Καισαριανή - Ο τρόμος της ιστορίας

Λίγες ασπρόμαυρες, ερασιτεχνικές φωτογραφίες κι ο τρόμος της ιστορίας 

Ξαφνικά σαν να σταμάτησε ο χρόνος και η τυπική, συχνά αντιαισθητική ροή του σήμερα. Ενός σήμερα τόσο εκκωφαντικά φλύαρου και ανουσίου. Η επικαιρότητα, λες, υποχώρησε ολοκληρωτικά για να λάμψει με το ιδιαίτερο, σκοτεινό του φως το ιστορικό παρελθόν. Οι μνήμες που όσο κι αν θάβονται έντεχνα από τους εμπόρους της ιστορίας αιφνίδια  αστραποβόλησαν φως, οι νεκροί απέκτησαν φωνή, παράστημα και βλέμμα και βάλθηκαν να μας κοιτούν κατάματα. Μια φούχτα άνθρωποι έναν ολόκληρο λαό. Αιφνίδια οι κρωγμοί του υπουργικού κλόουν πέρασαν απολύτως στο περιθώριο ενώ πολιτικοί αρχηγοί και αρχηγίσκοι που ταυτίζονται απόλυτα με το τίποτε που εκπροσωπούν, προς στιγμήν εγκατέλειψαν σαν από ντροπή ή από θεία δίκη το προσκήνιο. Τις κάμερες, τα ραδιόφωνα και τα κανάλια. Ενώ, πάλι, κάποιες μαυρόασπρες, ερασιτεχνικές φωτογραφίες εξ ίσου αιφνίδια,  σαν από έκρηξη στα σπλάχνα του χρόνου, εμφανίστηκαν από το πουθενά, την πιο ανύποπτη στιγμή και τότε σταμάτησαν τα ρολόγια. Κάποιες μαυρόασπρες, ερασιτεχνικές φωτογραφίες ήρθαν από το πουθενά - σαν από το χέρι του Αρχαγγέλου - για να μας θυμήσουν ποιοί ήμασταν, πού ήμασταν και πώς καταντήσαμε σήμερα. Καθιστάμενες αυτόματα, αυτές οι ερασιτεχνικές, ασπρόμαυρες φωτογραφίες, το πιο πιο βαρύγδουπο πολιτικό γεγονός κι αυτό που στάθηκε ικανό να εξοστρακίσει από την επικαιρότητα οποιαδήποτε άλλη είδηση. 

Ας πούμε για παράδειγμα την σύμβαση που υπογράφτηκε με την Chevron, έναν αμερικανικό κολοσσό που θα εγγυηθεί, λέει, με το αζημίωτο τα εθνικά μας σύνορα. Το κοντράστο συμβόλων ανάμεσα στις ασπρόμαυρες φωτογραφίες της Καισαριανής και τα έγχρωμα βίντεο από την τελετή της υπογραφής στο Μουσείο, παρακαλώ, της Ακρόπολης είναι τρομακτικό. Από τη μία η προσφατη ιστορία μας ως μάθημα ευθύνης και από την άλλη η αρχαιότητα σαν στείρο πλην σταθερό άλλοθι και βιτρίνα της υπαρξιακής μας αδυναμίας και 

 ανικανότητας. Μείζον ζήτημα δεν είναι πια ούτε καν οι δημοσκοπήσεις που ανεβοκατεβάζουν μελλοντικούς πρωθυπουργούς μεγαλώνοντας έτσι την αηδία ή και την απελπισία του μέσου ψηφοφόρου αλλά παραμένουν, μέρες τώρα, αυτά τα κιτρινισμένα, τα νεκρά πρόσωπα που σαν νέα Φαγιούμ - κάτοπτρα του ουρανού έρχονται από το υπερπέραν για να κοιτάξουν βαθιά στα μάτια όλους εμάς. Κι είμαι κι εγώ ένας από τα εκατομμύρια τον Ελλήνων που βλέποντας αυτή την νεκρική παρέλαση το θριάμβου αισθάνθηκα και αμηχανία και ντροπή. Για την ζωή μου την ίδια και για την ατομική μου ευτυχία που συνήθως αδυνατώ να εκτιμήσω. Μεμψιμοιρώντας διαρκώς. Σε σύγκριση με τον ολιγόζωο και βασανισμένο βίο αλλά και το ψυχικό σθένος εκείνων. Επειδή πρόκειται για ανθρώπους που συνελήφθησαν κατά τη δικτατορία του Μεταξά και παραδόθηκαν (!) στους Γερμανούς ως αναρχικοί, ή αρχειομαρξιστές, ή επικίνδυνοι κομμουνιστές έχοντας επιβιώσει επί 7 ή 8 χρόνια στις πιο άθλιες συνθήκες.

 Συζητάω για τις  φωτογραφίες με τον φίλο μου, διακεκριμένο ψυχίατρο, τον καθηγητή Νικηφόρο Αγγελόπουλο ο οποίος παρατηρεί ότι οι δύο πρώτοι νεαροί -  που είναι γύρω στα 25 - προχωρούν σαν να παρελαύνουν, ευσταλείς και τραγουδώντας. Η πίσω φιγούρα που ακολουθεί - γύρω στα 55 - φοράει μαύρο κοστούμι και γιλέκο, προφανώς τα γαμπριάτικα του, και κινείται μάγκικα, σαν κουτσαβάκης. Δηλαδή δηλώνει με όλη του την "χορογραφία" : Σας γράφω κανονικά. Το ίδιο στιλ κίνησης, την ίδια χορογραφία ακολουθεί και ο τέταρτος στη σειρά μελλοθάνατος. Συγκλονιστικό. 

Από την άλλη διάφοροι "σωτήρες" συνωθούνται για να ξανασώσουν χωρίς πάντως να διαθέτουν συνείδηση ή και τρόμο ιστορίας και μας υπόσχονται Ιθάκες με ασφαλείς πλόες ή επενδύουν μονοσήμαντα στην τραγωδία των Τεμπών. Η αριστερά και ο εκτσογλανισμός της. 

Γιατί ήταν τα Τέμπη που εξευτέλισαν την κυβερνητική αυταρέσκεια - το χαμόγελο του Άδωνι στοιχίζει πολύ ακριβά πλέον στον πρωθυπουργό - και κατάφεραν να συμπυκνώνουν την κοινωνική δυσαρέσκεια μιας δεκαετίας τουλάχιστον. Ενδεχομένως ο κ. Μητσοτάκης να πληρώνει τώρα και λάθη για τα οποία δεν ευθύνεται ο ίδιος, προσωπικά. Όμως η δική του ευθύνη έγκειται στο ότι δεν αντελήφθη εγκαίρως, αν και απόφοιτος του Χάρβαρντ, όσα σήμερα κατανοεί και ο τελευταίος απόφοιτος του δημόσιου Λυκείου. Με άλλα λόγια: Δεν μπορεί να είναι όλα επικοινωνία. Η Δικαιοσύνη δεν μπορεί να είναι για τους λίγους αλλά για τους πολλούς. Δικαιούμαστε κάτι ουσιαστικότερο και η ανεπάρκεια ή η λειψανδρία της αντιπολίτευσης δεν αποτελούν πλέον ασπίδα για την κυβέρνηση. Το άγνωστο δηλαδή φοβίζει λιγότερο από ό τι το γνωστό. Τα καταφέρατε κύριοι της κυβέρνησης. Τα σκέρτσα του κυρίου Σκέρτσου να μην πιάνουν πια. Και ότι ο "κανένας" - τι σύμπτωση αυτό το όνομα έδωσε ο οδυσσέας στον Κύκλωπα - να είναι ο ιδανικότερος πρωθυπουργός για τους περισσότερους. Ενώ μία μειοψηφία σαν αυτούς που υποστήριξαν τον εργοδότη τους στα Τρίκαλα, θεωρεί πώς το μη χείρον βέλτιστον, δηλαδή πώς κάτι τέτοιο μας ταιριάζει. Κάποιες ασπρόμαυρες, παλαιικές φωτογραφίες διαφωνούν...

Σημ. Ο κ. Μητσοτάκης νομίζοντας ότι βρίσκεται στη σωστή πλευρά της ιστορίας - καλύτερα, στη σωστή πλευρά της εξουσίας - στηρίχθηκε στα παιδιά του Καρατζαφέρη, τα αποπαίδια του ΠΑΣΟΚ και στους θιασώτες της woke ατζέντας εκκαθαρίζοντας στην ουσία την Ν.Δ από τους νεοδημοκράτες. Η λύση πάντως στο αδιέξοδο θα έπρεπε να δοθεί από το ίδιο το εσωτερικό της Νέας Δημοκρατίας.

ΥΓ 1. Αυτή είναι η φωτογραφική μηχανή με την οποία ο ναζί αξιωματικός "τραβάει" τους ήρωες της Καισαριανής στην ταινία του Παντελή Βούλγαρη "Το Τελευταίο Σημείωμα" : Zeiss Ikon Ikonta 520 Camera | 75mm f4.5 lens | Black | Germany | 1937. Μόνο που, όπως συμπεραίνει ο καθηγητής φωτογραφίας στο ΑΠΘ Γιώργος Κατσάγγελος, η μηχανή που χρησιμοποιείται για τις επίμαχες φωτογραφίες "σκοπεύεται" από τη μέση. Το συμπεραίνει εξετάζοντας τον "ορίζοντα" των ερασιτεχνικών φωτογραφιών.

Να τί δήλωσε σήμερα το πρωί στην ΕΡΤ 1:

"...Σχετικά με τις δώδεκα φωτογραφίες της Καισαριανής έχω να παρατηρήσω ότι το αρχικό τους σχήμα ήταν τετράγωνο και οι φωτογραφίες μεγέθους 6Χ6 εκατοστά. Να επιχειρήσω μια υπόθεση εργασίας:  

Οι φωτογραφίες τραβήχτηκαν με Rolleiflex (φωτό 1) μια γερμανική διοπτική μηχανή και εκτυπώθηκαν εξ επαφής. Επιπλέον το γεγονός ότι είναι δώδεκα, αντιστοιχεί με τις εικόνες που χωράνε σε ένα φιλμ 120 που χρησιμοποιείται στην μηχανή αυτή. Ένα μόνο φιλμ για ένα γεγονός μεν, κομβικό όμως για την νεότερη ιστορία της χώρας μας..."

Φαντάζομαι ότι το ΥΠΠΟ θα αξιοποιήσει τις γνώσεις και την εμπειρία του διακεκριμένου δημιουργού. Τί; Όχι; Εκτός κι αν θυμάται την υπόθεση Μαδένη και το ότι και το Εφετείο καταδίκασε από τον περασμένο Δεκέμβριο τους πίνακες του Μιχάλη Μαδένη - αντίγραφα των φωτογραφιών του Γ. Κατσάγγελου - που εκτέθηκαν με τρόπο απαράδεκτο στην Εθνική Βιβλιοθήκη (ΚΠΙΣΝ) πριν δύο χρόνια.

ΥΓ 2.

Μνήμη Γιάννη Στεφανίδη (1919 - 2010)

(Και πολεμούσαμε και τραγουδούσαμε)! 

Προχτές, στο Εργαστήρι του Γιώργου Βαρλάμου στην Γούβα. Έκθεση των έργων του Γιάννη Στεφανίδη σε δύο φάσεις. Οργανωμένη από το ΚΚΕ, την Εύα Μελά και την κόρη του ζωγράφου Φωτεινή Στεφανίδη, επίσης ξεχωριστή δημιουργό. Από τα σπουδαστικά - αντιστασιακά έργα ως την εξορία και τη Μακρόνησο.

 Έπονται τα μεταγενέστερα. Το σπουδαίο υλικό από τη δράση της ΕΠΟΝ τυπώθηκε στο εργαστήρι του καλλιτέχνη στην οδό Καπλανών. Ο Γιάννης Στεφανίδης συνοδοιπόρησε με τον Γιώργο Βακιρτζή, τον Μιχάλη Νικολινάκο αλλά και τους φίλους μου Ασαντούρ Μπαχαριάν και τον ηθοποιό - συγγραφέα Βασίλη Ανδρεόπουλο. 

Αυτή εδώ την μηχανή χρησιμοποίησε ο Παντελής Βούλγαρης στη συγκεκριμένη ταινία. Είναι βέβαια εποχής, δηλαδή του 1937, αλλά το φορμά είναι 6Χ4,5 εκ και όχι 6Χ6 όπως οι επίμαχες φωτογραφίες). 

Μάνος Στεφανίδης 

Οι ανδρείοι της ηδονής, Τα ερωτικά του Γιώργου Σταθόπουλου, Έντεχνον Αλίμου

Επήγα 

Δεν εδεσμεύθηκα. Τελείως αφέθηκα κ' επήγα.

Στες απολαύσεις, που μισό πραγματικές,

μισό γυρνάμενες μες στο μυαλό μου ήσαν,

επήγα μες στην φωτισμένη νύχτα.

Κ' ήπια από δυνατά κρασιά, καθώς

που πίνουν οι ανδρείοι της ηδονής.

1913,   Κωνσταντίνος Καβάφης

Κατ' αρχήν στον έρωτα απαγορεύεται το απαγορεύεται. Οι ηλικίες μηδενίζονται και ο χρόνος κερί που λιώνει. Στον έρωτα τα αντίθετα έλκονται μαγικά. Όπως εξάλλου έλκονται και τα όμοια, τα ομώνυμα... μαζί με τα ετερώνυμα. Ας είναι λοιπόν ο έρωτας σταθερά η τελευταία μας ευκαιρία για ελευθερία και ανατροπή εκείνης της καθημερινότητας που πνίγει τόσο με την ομοιομορφία της. Εκείνη η εκτός χρόνου νεότητα  που ξέρει ν' αντιστέκεται. 

Ας βρουν, όσα σώματα μπορούν και αντέχουν, εκείνο τον δρόμο που, ακυρώνοντας φοβίες, κοινωνικά στερεότυπα και απαγορεύσεις, θα σώσει ταυτόχρονα και την ψυχή τους. Αφού οι ανδρείοι της ηδονής έχουν φιαχτεί από το ατσάλι που λέγεται τρυφερότητα. Όσο για το κόστος... Ευπρόσδεκτο. Εξάλλου από μικροί συνηθίσαμε να εξαγοράζουμε την αιωνιότητα με στιγμές. Ενσυνειδήτως. Τώρα είναι που θα δειλιάσουμε; Τα λύτρα της ηδονής, έλυτρα της οδύνης. Αφού ηδονή χωρίς οδύνη λογάριαζε την αργομισθία...

Είναι κοινός τόπος βέβαια αλλά θα το επαναλάβω: Ο Γιώργος Σταθόπουλος ήταν και παραμένει ένας ζωγράφος βαθιά ερωτικός. Ένας δημιουργός που λάτρεψε το γυμνό, κοριτσίστικο σώμα που το ταύτισε με την άνοιξη και δεν δίστασε να αποδώσει με τα μέσα της τέχνης του ζευγάρια σε οίστρο. Σε οχεία. Όχι τον Θεό Έρωτα συμβολικά αλλά την πράξη την ίδια του έρωτα. Και μάλιστα ισορροπώντας ανάμεσα στη πρόκληση και την ποίηση. (Προσωπικά εντοπίζω την πορνογραφία περισσότερο στο βλέμμα και το μυαλό του θεατή παρά στην προσφερόμενη εικόνα. Ακόμη και την πιο σκληρή ή "σκληρή"). 

Προσπαθώντας να κάνω χιούμορ και λαμβάνοντας υπόψη την ηλικία του, θα μπορούσα να προσθέσω ότι είναι αναμφισβήτητα ο μεγάλος ερωτικός της ζωγραφικής μας. Εν προκειμένω θα συμφωνούσε κι ο μεγάλος απών φίλος του, ο Μάνος Χατζιδάκις, ο έτερος, μεγάλος ερωτικός της σύγχρονης ευαισθησίας μας που συνήθιζε τόσο να τον πειράζει. Σοβαρολογώντας όμως τώρα θέλω να υπογραμμίσω πόσο δύσκολη είναι καλλιτεχνικά η αναπαράσταση της σεξουαλικής πράξης. Η αισθητική της προσέγγιση. Κι αυτό επειδή όντας τόσο μοναδική κι ανεπίληπτη η συνουσία καθ' αυτή, πολύ δύσκολα υποκαθίσταται από μια εικόνα, ένα κείμενο, μία μουσική. Έστω και αν αυτή είναι το Μπολερό του Ραβέλ για παράδειγμα. Και αυτό συμβαίνει γιατί στην τέχνη πάντα έχουμε την ωραία ανάμνηση μιας στιγμής παρελθούσας, την μεταστοιχείωση ενός προϋπάρξαντος βιώματος σε αισθητικό γεγονός με την ελπίδα έτσι να ζήσει περισσότερο. Υπ' αυτό το πρίσμα σε μίαν ερωτική εικόνα - ακόμα και στην πιο έντονα πορνογραφική - λανθάνει πάντα ένα στοιχείο μελαγχολίας ή ματαίωσης ακριβώς γιατί και ο έρωτας είναι συνήθως ολιγόζωος - άρα ματαιωμένος; - και η σαρκική, τουλάχιστον, διάσταση του εφήμερη. Γιατί είναι αναπόδραστο το πιο ωραίο πράγμα στη ζωή μας να τελειώνει πολύ γρήγορα. Όπως και σε όλα τα θηλαστικά. Εξ ου η περίφημη post coitum triste των ζώων. Η μελαγχολία τους μετά τον οργασμό. 

Ας συμμαζευτούμε όμως : Με την ευκαιρία του φετινού Αγίου Βαλεντίνου οργανώσαμε με τον Αλέξανδρο Κόντη αυτό το χορταστικό αφιέρωμα στον ερωτικό Γιώργο Σταθόπουλο παρουσιάζοντας εδώ έργα των τελευταίων 20 χρόνων. Έργα τα οποία θα χώριζα σε δύο ομάδες: στα φωτεινά και τα σκοτεινά, στα λευκά και τα μαύρα. Στα πρώτα, βλέπουμε ερωτικά ζευγάρια να ταξιδεύουν χορεύοντας στο φως ευτυχισμένα και αθώα Στα δεύτερα οι ερωτικές περιπτύξεις και οι οργασμοί γίνονται μέσα στο πιο βαθύ σκοτάδι σε τρόπον ώστε η απόλυτη ηδονή να λειτουργεί και σαν ένας τρόπος υπόμνησης του θανάτου που σταθερά ελλοχεύει. Εν προκειμένω η ανάμνηση της μελανόμορφης, αττικής αγγειογραφίας του Ε αι. είναι εξαιρετικά έντονη (όπως επίσης συμβαίνει και στ' ανάλογα έργα του Αλέκου Φασιανού) και γι' αυτό το αποτέλεσμα είναι τόσο εντυπωσιακό. Κυριολεκτικά ένας άλλος Σταθόπουλος. Πιο σκοτεινός, πιο ακραίος αλλά και πιο ζωγραφικός... Στην παράδοση του λαϊκού εξπρεσιονισμού που πρωτοδίδαξαν ο Δημήτρης Πικιώνης, ο Φώτης Κόντογλου και ο Γιάννης Τσαρούχης. Για να την συνεχίσουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο ο Κυριάκος Κατζουράκης, ο Χρόνης Μπότσογλου και ο Παύλος Σάμιος. Χωρίς να ξεχνώ εν προκειμένω τα ερωτικά κορίτσια του Γιάννη Μόραλη ή του Παύλου Μοσχίδη. Πάντως το συμπέρασμα είναι ένα: η ερωτική πράξη είναι ένα θέμα που δύσκολα αγγίζει η ζωγραφική μας ίσως επειδή ακόμα πιο δύσκολα προσεγγίζει η κατά κανόνα συντηρητική κοινωνία μας. Θυμάμαι τώρα την πασίγνωστη φράση του αιρετικού συγγραφέα Ζάρκο Πετάν: "Τον ρεαλισμό τον επινόησαν καλλιτέχνες χωρίς φαντασία". Οι ερωτικοί πίνακες του Σταθόπουλου εκκινούν από μια ρεαλιστική βάση αλλά, κατά τα άλλα, απογειώνονται ποιητικά. Γιατί; ... Επειδή έρωτας είναι η αιτία...

ΥΓ. Κάθε έργο τέχνης, ας πούμε ένας ζωγραφικός πίνακας, στις πιο συνηθισμένες περιπτώσεις είναι μία εικόνα, δηλαδή μία συγκεκριμένη "ιστορία" διατυπωμένη σε οπτική γλώσσα. Όμως πάντα πίσω από την "αφήγηση" αυτή υποκρύπτεται μια σκέψη, ένας συλλογισμός. Άλλοτε βαθύς, άλλοτε λιγότερο βαθύς. Πάντα όμως κάποια σκέψη δημιουργεί τις εικόνες. 

Σε πιο σπάνιες, και για αυτό πολύ πιο σπουδαίες, περιπτώσεις τώρα το έργο τέχνης λειτουργεί σαν να είναι χρησμός, σαν αίνιγμα ή σαν προφητεία. Και για αυτό επιβάλλεται να το προσεγγίζουμε με ανάλογο τρόπο. Σαν χρησμό ή σαν αίνιγμα. Με ταπείνωση, δέος και αφοσίωση. Με βλέμμα προσκυνητή και με ψυχή πιστού. Να (του) αφεθούμε ώστε να επιτραπεί και στο ίδιο να λειτουργήσει. Να μάς μιλήσει με την άπεφθη του γλώσσα. Να μας "δει" κι αυτό με τη σειρά του, όπως κι εμείς το βλέπουμε.

Αύριο, Σάββατο, 14 Φεβρουαρίου, στις 5 μμ ανήμερα του Αγίου τα εγκαίνια στην 

Art Gallery Έντεχνον, Άλιμος 

 ΥΓ. Χρόνια πολλά και ερεθιστικά σε όλους τους εορτάζοντες και στις...γεννεθλιούσες που έλεγαν και στον "Μπακαλόγατο".