταίου. Χωρίς το παγωμένο ταλέντο του που σφράγισε το τέλος του μοντέρνου και την απαρχή της παρακμής. 

Κυρίως όμως ο Τζεφ Κουνς εκφράζει καλλιτεχνικά το πρόσωπο των ΗΠΑ όπως διαμορφώθηκε από την προεδρία των δύο Μπους ως τον Τραμπ: Δηλαδή έχουμε σε συμβολικό επίπεδο τον κυνισμό απέναντι στους αδύναμους - ιδιαίτερα όταν αυτοί είναι σύμμαχοι - την περιφρόνηση σ' ό, τι δεν συμμορφώνεται με τo american style που επεβλήθη μεταπολεμικά στον πλανήτη ως lingua franca, την παχυλή άγνοια της ιστορίας και των τοπικών πολιτισμών αλλά και συγχρόνως αποικιοκρατική επίδειξη σε κάθε γωνιά της υδρογείου του καουμπόικου γούστου που εκφράζουν οι κυρίαρχες ελίτ της υπερδύναμης. Στα μάτια μου ο Κουνς είναι ανάλογα κενό δοχείο αλαλάζον όπως κι ο επικίνδυνα αγράμματος πρόεδρος του τόσο σε πολιτιστικό όσο και σε πολιτικό επίπεδο. Αφού κι εκείνος ως παγκόσμιος (sic) καλλιτέχνης, νέος Νέρων, κάνει εξαγωγή - επιβολή του προϊόντος του ως νέου style international - όπως ήταν το περίφημο υστερογοτθικό ύφος πριν την Αναγέννηση - στο πλαίσιο αφενός της ιδεολογίας της αυτοκρατορίας και αφετέρου ενός neocolonialism που απαξιοί καν να επιχειρηματολογήσει αισθητικά προς τους υπηκόους θεωρώντας την στρατιωτική - και άρα πολιτιστική - υπεροχή του δεδομένη. 

Κι εμείς; Εμείς - δηλαδή οι ελίτ του τόπου - ως προτεκτοράτο και αποικία αποδεχόμαστε τον Αμερικανό μεσσία ως σωτήρα της επαρχιωτικής και τριτοκοσμικής τέχνης μας. Κάτι ανάλογο δεν έγινε πριν από λίγες μέρες με τον ηθοποιό εκείνο που εκπροσωπούσε το Χόλιγουντ απέναντι στο εγχώριο, ασήμαντο σταρ σύστεμ; Με την μόνη διαφορά ότι ο Μπραντ Πιτ είναι ταλαντούχος ενώ ο Κουνς όχι. Κι ότι ο πρώτος διαθέτει λαϊκή αποδοχή λόγω του λαϊκού μέσου που υπηρετεί, του σινεμά, ενώ ο δεύτερος είναι προϊόν ενός κλειστού συστήματος. Σ' αυτό ακριβώς το ιδεολογικό - αισθητικό πλαίσιο και οι υπεύθυνοι του, ιδιωτικού, Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης κάλεσαν τον Τζεφ Κουνς και την balloon metallica Aφροδίτη του ως έναν διάλογο (!) με τα μοναδικά Ειδώλια του μουσείου αφού συχνά το συμπληρωματικό Μέγαρο Σταθάτου λειτουργεί και ως χώρος περιοδικών εκθέσεων. Ποιός δεν θυμάται για παράδειγμα την σπουδαία παρέμβαση εκεί του Γιάννη Κουνέλλη πριν από αρκετά χρόνια; Όμως το σημερινό θέαμα είναι άκρως απογοητευτικό κι απλώς εκφράζει υποτέλεια της αποικίας προς ένα αισθητικό πρότυπο τόσο διάτρητο όσο και ευτελές. Κι αφού περισσεύουν τα χρήματα - αντιστρόφως ανάλογα φοβάμαι με τις πρωτότυπες προτάσεις - θα ήταν πολύ ενδιαφέρον, αν οργανωνόταν ένα αφιέρωμα στην ελληνική γλυπτική με θέμα, γιατί όχι, τη μητρότητα. Από τον Χαλεπά, τον Σκλάβο, τον Απάρτη, την Μπούμπα Λυμπεράκη, τον Καπράλο ως την Μπέλλα Ραφτοπούλου, τον Κλουβάτο και τον Λάππα και από τον Γιώργο Γεωργιάδη, τον Θόδωρο Παπαγιάννη, τον Κυριάκο Ρόκο, τον Παρμακέλη ως την Χριστίνα Σαραντοπούλου κ.α - οι σφαιρικοί όγκοι της οποίας είναι ομολογουμένως πολύ πιο καλοσχεδιασμένοι. Ένα διαχρονικό αφιέρωμα, με άλλα λόγια, στην ελληνική γλυπτική. Εκτός κι αν ντρέπονται οι διάδοχοι της χαρισματικής Ντόλυς Γουλανδρή - την ήξερα προσωπικά - για την σύγχρονη μας δημιουργία ή δεν συνειδητοποιούν ότι διευθύνουν ένα μουσείο μοναδικό στον κόσμο που μπορεί και παρουσιάζει της απαρχές της παγκόσμιας γλυπτικής. Συμπέρασμα: Η αληθινή καινοτομία δεν είναι να μιμείσαι το τετριμμένο και το πασίγνωστο αλλά να ανακαλύπτεις αλλιώς κάτι που θεωρούσες δεδομένο. Και βέβαια να υπερασπίζεσαι την τέχνη του τόπου σου διάβολε! 

Σκέφτομαι ακόμη ένα αφιέρωμα στους κορυφαίους γλύπτες της διασποράς Μάικλ Λεκάκη, Κουλεντιανό, Χρύσα ή Φιλόλαο - εμείς, στη Λάρισα το καταφέραμε ως προς τον τελευταίο - αλλά και τον ισάξιο τους ζωγράφο Θεόδωρο Στάμο, κορυφαίο του αμερικανικού, αφηρημένου εξπρεσιονισμού. Ή, τον άγνωστο, σκοτεινό Διαμαντή Διαμαντόπουλο. Όμως ο αρχοντοχωριατισμός των φιλότεχνων του Κολωνακίου δεν καταδέχεται τα ελληνικά "προϊόντα" κι ας είναι παγκόσμιας αποδοχής αλλά τα εισαγόμενα. Μόνο και μόνο επειδή έχουν την σφραγίδα της υπερδύναμης. Φαίνεται ότι η πορεία των εγχώριων ελίτ μετά τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου ορίζεται αποκλειστικά από τον Πιουριφόι στην Γκίλφοϊλ. Αποκλειστικά.

Διαβάζουμε στο σχετικό δελτίο τύπου: 

"Για το έργο Balloon Venus Lespugue ο Koons εμπνέεται από την παλαιολιθική «Αφροδίτη του Lespugue», αγαλματίδιο από χαυλιόδοντα μαμούθ, το οποίο χρονολογείται περίπου 28.000 χρόνια πριν από την εποχή μας. Παραπέμποντας στη μορφή της Αφροδίτης, θεάς του έρωτα και της γονιμότητας, η απεικόνισή της έχει επηρεάσει διαχρονικά το έργο του Koons ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1970. Η ερμηνεία του καλλιτέχνη για την «Αφροδίτη του Lespugue», μέρος της σειράς Antiquity που ξεκίνησε το 2008, περιλαμβάνει μεγάλο εύρος αναφορών στην ιστορία της τέχνης, από τον Μποτιτσέλι και τον Τιτσιάνο έως τον Ντυσάν και τον Μπρανκούζι, και γενικότερα στις διαχρονικές έννοιες περί ομορφιάς και μορφής. Ο Koons μετέτρεψε το φετιχιστικό πρωτότυπο, γνωστό για τα υπερβολικά καμπυλόμορφα στοιχεία του, σε ένα επιβλητικό γλυπτό από γυαλισμένο και ανακλαστικό ανοξείδωτο χάλυβα που μοιάζει να είναι φτιαγμένο από μπαλόνια, θυμίζοντας τις αναλογίες των έργων του Τζακομέττι..."

Μάλιστα. Του Μποτιτσέλι! Αλλά και του Αλμπέρτο Τζιακομέττι! Του γλύπτη δηλαδή που συνδύασε τον μοντερνισμό με τον υπαρξισμό και την μεγάλη έκφραση με την πιο βαθιά εκφραστική απόγνωση. Του γλύπτη των ορίων με τις νηματοειδείς, βασανισμένες φιγούρες που ενέπνευσαν τον Σάμιουελ Μπέκετ και τον Ζαν Ζενέ. Μωραίνει Κύριος...Εμένα πάλι ήρθε χτες το βράδυ στον ύπνο μου ο δαιμόνιος Αλμπέρτο, μού έδωσε μια βελόνα και με διέταξε να ξεφουσκώσω τα μπαλόνια του Κουνς. "Μη φοβάσαι" μου είπε "Θα καθαρίσω εγώ"!