Οι ανδρείοι της ηδονής, Τα ερωτικά του Γιώργου Σταθόπουλου, Έντεχνον Αλίμου

Επήγα 

Δεν εδεσμεύθηκα. Τελείως αφέθηκα κ' επήγα.

Στες απολαύσεις, που μισό πραγματικές,

μισό γυρνάμενες μες στο μυαλό μου ήσαν,

επήγα μες στην φωτισμένη νύχτα.

Κ' ήπια από δυνατά κρασιά, καθώς

που πίνουν οι ανδρείοι της ηδονής.

1913,   Κωνσταντίνος Καβάφης

Κατ' αρχήν στον έρωτα απαγορεύεται το απαγορεύεται. Οι ηλικίες μηδενίζονται και ο χρόνος κερί που λιώνει. Στον έρωτα τα αντίθετα έλκονται μαγικά. Όπως εξάλλου έλκονται και τα όμοια, τα ομώνυμα... μαζί με τα ετερώνυμα. Ας είναι λοιπόν ο έρωτας σταθερά η τελευταία μας ευκαιρία για ελευθερία και ανατροπή εκείνης της καθημερινότητας που πνίγει τόσο με την ομοιομορφία της. Εκείνη η εκτός χρόνου νεότητα  που ξέρει ν' αντιστέκεται. 

Ας βρουν, όσα σώματα μπορούν και αντέχουν, εκείνο τον δρόμο που, ακυρώνοντας φοβίες, κοινωνικά στερεότυπα και απαγορεύσεις, θα σώσει ταυτόχρονα και την ψυχή τους. Αφού οι ανδρείοι της ηδονής έχουν φιαχτεί από το ατσάλι που λέγεται τρυφερότητα. Όσο για το κόστος... Ευπρόσδεκτο. Εξάλλου από μικροί συνηθίσαμε να εξαγοράζουμε την αιωνιότητα με στιγμές. Ενσυνειδήτως. Τώρα είναι που θα δειλιάσουμε; Τα λύτρα της ηδονής, έλυτρα της οδύνης. Αφού ηδονή χωρίς οδύνη λογάριαζε την αργομισθία...

Είναι κοινός τόπος βέβαια αλλά θα το επαναλάβω: Ο Γιώργος Σταθόπουλος ήταν και παραμένει ένας ζωγράφος βαθιά ερωτικός. Ένας δημιουργός που λάτρεψε το γυμνό, κοριτσίστικο σώμα που το ταύτισε με την άνοιξη και δεν δίστασε να αποδώσει με τα μέσα της τέχνης του ζευγάρια σε οίστρο. Σε οχεία. Όχι τον Θεό Έρωτα συμβολικά αλλά την πράξη την ίδια του έρωτα. Και μάλιστα ισορροπώντας ανάμεσα στη πρόκληση και την ποίηση. (Προσωπικά εντοπίζω την πορνογραφία περισσότερο στο βλέμμα και το μυαλό του θεατή παρά στην προσφερόμενη εικόνα. Ακόμη και την πιο σκληρή ή "σκληρή"). 

Προσπαθώντας να κάνω χιούμορ και λαμβάνοντας υπόψη την ηλικία του, θα μπορούσα να προσθέσω ότι είναι αναμφισβήτητα ο μεγάλος ερωτικός της ζωγραφικής μας. Εν προκειμένω θα συμφωνούσε κι ο μεγάλος απών φίλος του, ο Μάνος Χατζιδάκις, ο έτερος, μεγάλος ερωτικός της σύγχρονης ευαισθησίας μας που συνήθιζε τόσο να τον πειράζει. Σοβαρολογώντας όμως τώρα θέλω να υπογραμμίσω πόσο δύσκολη είναι καλλιτεχνικά η αναπαράσταση της σεξουαλικής πράξης. Η αισθητική της προσέγγιση. Κι αυτό επειδή όντας τόσο μοναδική κι ανεπίληπτη η συνουσία καθ' αυτή, πολύ δύσκολα υποκαθίσταται από μια εικόνα, ένα κείμενο, μία μουσική. Έστω και αν αυτή είναι το Μπολερό του Ραβέλ για παράδειγμα. Και αυτό συμβαίνει γιατί στην τέχνη πάντα έχουμε την ωραία ανάμνηση μιας στιγμής παρελθούσας, την μεταστοιχείωση ενός προϋπάρξαντος βιώματος σε αισθητικό γεγονός με την ελπίδα έτσι να ζήσει περισσότερο. Υπ' αυτό το πρίσμα σε μίαν ερωτική εικόνα - ακόμα και στην πιο έντονα πορνογραφική - λανθάνει πάντα ένα στοιχείο μελαγχολίας ή ματαίωσης ακριβώς γιατί και ο έρωτας είναι συνήθως ολιγόζωος - άρα ματαιωμένος; - και η σαρκική, τουλάχιστον, διάσταση του εφήμερη. Γιατί είναι αναπόδραστο το πιο ωραίο πράγμα στη ζωή μας να τελειώνει πολύ γρήγορα. Όπως και σε όλα τα θηλαστικά. Εξ ου η περίφημη post coitum triste των ζώων. Η μελαγχολία τους μετά τον οργασμό. 

Ας συμμαζευτούμε όμως : Με την ευκαιρία του φετινού Αγίου Βαλεντίνου οργανώσαμε με τον Αλέξανδρο Κόντη αυτό το χορταστικό αφιέρωμα στον ερωτικό Γιώργο Σταθόπουλο παρουσιάζοντας εδώ έργα των τελευταίων 20 χρόνων. Έργα τα οποία θα χώριζα σε δύο ομάδες: στα φωτεινά και τα σκοτεινά, στα λευκά και τα μαύρα. Στα πρώτα, βλέπουμε ερωτικά ζευγάρια να ταξιδεύουν χορεύοντας στο φως ευτυχισμένα και αθώα Στα δεύτερα οι ερωτικές περιπτύξεις και οι οργασμοί γίνονται μέσα στο πιο βαθύ σκοτάδι σε τρόπον ώστε η απόλυτη ηδονή να λειτουργεί και σαν ένας τρόπος υπόμνησης του θανάτου που σταθερά ελλοχεύει. Εν προκειμένω η ανάμνηση της μελανόμορφης, αττικής αγγειογραφίας του Ε αι. είναι εξαιρετικά έντονη (όπως επίσης συμβαίνει και στ' ανάλογα έργα του Αλέκου Φασιανού) και γι' αυτό το αποτέλεσμα είναι τόσο εντυπωσιακό. Κυριολεκτικά ένας άλλος Σταθόπουλος. Πιο σκοτεινός, πιο ακραίος αλλά και πιο ζωγραφικός... Στην παράδοση του λαϊκού εξπρεσιονισμού που πρωτοδίδαξαν ο Δημήτρης Πικιώνης, ο Φώτης Κόντογλου και ο Γιάννης Τσαρούχης. Για να την συνεχίσουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο ο Κυριάκος Κατζουράκης, ο Χρόνης Μπότσογλου και ο Παύλος Σάμιος. Χωρίς να ξεχνώ εν προκειμένω τα ερωτικά κορίτσια του Γιάννη Μόραλη ή του Παύλου Μοσχίδη. Πάντως το συμπέρασμα είναι ένα: η ερωτική πράξη είναι ένα θέμα που δύσκολα αγγίζει η ζωγραφική μας ίσως επειδή ακόμα πιο δύσκολα προσεγγίζει η κατά κανόνα συντηρητική κοινωνία μας. Θυμάμαι τώρα την πασίγνωστη φράση του αιρετικού συγγραφέα Ζάρκο Πετάν: "Τον ρεαλισμό τον επινόησαν καλλιτέχνες χωρίς φαντασία". Οι ερωτικοί πίνακες του Σταθόπουλου εκκινούν από μια ρεαλιστική βάση αλλά, κατά τα άλλα, απογειώνονται ποιητικά. Γιατί; ... Επειδή έρωτας είναι η αιτία...

ΥΓ. Κάθε έργο τέχνης, ας πούμε ένας ζωγραφικός πίνακας, στις πιο συνηθισμένες περιπτώσεις είναι μία εικόνα, δηλαδή μία συγκεκριμένη "ιστορία" διατυπωμένη σε οπτική γλώσσα. Όμως πάντα πίσω από την "αφήγηση" αυτή υποκρύπτεται μια σκέψη, ένας συλλογισμός. Άλλοτε βαθύς, άλλοτε λιγότερο βαθύς. Πάντα όμως κάποια σκέψη δημιουργεί τις εικόνες. 

Σε πιο σπάνιες, και για αυτό πολύ πιο σπουδαίες, περιπτώσεις τώρα το έργο τέχνης λειτουργεί σαν να είναι χρησμός, σαν αίνιγμα ή σαν προφητεία. Και για αυτό επιβάλλεται να το προσεγγίζουμε με ανάλογο τρόπο. Σαν χρησμό ή σαν αίνιγμα. Με ταπείνωση, δέος και αφοσίωση. Με βλέμμα προσκυνητή και με ψυχή πιστού. Να (του) αφεθούμε ώστε να επιτραπεί και στο ίδιο να λειτουργήσει. Να μάς μιλήσει με την άπεφθη του γλώσσα. Να μας "δει" κι αυτό με τη σειρά του, όπως κι εμείς το βλέπουμε.

Αύριο, Σάββατο, 14 Φεβρουαρίου, στις 5 μμ ανήμερα του Αγίου τα εγκαίνια στην 

Art Gallery Έντεχνον, Άλιμος 

 ΥΓ. Χρόνια πολλά και ερεθιστικά σε όλους τους εορτάζοντες και στις...γεννεθλιούσες που έλεγαν και στον "Μπακαλόγατο". 

Ιερουσαλήμ

Ο Κάιζερ Γουλιέλμος και ο Ναός της Κοιμήσεως στα Ιεροσόλυμα 

Λατρεύω τα ταξίδια. Ιδιαίτερα σε ιστορικά σεσημασμένους τόπους Είναι Ιανουάριος του 2020 και είμαι καλεσμένος στο Τελ Αβίβ για να μιλήσω με θέμα την γλυπτική του μοντερνισμού. Ήταν φυσικό να επισκεφθώ την Ιερουσαλήμ για προσκύνημα και το σημείο που συγκεντρώνονται τα τρία ιερότερα σημεία των τριών μονοθεϊστικών θρησκειών. 

Τα ερείπια του δεύτερου ναού του Σολομώντα, τον κωνσταντίνειο Ναό της Αναστάσεως και βέβαια το Τέμενος του Βράχου. 

Όμως μου κέντρισε το ενδιαφέρον και ένας τρίτος, εμφανώς νεότερος, ναός για τον οποίο δεν διέθετα πληροφορίες. Απλώς έβλεπα από μακριά, αυτόν τον περίεργα επιβλητικό θόλο από τη νέα πόλη της Ιερουσαλήμ και την ταράτσα του ιουδαϊκού κέντρου θρησκευτικών σπουδών, χωρίς να αντιλαμβάνομαι όμως περί τίνος πρόκειται. Πρόκειται για έναν περίεργο, τετράπλευρο θόλο και συγχρόνως μια στρογγυλή πυραμίδα που μού θύμιζε αχνά το ανακτορικό παρεκκλήσιο στο Άαχεν, το Ακυΐσγρανον των Ρωμαίων ή τη μεσαιωνική Aix la Chapelle του Καρλομάγνου. Το κτίσμα δεσπόζει όπως βλέπετε σ' όλη την περιοχή.

Όταν μπήκα στην παλιά Πόλη, ξαναείδα από πιο κοντά το πολύ εντυπωσιακό αυτό κτίσμα και απ' την πύλη Σιών αποφάσισα να το επισκεφτώ αφού δίπλα του υπήρχε κι ένα ιουδαϊκό μνημείο το οποίο ανέφεραν όλοι οι οδηγοί. Επρόκειτο για τον τάφο του Δαβίδ!

Προσεγγίζοντας η έκπληξη μου μεγάλωσε γιατί προστέθηκε στα αξιοθέατα του χώρου και το Cenacolo*, δηλαδή η γνωστή από τα Ευαγγέλια αίθουσα - το υπερώον - που έγινε ό Μυστικός Δείπνος. Έτσι λοιπόν προσέγγισα με συγκίνηση τον χώρο που υποτίθεται ότι για πρώτη φορά τελέστηκε η θεία ευχαριστία. Εκεί διαπίστωσα πως πρόκειται για ένα μικρό τζαμί με μιχράμπ το οποίο σήμερα ελέγχουν φραγκισκανοί μοναχοί 

(δες την ενδεικτική, τρίτη φωτογραφία).

Προφανώς στην μακραίωνη πορεία των κτισμάτων αυτών οι χρήσεις τους άλλαζαν ανάλογα με το ποιος κατείχε την ιερή πόλη. το πιο εύκολο πράγμα ήταν να γίνει μία εκκλησία τζάμι και το αντίστροφο.

 Είναι επίσης γεγονός πως την τελική, αρχιτεκτονική διαμόρφωση όλων των ιερών προσκυνημάτων, από τον Πανάγιο Τάφο ως το τέμενος του Βράχου, την πραγματοποησαν οι Σουλτάνοι της Κωνσταντινούπολης με πιο σημαντικό τον Σουλεϊμάν τον Μεγαλοπρεπή, τον 16ο αι. Κάτω από αυτό λοιπόν το κτίσμα του Μυστικού Δείπνου βρίσκεται όντως ο, θεωρούμενος, τάφος του Δαβίδ - ο Χριστός είναι απόγονος του -  όμως δεν μου επετράπη η είσοδος γιατί εκείνη τη στιγμή ελάμβανε χώρα κάποια καββαλιστική τελετή. Από την ταράτσα του ίδιου κτιρίου μπόρεσα, επιτέλους, να δω καθαρά κι εκείνο το κτίσμα το οποίο μου τράβηξε από μακριά, αρχικά, την προσοχή αλλά και να πληροφορηθώ την ιστορία του.

Πρόκειται λοιπόν για τον ναό της Κοιμήσεως τον οποίο έκτισε, μετά από άδεια του σουλτάνου Μαχμούτ, ο γνωστός μας Κάιζερ Γουλιέλμος Β, ο γαμπρός του Κωνσταντίνου Α, από το 1898 έως το 1910. Το επιβλητικό κτίσμα φέρει σαφή νεορωμανικά - γερμανικά στοιχεία. Δηλαδή η πρώτη μου εντύπωση πως θυμίζει το Aachen, αποδείχθηκε σωστή. Και βέβαια λόγω του πολύ μεγάλου μεγέθους του αποκαλύπτει την επιθυμία των Γερμανών, λίγο πριν τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, να διεισδύσουν κι αυτοί μ' ένα μεγάλο μνημείο - συνδεδεμένο επίσης με μία μεγάλη εορτή της Χριστιανοσύνης, την Κοίμηση της Θεοτόκου - μέσα στον στενό, αρχαίο πυρήνα των ιερών προσκυνημάτων του όρους του Ναού. Δηλαδή του Ιουδαϊσμού, του Χριστιανισμού και του Ισλάμ. Η πολιτική και το αποικιοκρατικό πνεύμα των Γερμανών είναι κι εδώ über alles!

Το Τέμενος του Βράχου που δεσπόζει στην παλιά πόλη της Ιερουσαλήμ. Χτίστηκε το 692 πάνω από τον βράχο που σύμφωνα με την παράδοση ο Αβραάμ προσπάθησε να θυσιάσει τον Ισαάκ και ο Μωάμεθ ανελήφθη στους ουρανούς πάνω σε ένα γαϊδουράκι - πώλος όνου! - που οδηγούσε ο Αρχάγγελος Γαβριήλ! Δείτε πως εμπλέκονται τα σύμβολα και οι αφηγήσεις των τριών θρησκειών, δείγμα της όσμωσης που μοιραία υπέστησαν κατά τον 7ο και 8ο αιώνα. Σήμερα η πρόσβαση στο γενικότερο συγκρότημα του Αλ Ακσά απαγορεύεται ενώ ο Τραμπ, ήδη από την πρώτη θητεία του, είχε ζητήσει η ιερή πόλη να γίνει η επίσημη πρωτεύουσα του Ισραήλ. Οι υποβαθμισμένες συνοικίες των Παλαιστινίων βρίσκονται πίσω και δεξιά του Τεμένους. Ο Ναός της Αναστάσεως πίσω και αριστερά. Οι αποστάσεις είναι ελάχιστες!

* Θυμίζω ότι το πιο διάσημο Cenacolo, ο πιο γνωστός Μυστικός Δείπνος, είναι το Vinciano δηλαδή αυτό που φιλοτέχνησε ο Da Vinci στο μοναστήρι Santa Maria delle Grazie του Μιλάνου. Δεύτερο  cenacolo σε αισθητική αξία είναι της Santa Appolonia από το 1447 

(L' ultima Cena) του Andrea del Castagno στην Φλωρεντία. Εκεί διαδραματίζεται η δυσοίωνη, ερωτική σκηνή στο "Μυθιστόρημα των Τριών" των Γιώργου Αριστηνού, Μάνου Στεφανίδη και Joe (a.i) που κυκλοφόρησε πρόσφατα.

Ριφιφί

Ριφιφί και... Κώστας Γαβράς 

Κυριολεκτικά ρούφηξα στο Cosmote Cinema το "Ριφιφί" μία σφιχτοδεμένη σειρά από 6 επεισόδια σε σκηνοθεσία του παλιού μου γνώριμου Σωτήρη Τσαφούλια και σε "τρελό", απίστευτα ευρηματικό σενάριο των Βασίλη Ρίσβα και Δήμητρας Σακαλή. Και οι τρεις τους κατ' ουσίαν έστησαν ένα πολιτικό θρίλερ αλλά κι ένα συγκινητικό δράμα χαρακτήρων που παραπέμπει στο καλύτερο σινεμά του Κώστα Γαβρά και βέβαια στην ομώνυμη ταινία του Ζυλ Ντασέν από το 1955. Το Ριφιφί είναι εμπνευσμένο από τη διαβόητη ληστεία τράπεζας στην οδό Καλλιρρόης η οποία συγκλόνισε την Αθήνα το 1992 χωρίς να εξιχνιαστεί ποτέ αλλά και από την αληθινή ιστορία ενός ετοιμοθάνατου από λευχαιμία παιδιού το 1999 που συγκίνησε το πανελλήνιο μεν αλλά όχι και την γραφειοκρατία της τράπεζας. Η δύναμη της σειράς στηρίζεται στους τύπους και στις λιτές αλλά τόσο ουσιαστικές ερμηνείες που δημιουργούν όλοι οι πρωταγωνιστές καθώς μοιράζονται ισάξιους ρόλους. Στο κέντρο τους βέβαια δεσπόζει η Ευαγγελία Μουμούρη γύρω από την οποία στήνεται όλη η πλοκή. Μάθημα δραματικής ερμηνείας το πώς αποφεύγει το εύκολο μελό ή το overacting (υπερπαίξιμο), αυτή την κατάρα της ελληνικής τηλεόρασης.

Η Μουμούρη μού θύμισε τις ερμηνείες της Μίνας Χειμώνας στις σειρές του Νίκου Φώσκολου στον Antenna - δεκαετία του '90 - που επίσης ξεχώριζε για την λιτή αλλά τόσο ουσιαστική ερμηνεία της. Είναι όμως πάντα χαρά - αλλά και πολύτιμο μάθημα αισθητικής για το ευρύ κοινό - να βλέπεις στη μικρή οθόνη κατ' εξοχήν ηθοποιούς του θεάτρου μας όπως είναι ο μαγικός Άρης Λεμπεσόπουλος. Αλλά και ο Βλαδίμηρος Κυριακίδης, ο Πυγμαλίων Δαδακαρίδης, ο Βασίλης Χαραλαμπόπουλος, ο Χρήστος Χατζηπαναγιώτης με την ατόφια, δραματική σουρντίνα του, ο Πάνος Βλάχος κ.α. Για μένα ήταν επίσης έκπληξη να δω τον Προμηθέα Αλειφερόπουλο - που πρέπει να είναι ο γιός του φίλου μου χημικού Χάρη Αλειφερόπουλου με τον οποίο συνυπήρξαμε το '70 στο φροντιστήριο Νέον της Στοάς Πεσματζόγλου και ανιψιός της γνωστής ηθοποιού Μαρίας Αλιφέρη - σε μία τόσο λαμπρή ερμηνεία. Piccolo mondo τελικά... Ειδική μνεία στους Δήμο Γιγαντάκη και Αχιλλέα Ζέρβα για τις ερμηνείες - κλειδιά που κλέβουν την παράσταση αλλά και για τον ευφημισμό των επωνύμων τους. Όταν δείτε την σειρά, θα καταλάβετε (Σημ. ο Δήμος Γιγαντάκης είναι νάνος). Αξίζει εδώ να πω ότι ο Σωτήρης Τσαφούλιας, εκτός από σκηνοθέτης, σεναριογράφος κ.λπ είναι και επιτυχημένος επιχειρηματίας στο χώρο της ναυτιλίας. 

Συμπέρασμα: Οι δύο πρόσφατες ελληνικές σειρές, το "Ριφιφί" της Cosmote και "Η Μεγάλη Χίμαιρα" της κρατικής τηλεόρασης, είναι έτοιμες, φαντάζομαι, για διεθνή καριέρα αφού ξεχωρίζουν για την κινηματογραφική τους αρτιότητα και την υψηλή αισθητική. Άμποτε και στο Netflix το "Μυθιστόρημα των Τριών". (Κάτι δικά μου...)

Για τον Καραγάτση

Χίμαιρες 

Ο σταθερά επίκαιρος Γκυ Ντεμπόρ γράφει στο πασίγνωστο, ανατρεπτικό του δοκίμιο "Η κοινωνία του θεάματος" ότι το θέαμα έγινε για ν' ακυρώνει τον λόγο... ή κάπως έτσι. Βλέποντας στο Ertflix τα τρία επεισόδια της Μεγάλης Χίμαιρας διαπίστωσα γοητευμένος πως λόγος και εικόνα μπορούν ισότιμα να συνυπάρξουν και να αλληλοσυμπληρώνονται. Η "Μεγάλη Χίμαιρα" γράφτηκε από τον νεαρό τότε Μ. Καραγάτση (1908 - 1960) στα 1936 ταράζοντας τα νερά της φοβικής και άκρως συντηρητικής κοινωνίας του Μεσοπολέμου. Είχε προηγηθεί ο Λιάπκιν, το 1933. Με τον ερωτισμό αλλά και την απέλπιδα επιθυμία του ανέφικτου να κυριαρχούν μαζί με την φροϋδική ηδονή που επιζητεί τον θάνατο για να ολοκληρωθεί. Αλλά κι εκείνο τον ηδυπαθή κοσμοπολιτισμό που δεν βολεύει τα ελληνοχριστιανικά ιδεώδη και δεν βολεύεται σ' αυτά. Που αναζητεί το ταξίδι και τη φυγή με όποιο κόστος, σαν τον μοναδικό τρόπο του να ζει κανείς έξω από συμβάσεις.

Λάτρεψα τον πολυγραφότατο Καραγάτση σε κάθε του συγγραφική εκδοχή - ακόμη και στο άνισο Μυθιστόρημα των Τεσσάρων του 1958 όπου έγραψε το πιο απρόβλεπτο τμήμα - και ήθελα να μάθω όσα το δυνατόν περισσότερα γι' αυτόν από την σεμνή και διακριτική σύζυγο του, την ζωγράφο Νίκη Καραγάτση - ήταν μαζί από το 1935 - όταν την συναντούσα μια φορά την εβδομάδα στο Παγκράτι και το ανοιχτό σαλόνι του συλλέκτη Χατζάρα. Δεκαετία του '80 με τον σοβαρό και βαρύ "Μίτια" νεκρό από το 1960 σε ηλικία μόλις 52 ετών και τη μικροκαμωμένη Νίκη, πάντα ντυμένη στα σκούρα χρώματα, να συνοδεύεται από τις φίλες της ζωγράφους, Εύα Μπουλγουρά, ξαδέλφη του Μποστ, Ρέα Λεονταρίτου, υπερήφανη μαθήτρια του Παρθένη, Λίντα Βακιρτζή, πρώτη γυναίκα του Γιώργου Βακιρτζή και Μαρία Πωπ. Αργότερα γνώρισα και την κόρη τους Μαρίνα, στο σπίτι του επίσης συλλέκτη Φίλιππου Κουτσίνα, φίλη του Τσαρούχη και του Ελύτη και του Μόραλη και βέβαια τον άντρα της Φίλιππο Τάρλοου, της "εικαστικής σχολής των Αθηνών", κατά την Ελένη Βακαλό. Γιατί τα θυμάμαι όλα αυτά; Προς τί όλο αυτό το  συναξάρι των νεκρών;

 Μα με αφορμή την αισθητικότατη, πανάκριβη - με κάθε έννοια - σειρά της ΕΡΤ με την εξαιρετική ατμόσφαιρα και τις σπουδαίες ερμηνείες που δεν προδίδει το βιβλίο - απεναντίας - και του προσθέτει νέες προοπτικές. Δημιουργώντας ισάξιο έργο. Τον σκηνοθέτη Βαρδή Μαρινάκη τον είχα πρωτοεντοπίσει από τον αείμνηστο Νίκο Κούνδουρο - άλλος ένας μεγάλος απών - όταν με έσερνε στην Ταινιοθήκη για να δω το Μαύρο Λιβάδι (2009) για δεύτερη φορά. Χαίρομαι για τη πρόοδο του και του σφίγγω το χέρι. Είναι μόλις 52 ετών.

Χαίρομαι επίσης για την δικαίωση του Καραγάτση για μία ακόμη φορά. Ιδιαίτερα μετά την περσινή woke καταλαλιά. Και δεν κρύβω πως ήταν ο Καραγάτσης που με ώθησε να επιδιώξω πάλι, μαζί με τον φίλο Γιώργο Αριστηνό, την χίμαιρα ενός σπονδυλωτού, τολμηρού αφηγήματος που να αμφισβητεί νόρμες και κανόνες μιλώντας γιατί άλλο; Για το πένθος του έρωτα και το ανεξήγητο του θανάτου. Καταθέτοντας όμως έναν λόγο που να θίγει τα αδιέξοδα του σήμερα. (Εξ ου και ο τρίτος και τελευταίος συγγραφέας είναι η Α.Ι με την καθοδήγηση του Μάνου Ιωαννίδη). 

Πρέπει εδώ να πούμε ότι δεν μπορεί να υπάρχει απόλυτη μεταφορά της λογοτεχνίας στο σελιλόιντ. Υπάρχουν όμως επιτυχημένες ή αποτυχημένες ερμηνείες ενός βιβλίου. Για παράδειγμα το βιβλίο "Όσα παίρνει ο άνεμος" ευτύχησε υπεράγαν ως φιλμ. Προσωπικά θεωρώ ως ιδανική μεταφορά στο σινεμά το μυθιστόρημα του Μάλκολμ Λόουρυ του 1947 "Κάτω από το Ηφαίστειο". Και βέβαια αναφέρομαι στην ταινία του Τζον Χιούστον που όμως γυρίστηκε σαράντα χρόνια μετά.

ΥΓ 1. Μιλώντας για εφηβικές τρέλες που εξάλλου είναι γνώρισμα κάθε γενιάς και εποχής αναφέρω εδώ ένα παράπτωμα του ατίθασου μαθητή Μ. Καραγάτση αλλά και της φοβερής τιμωρίας που του επεφύλαξε ο πατέρας του γι' αυτό. Ο πατέρας του Μίτια ήταν διευθυντής τράπεζας και υπηρέτησε κατά καιρούς στα Τρίκαλα, στον Πύργο, στο Αίγιο, στη Λάρισα, στη Θεσσαλονίκη, στην Κρήτη. Το Δημοτικό ο μελλοντικός συγγραφέας το παρακολούθησε στο Αρσάκειο της Λάρισας, όμως τα γυμνασιακά του χρόνια —από το 1922 έως το 1924— τα πέρασε στη Θεσσαλονίκη. Γιατί; Γιατί εκεί τον έστειλε ο πατέρας του για τιμωρία. Είχε, βλέπετε, πλαστογραφήσει την υπογραφή του σε σχολικό έλεγχο! Ανάλογα με το παράπτωμα και η τιμωρία και μάλιστα σύμφωνα με τις αρχές και τις αξίες της εποχής. Ας πούμε εδώ ότι τα καλοκαίρια της παιδικής του ηλικίας τα περνούσε στη Θεσσαλία, ειδικότερα στο χωριό Ραψάνη. Διαβάζοντας κάτω από ένα καραγάτσι, το δέντρο που του δάνεισε το ψευδώνυμο του... 

ΥΓ 2. Σκέφτομαι όλα αυτά τα ονόματα που ανέφερα πιο πάνω και τα οποία δημιούργησαν τον σύγχρονο πολιτισμό μας τόσο στο λόγο όσο και στην εικόνα, τόσο στην μουσική όσο και στην αρχιτεκτονική. Πόσοι τους γνωρίζουν σήμερα... Ακόμη χειρότερα πόσο τους προβάλλουν οι επίσημοι θεσμοί, τα μουσεία μας ή το, λεγόμενο, υπουργείο πολιτισμού. Τί θλίψη για την κατάντια του πολιτισμού στη χώρα μας...

ΥΓ 3. Τί επιτυχής επιλογή η Ιταλοελληνίδα πρωταγωνίστρια. Βαριά, δύσκολη ομορφιά με τα μάτια να κερδίζουν. Τί ωραία σύμμειξη γλωσσών και σωμάτων. Ό,τι καλύτερο, ό τι πιο* "εμπειρίκειο" έχει δείξει ποτέ η ελληνική τηλεόραση. Αν, εντέλει, γίνει το βιβλίο μας σειρά στο Netflix, θα ήθελα πολύ να το γυρίσει ο Βαρδής Μαρινάκης! Χίμαιρα;

* Ο Ανδρέας Εμπειρίκος ως ποιητής υπήρξε ανάλογος του Καραγάτση στον ανυπόκριτο ερωτικό - αιρετικό λόγο. Αλλά και ο Μίτια είχε προσπαθήσει να γράψει ποίηση όμως τον απορρόφησε η λογοτεχνία. Μια λογοτεχνία που θυμίζει Hemingway, Henry Miller μα πάνω από όλα Καραγάτση!

Ελεγεία

Ελεγεία για έναν ανώνυμο βοσκό και άλλα δεινά

Κτηνοτρόφος απαγχονίστηκε προχτές στην Βροντού Πιερίας όταν του θανάτωσαν 1600 αιγοπρόβατα. Κάντε το εικόνα. Πρόκειται για σύγχρονη τραγωδία. Πρόκειται για την μεθοδευμένη έκλειψη της φύσης ως αρχέγονης υπόστασης έξω από την ανθρώπινη δράση αλλά και της αδιαμεσολάβητης σχέσης μας προς αυτή. Μια σχέση που ο τεχνοκρατικός πολιτισμός καταστρέφει. Πρόκειται για μιαν Νέμεση χωρίς Κάθαρση.
Αυτό που κατέθλιψε έως θανάτου τον βοσκό - ποιμένα, δεν ήταν η οικονομική χασούρα αλλά η απώλεια του ποιμνίου. Η καταστροφή της σχέσης. Το κόψιμο του δεσμού. Το χάσιμο του νοήματος της ζωής του. Ένα νόημα που όλοι ψάχνουμε και που στην περίπτωση του κτηνοτρόφου το αντικατέστησε με την εκούσια, προσωπική του θυσία. Μετά την ακούσια θυσία του κοπαδιού του. Διάβολε, για ψυχές μιλάμε εδώ. Έστω και αλόγων (;) όντων. Άλλος χάνει το σκυλάκι του και τρελαίνεται, άλλος τα πρόβατα του και αυτοκτονεί απ' τον καημό του όπως σπάραξε η μάνα του. Έναν καημό που ποτέ δεν θα καταλάβει το απρόσωπο, αμείλικτα ορθολογικό κράτος. Έναν καημό, τελευταία απόδειξη ανθρωπιάς. Ή καλύτερα ενσυναίσθησης του ενός έμβιου όντος προς το άλλο. Τα ως τώρα στοιχεία λένε ότι έχουν θανατωθεί - όπως έχουν θανατωθεί - πάνω από μισό εκατομμύριο ζώα! Χωρίς ουσιαστικά να κατανοήσει κανείς το γιατί και χωρίς να ανοίξει ρουθούνι. Υπάρχουν πολύ σοβαρές αντιρρήσεις και συγχρόνως έντονες καταγγελίες για πολιτικές σκοπιμότητες. Αναζητήσετε και εδώ τον ΟΠΕΚΕΠΕ και τους οπεκεπέδες. Θα μου πείτε, γι' αυτό δεν εκτρέφονται τα ζώα; Για να σφάζονται! Όμως ακόμη κι αυτή η στυγνά πρακτική διαδικασία εκμετάλλευσης του ζωικού κεφαλαίου και η ανάλωση - κατανάλωση του ακολουθεί μια κανονικότητα, έχει ένα τυπικό επιλογής και ανώδυνης θανάτωσης. Δεν χαρακτηρίζεται από αυτή την ισοπεδωτική εξολόθρευση που αγγίζει τα όρια της γενοκτονίας. Σαν τον βοσκό - σκιαγράφηση του Καλού Ποιμένα - του Παπαδιαμάντη, ο αυτόχειρας κτηνοτρόφος δεν βρίσκει νόημα ζωής μακριά από το κοπάδι του. Κι όμως. Για αυτόν και για την θυσία του εμπρός στην ακατανόητη για το μυαλό και την συνείδηση του, βία του κράτους - κανένας δεν θα κλάψει πέρα απ' την μάνα του. Κανείς δεν θα γράψει ένα θρηνητικό τραγούδι πέρα από το στωικό μοιρολόι της. Αυτοί οι άνθρωποι, οι τόσο ακατανόητοι σ' εμάς τους αστούς κανίβαλους που βλέπουμε τα ζώα τους σαν μπριζόλες ή παϊδάκια, τείνουν να εκλείψουν μαζί με το φυσικό περιβάλλον, την φύση με την οποία συνυπήρξαν αρμονικά κι όχι ανταγωνιστικά αιώνες τώρα. Όπως εκλείπουν δραματικά, δεκαετία την δεκαετία, οι αληθινοί αγρότες, οι ερωτευμένοι με την παραγωγή τους, αντικαθιστάμενοι από εργολάβους των γεωργικών εκτάσεων που χρησιμοποιούν αλλοδαπούς εργάτες και από υπέρβαρους αγροτοσυνδικαλιστές που διεκδικούν κι άλλα επιδόματα αλλά και τις προνομίες των κρατικών υπαλλήλων που τελικά είναι. Η υπαρξιακή σχέση με τη γη απέλιπε  και τα πανάκριβα τρακτέρ τα έχουν οι αρειμάνιοι ιδιοκτήτες τους για να κλείνουν τους δρόμους - όταν δεν τους διασχίζουν με τις Φεράρι που τους αγόρασε η μαμά τους. Είμαι άδικος; Υπερβάλλω; Ίσως...Δεν είμαι όμως υποκριτής όπως είναι οι περισσότεροι "αδικημένοι" ή αδικημένοι του κυρίαρχου μας συστήματος. Που πυορροεί δραματικά.

ΥΓ 1. Η αυτοχειρία του τσοπάνου στην Πιερία συνέπεσε με το αποτρόπαιο φονικό του ανήλικου στις Σέρρες ο οποίος δολοφόνησε με τις γροθιές του τις ίδιες τον ηλικιακά μεγαλύτερό του (!) δεκαεφτάρη, ερωτικό αντίζηλο. Πρόκειται για μίαν απροκάλυπτη, σωματική βία η οποία ασκείται καθημερινά στα σχολεία, στα πάρκα, στους δρόμους και αντακλά την καθόλου βία που ενδυμεί πια στην κοινωνία μας. Ο επιθετικός, εγκληματικός συχνά, τρόπος που οδηγούμε αλλά και η ανυπαρξία σχετικής αστυνόμευσης δείχνουν το βαθμό της συλλογικής παρακμής...Κι αυτή η σχεδόν θεσμοποιημένη βία φτάνει βέβαια κι ως τα κράσπεδα του κράτους του ίδιου. Του μεγάλου παραγωγού και εμπνευστή της!

ΥΓ 2. Μιλώντας για εφηβικές τρέλες που εξάλλου είναι γνώρισμα κάθε γενιάς και εποχής αναφέρω εδώ ένα παράπτωμα του ατίθασου μαθητή Μ.Καραγάτση αλλά και της φοβερής τιμωρίας που του επεφύλαξε ο πατέρας του γι' αυτό. Ο πατέρας του Καραγάτση ήταν διευθυντής τράπεζας και υπηρέτησε κατά καιρούς στα Τρίκαλα, στον Πύργο, στο Αίγιο, στη Λάρισα, στη Θεσσαλονίκη, στην Κρήτη. Το Δημοτικό ο μελλοντικός συγγραφέας το παρακολούθησε στο Αρσάκειο της Λάρισας, όμως τα γυμνασιακά του χρόνια —από το 1922 έως το 1924— τα πέρασε στη Θεσσαλονίκη. Γιατί; Γιατί εκεί τον έστειλε ο πατέρας του για τιμωρία. Είχε, βλέπετε, πλαστογραφήσει την υπογραφή του σε σχολικό έλεγχο! Ας πούμε εδώ ότι τα καλοκαίρια της παιδικής του ηλικίας τα περνούσε στη Θεσσαλία, ειδικότερα στο χωριό Ραψάνη. Διαβάζοντας κάτω από ένα καραγάτσι, το δέντρο που το δάνεισε το ψευδώνυμο του... 

Στις φωτό τα τόσο επίκαιρα έργα του Γιάννη Τζερμιά που εκτέθηκαν πρόσφατα στο Πολιτιστικό Κέντρο Μελίνα Μερκούρη. 

Καλά, δηλαδή πνευματικά Χριστούγεννα!

Η Γέννηση σχετίζεται με την συλλογική και ατομική αναγέννηση και προοικονομεί την συλλογική και ατομική νίκη εναντίον του θανάτου. Δηλαδή την Ανάσταση. Η κομψή, κλασικίζουσα Γέννηση που αναρτώ εδώ προέρχεται από τα λοφία - κόγχες (λέγονται και ημιχώνια) της οκταγωνικής τρουλλαίας Μονής Δαφνίου. Ανήκει στον πρώιμο 12ος αι. μ.Χ (γύρω στα 1100) και εκφράζει την αναβίωση (!) του ελληνιστικού πνεύματος στην καρδιά του Βυζαντινού κόσμου. Η τεχνική του ανέγερσης του τρούλλου πάνω σε οκταγωνικό τύμπανο, αξιοποιήθηκε κι από τον Μπρουνελλέσκι στο Ντουόμο της Φλωρεντίας τον 15ο αι.

 Ο περικαλλής ναός χτίστηκε στα ερείπια του Δαφναίου Απόλλωνα, τους κίονες του οποίου επαναχρησιμοποίησαν εν προκειμένω οι Βυζαντινοί και έκλεψε - όλους πλην ενός - ο διαβόητος Ελγίνος! Παράλληλα σώζεται μεσαιωνική παράδοση με μια περίφημη βασιλοπούλα, την Δάφνη η οποία έδωσε το όνομα της στην περιοχή. Οι ειδήμονες γνωρίζουν πως πρόκειται βέβαια για την πριγκίπισσα κόρη μου Δάφνη. (Η Αριάδνη, η άλλη πριγκίπισσα κόρη μου, σχετίζεται με έτερα έργα τέχνης που φιλοτέχνησαν ο Ντε Κήρυκο, ο Χαλεπάς κλπ).

Προσέξτε τώρα ότι το εσπαργανωμένο βρέφος βρίσκεται, κατ' οικονομίαν,  όχι σε φάτνη αλλά σε τάφο. Μια μαρμάρινη λάρνακα, ένα αρκοσόλιο, μια σαρκοφάγο...Για να υπενθυμίζεται στον πιστό ο σωτηριολογικός κύκλος και ο σκοπός της θείας έλευσης. Δεν πρόκειται, με άλλα λόγια, για γλυκερή ηθογραφία αλλά για σύνθεση με υψηλό, με δραματικό συμβολισμό. Όλα τα πρόσωπα αντανακλούν την ήρεμη χάρη της κλασικής τέχνης του Ε αιώνα. Κάτι που θα δούμε δύο αιώνες αργότερα στα γλυπτά της οικογένειας των Pisano στην Τοσκάνη και την πρώτη Αναγέννηση πριν το Quattrocento. (Είναι απίστευτη η διατήρηση της κλασικής φόρμας και αισθητικής μέσα στον ευρωπαϊκό Μεσαίωνα και από τις δύο πλευρές των Άλπεων). 

Γεννήθηκε λοιπόν "ημίν παιδίον νέον", το Αρνίον ίνα άρη την αρά της Πτώσεως και ιδία βουλήσει να θυσιαστεί. Εξ ου και η απόμακρη - ιερατική Παναγία έξω από το σπήλαιο ορθόκορμη να κοιτάζει τον θεατή, χωρίς να έχει επαφή με το εσπαργανωμένο βρέφος. Δηλαδή πίσω από την Γέννηση κρύβονται πάντα η Σταύρωση και τα σουδάρια της ταφής. Ενώ η Ανάσταση αναμένεται. Ακόμη! 

 Συγκλονιστική είναι τέλος η ανάλογη τοιχογραφία της Γέννησης από την Περίβλεπτο του Μυστρά, το κορυφαίο Μνημείο του τέλους της βυζαντινής τέχνης. Εδώ το αντιπαραβάλλω με την εξαίσια σπουδή του Φώτη Κόντογλου.

 Προσέξτε το θλιμμένο βλέμμα της Παρθένου Μαρίας αλλά και την συνεστραμμένη στάση του σώματος της. Προσέξτε το χέρι το οποίο στηρίζει το πρόσωπο της. Σαν να είναι και η ίδια ένα φασκιωμένο μωρό. Εμπρός σε μια σπηλιά - μήτρα. Τέλος, παρθένους θεότητες έχουμε σε κάθε μυθολογικό σύστημα ως αρχέγονη μνήμη της σύνολης ανθρωπότητας και επίκληση εκείνου του θείου που υπερβαίνει την ανθρώπινη συνθήκη και που το φυσικό παραμερίζει εμπρός στο υπερφυσικό (ένα ανέγγιχτο κορίτσι που κυοφορεί τον Θεό του παντός). Η Αθηνά και η Άρτεμις παρ' ημίν εκπροσωπούν αυτή την δυναμική και σωτήρια ιδέα της παρθενίας χωρίς όμως και το στίγμα της "αμαρτίας" όπως το εκφράζουν οι πατριαρχικές θρησκείες του Αβραάμ. (Περισσότερα στα βιβλία μου "Μια Ιστορία της Ζωγραφικής", εκδόσεις Καστανιώτη και την σειρά "Ελληνομουσείον").

Θα ήθελα να ολοκληρώσω αυτή την μικρή, σύντομη επισκόπηση στην εικονογραφία της Γέννησης με την ζωγραφική ενός σύγχρονου Ελληνοκύπριου ζωγράφου, του Γιώργου Γαβριήλ, ο οποίος συνθέτει θέματα της Καινής Διαθήκης με τις σύγχρονες πληγές του κόσμου μας. (Φωτό 3 και 4). Λόγου χάρη ένας Χριστός, έγκλειστος σ' ένα στρατόπεδο Προσφύγων ή μία Παναγία που τίκτει ενώ γύρω και πάνω από το Σπήλαιο πέφτουν οι βόμβες των απανταχού "ειρηνιστών". Ή, η Παρθένος να κρατάει, αντί του θείου βρέφους, ένα νεκρό παιδί που ξεβράστηκε σε κάποια παραλία της Μεσογείου. Αυτές οι εικόνες πρόσφατα ξεσήκωσαν αντιδράσεις στην Μεγαλόνησο με αποτέλεσμα να ματαιωθεί η έκθεση του καλλιτέχνη στην Πάφο. Κρίμα....Προσωπικά πιστεύω ότι κρύβουν μια βαθιά θρησκευτικότητα είναι συγχρόνως αποκαλύπτουν την υποκρισία κάποιων αμετανόητων φαρισαίων που δεν εννοούν να ξεχωρίσουν τον τύπο από την ουσία. Και μην ξεχνάτε: Με τα Χριστούγεννα δίνεται στην καθεμία και στον καθένα η μεγάλη ευκαιρία της αποκατάστασης του ιερού εντός μας. Και η αντίδραση σ' έναν κόσμο που δραματικά χάνει κάθε υπερβατικό του νόημα. Χάνει την μαγεία του. Με ό, τι αυτό μπορεί να σημαίνει σε ατομικό και σε συλλογικό επίπεδο. 

Χριστούγεννα, το θαύμα και το δράμα

(Η ζωγραφική σαν το θέατρο του κόσμου)

"Παράδοξον μυστήριον οικονομείται σήμερον. Κοινοποιούνται φύσεις και Θεός άνθρωπος γίγνεται."

Στα Χριστούγεννα δίνεται στον καθένα η μεγάλη ευκαιρία της αποκατάστασης του ιερού. Και η αντίδραση σ' έναν κόσμο που δραματικά χάνει το υπερβατικό νόημα του. (Ο Μαξ Βέμπερ θα μιλούσε για "απομάγευση" δηλαδή το ότι η πραγματικότητα εξαντλείται μόνο στην εξωτερική της εικόνα και δεν υπάρχει τίποτε άλλο). Προσέξτε τώρα τι ισχύει, από πλευράς δόγματος, στην εορτή των Χριστουγέννων: Από την πρώτη στιγμή της Γεννήσεως του Χριστού προοικονομείται για τον κάθε πιστό η Σταύρωση, η Ταφή και βέβαια η Ανάσταση Του, δηλαδή όλος ο Σωτηριολογικός κύκλος που δικαιολογεί την ενσάρκωση του Θεού που γιορτάζουμε αυτές τις ημέρες... Γι' αυτό ο Χριστός εικονίζεται - σε όλες τις βυζαντινές παραστάσεις - μέσα σε σαρκοφάγο, δηλαδή σε τάφο. Σαν υπενθύμιση για το χρέος Του. Επειδή εδώ δεν έχουμε ένα ηθογραφικό, κοσμικό γεγονός - όπως αποδίδεται το Δράμα του Σπηλαίου στην τέχνη της Αναγέννησης -  αλλά δόγμα και μυστήριον μέγα. Ο θεατής προτού συγκινηθεί, πρέπει να θαυμάσει και να φρίξει. Αφού το άπειρο εν γαστρί παρθένου χωρείται. 

Άλλη λεπτομέρεια: Τα ζώα και η φάτνη δεν αναφέρονται στην Καινή Διαθήκη αλλά στα απόκρυφα Ευαγγέλια, ενδεικτικό του πόσο η δύναμη της αφήγησης υπερβαίνει το όποιο ιστορικό γεγονός. Η γέννηση του Ιησού Χριστού αρχικά εορταζόταν την 6η Ιανουαρίου μαζί με τα Θεοφάνια. Από τα μέσα του τέταρτου αιώνα όμως καθορίστηκε πρώτα από την εκκλησία της Ρώμης και μετά από την Κωνσταντινούπολη να εορτάζεται στις 25 Δεκεμβρίου.

 Σήμερα μόνο οι Αρμένιοι ακολουθούν την αρχαία παράδοση και γιορτάζουν τα Χριστούγεννα στις 6 Ιανουαρίου. Η Εκκλησία της Παλαιστίνης έμεινε πιστή στο αρχαίο έθιμο έως και την βασιλεία του Ιουστινιανού. Στα χρόνια της λατινικής κυριαρχίας στην Κωνσταντινούπολη ο βασιλιάς Λουδοβίκος Θ αγόρασε από το ναό του ιερού παλατίου σταγόνες (!) από το γάλα της Παναγίας που φυλάσσονταν εκεί. Αυτές μαζί με το ακάνθινο στεφάνι του Χριστού μεταφέρθηκαν στο σκευοφυλάκιο της Sainte-Chapelle. Έκτοτε και κάθε 30η Σεπτεμβρίου εορταζόταν στο Παρίσι η μεταφορά αυτών των λειψάνων για τα οποία γράφτηκαν  ειδικοί, λειτουργικοί ύμνοι. Γιατί λοιπόν να μην υποθέσουμε ότι οργανώθηκε παράλληλα και ολόκληρο, θεατρικό δρώμενο που θα παρασταινόταν είτε εντός είτε έξω από το ναό; Πρόκειται για μία συνήθεια, αυτή των ιερών αναπαραστάσεων, της λεγόμενης sacra rappresentazione, άκρως διαδεδομένη σε όλο το μεσαίωνα αλλά και την Αναγέννηση. Λεπτομέρεια: Γάλα της Παναγίας φυλασσόταν και στο σκευοφυλάκιο του ναού το Προδρόμου της Πέτρας στη βασιλεύουσα. Όπως και τα σπάργανα του Βρέφους - που παραπέμπουν στα ιουδαϊκά σάβανα της ταφής - στην Αγία του Θεού Σοφία. Αυτά τα πολύτιμα αποκτήματα γίνονταν αντικείμενο πανάκριβων όσο και άθλιων, οικονομικών συναλλαγών ανάμεσα στο πτωχευμένο Βυζάντιο και τη Δύση. Στο παλάτι του Μωάμεθ του Πορθητή θα επιδεικνύονται έκτοτε ως λάφυρα, μετά την Άλωση, τα δώρα των τριών Μάγων πως ως τότε λατρεύονταν στα άδυτα της Μεγάλης Εκκλησίας. Αντιλαμβάνεται κανείς και τις προθέσεις εκ μέρους των κατακτητών ώστε να συνεχιστεί η παράδοση και κυρίως να διαφημιστεί η συνέχεια της εξουσίας μέσω αυτών των θρησκευτικών συμβόλων. Οι Βενετσιάνοι, τέλος, έδιναν 30.000 δουκάτα για ν' αποκτήσουν από τον Πορθητή την πέτρα πάνω στην οποία γεννήθηκε ο Χριστός ενώ άξιζε, όπως πίστευαν, περισσότερα από 100.000! Πίστη, εμπόριο και τράπεζες. Αυτό που θα λέγαμε σήμερα "τραπεζική πίστη"!

Η απίστευτα μεγαλοπρεπής θεατρικότητα των τελετών για τη Γέννηση οπωσδήποτε επισφραγίζεται πρώτον με την εμφάνιση του ίδιου του αυτοκράτορα και της αυλής του στη λειτουργία της νύχτας των Χριστουγέννων εν πλήρει βασιλική εξαρτύσει, χλαμύδα  δηλαδή και στέμμα, αλλά και του Οικουμενικού Πατριάρχη ο οποίος τοποθετεί ιεροπρεπώς και με συγκεκριμένο τυπικό στον αποστολικό Θρόνο του, πίσω από την Αγία Τράπεζα και κάτω από την αψίδα του ιερού, το χρυσοποίκιλτο, ιερό Ευαγγέλιο.

Πάντα θυμάμαι την τρομερή εντύπωση που μου έκανε ο πίνακας " Η προσκύνηση των ποιμένων" του ιδιοφυή προγόνου του βαν Γκογκ, του Hugo van der Goes (1440 - 1482) όταν τον πρωτοείδα στην Gemäldegalerie του Βερολίνου. Επιβλητικό έργο ενός διαταραγμένου καλλιτέχνη που είχε ανάλογη πορεία με τον ερημίτη της Αρλ. Ο πίνακας φιλοτεχνείται γύρω στο 1480 όταν ήδη έχει εκδηλωθεί η παράνοια του ζωγράφου και λίγο πριν το οδυνηρό του τέλος (εικ. 1). Πιο συγκεκριμένα:

Στο πρώτο επίπεδο οι δύο προφήτες που μίλησαν για την Γέννηση, σύρουν με εκστατικά βλέμματα την αυλαία αυτού του υπερφυούς θεάτρου για να αποκαλυφθεί ενώπιον μας η ιερή σκηνή. Στο δεύτερο επίπεδο εμφανίζονται οι πρωταγωνιστές με το θείο βρέφος να δεσπόζει ως πηγή φωτός και ενέργειας. Ένας μικρός Διόνυσος ή  Μίθρας ή Απόλλων σε φάτνη. Αριστερά, δεξιά και πίσω συμπληρώνουν το δράμα, σε σαφώς περίεργες εκφράσεις και ανισοϋψή κλίμακα, οι κομπάρσοι που πάντως είναι απαραίτητοι για να αποθεωθεί επαρκώς το μέγα γεγονό της Ενανθρώπισης. Δηλαδή οι τρεις ποιμένες, οι άγγελοι κλπ. Αλλά το πιο εντυπωσιακό είναι πως στο επάνω μέρος της σύνθεσης εμφανίζεται τρισδιάστατη, όχι ζωγραφισμένη, η ξύλινη δοκός η οποία συγκρατεί την πράσινη αυλαία! Περίτρανη απόδειξη πως η σκηνή προέρχεται από ένα θρησκευτικό δρώμενο και ότι ο καλλιτέχνης επιμένει περισσότερο στο θέατρο που γεννά το θαύμα παρά στο Θαύμα το ίδιο. Ο Hans Belting, κορυφαίος Γερμανός ιστορικός τέχνης, έχει παρατηρήσει αυτή την τόσο χαρακτηριστική λεπτομέρεια, δεν την συνδέει όμως με την τόσο προφανή, θεατρολογική της διάσταση (Die Erfindung des Gemäldes, 1994).

Περισσότερο θέατρο...

Όταν ήμουν επιμελητής στην Εθνική μας Πινακοθήκη, ξεναγούσα συχνά στη γνωστή εικόνα της "Προσκύνησης των Ποιμένων" του Στεφάνου Τζανκαρόλα, Κρητικού ζωγράφου και ιερέως που την φιλοτέχνησε γύρω στα 1700. Πρόκειται για ένα έργο που συνδυάζει, σε πνεύμα συγκρητισμού, όλη την μπαρόκ αισθητική της εποχής αλλά και την ευρέως διαδεδομένη συνήθεια της "κλοπής" και αξιοποίησης στοιχείων από άλλους πίνακες εν είδει ζωγραφικού κολάζ (εικ. 2). Εν προκειμένω σε παλαιότερα ανθίβολα (σχεδιαστικά πρότυπα) στηρίχθηκαν οι μορφές των Ευαγγελιστών στα τέσσερα άκρα της εικόνας και των τεσσάρων, μειζόνων προφητών ενδιάμεσα: Επάνω ο Σολομών, κάτω ο Δαβίδ, αριστερά ο Μωυσής και δεξιά ο Ιερεμίας. Όλοι κρατούν τα κείμενα τους που αναφέρονται στην έλευση του Σωτήρος. Έτσι ενώνονται και οπτικά και δογματικά η Παλαιά με την Καινή Διαθήκη. 

Συνθετικά η εικόνα χωρίζεται σε τρία διάχωρα, τρεις ζώνες: Οι μεν δύο, η πάνω και η κάτω, γεμίζουν με τους προφήτες και τους ευαγγελιστές πάνω σε νέφη ενώ η τρίτη, η κεντρική, με το κυρίως θέμα της Προσκύνησης. Αυτή η τελευταία έχει οργανωθεί σαν τρίπτυχο και "παίζεται" εντός ενός αρχαιοπρεπούς ερειπιώνα με αναγεννησιακά τόξα, πεσσούς και αγγέλους αλά Ραφαήλ μελωδούντες το "Δόξα εν υψίστοις..."

Και το πιο εντυπωσιακό: Ο Τζαγκαρόλας "ντεκουπάρει", αντιγράφει ολόκληρες φιγούρες της βενετσιάνικης ζωγραφικής και τις μεταφέρει κάπως άγαρμπα στο δικό του έργο. Για παράδειγμα, η μορφή του γονατισμένου βοσκού και της γυναίκας με τις γυμνές πλάτες και το υψωμένο μωρό αριστερά αντιγράφουν τις αντίστοιχες από τον διάσημο πίνακα του Τιντορέτο " Το θαύμα του Αγίου Μάρκου με τον σκλάβο" (1548) στην Galleria dell' Accademia της Βενετίας (εικ. 3). 

Θεωρώ επίσης ότι ο βοσκός δεξιά με το μανιεριστικό καπέλο και τον μολοσσό παραπέμπει σαφώς σε άλλο πίνακα της εποχής. Μεταβατικό έργο μιας μεταβατικής εποχής που πάλι όμως παραπέμπει σε κάποιο θρησκευτικό δρώμενο. Θέατρο εν θεάτρω. Εντοπίζουμε, μ' άλλα λόγια, στους ανωτέρω πίνακες έναν άνισο όσο και ιδιότυπο διάλογο: Ο μικρός δημιουργός αντιγράφει το μεγάλο και η περιφέρεια το κέντρο. Ή, για να μιλήσουμε με μεταμοντέρνα ορολογία, η αποικία τη μητρόπολη. Πώς αλλιώς;

Ιησούν, Διόνυσον ή Μίθρα; 

Ποιά ήταν όμως η πρώτη αναπαράσταση της Γέννησης; Θα πρέπει να πάμε πίσω στον  3ο ή τον 4ο αιώνα μ.Χ και τις κατακόμβες της Ρώμης . Εκεί εντοπίζονται τοιχογραφίες στις οποίες πρωταγωνιστεί μέσα σε μία πολύ λιτή σύνθεση το εσπαργανωμένο βρέφος, προοικονόμηση του σαβανώματος των Ιουδαίων με τις λεγόμενες "κηρείες". (Η πρώτη παράσταση της κατακόμβης του Αγίου Σεβαστιανού ανάγεται στο 343). Τα πολλά πρόσωπα και οι διαφορετικές σκηνές θα προστεθούν πολύ αργότερα. Λίγο μετά και στη Νάξο - η οποία αναδεικνύεται σε σπουδαίο, θρησκευτικό κέντρο για τον χριστιανισμό ως την Εικονομαχία, κάτι ανάλογο με την γειτονική Δήλο και τη λατρεία του Απόλλωνα - εντοπίζουμε μαρμάρινο ανάγλυφο στο οποίο εικονίζεται το θείο Βρέφος επί τραπέζης (αναφορά στη θεία ευχαριστία;) πίσω του δύο ζώα και αριστερά και δεξιά του τα δύο συμβολικά δέντρα της αιωνίου ζωής: Τον φοίνικα και την άμπελο . Τίποτε άλλο... Χωρίς την Παρθένο, τον Ιωσήφ, τους βοσκούς, τους μάγους, τους αγγέλους, το σπήλαιο, τα ζώα ή το λουτρό του νεογέννητου. Μόνο τα απολύτως αναγκαία για την αφήγηση (εικ. 4).

Χριστός γεννάται λοιπόν αλλά δοξάσατε και... Ερμήν τον Τρισμέγιστον, τον Θωθ των Αιγυπτίων, πατέρα κάθε ερμητικής  γνώσης και δοξάσατε Διονύσον, τον πυριγενή καιΔιώ-νυσον τον μηροτραφή που ανατράφηκε δηλαδή στον μηρό του Δία (Ζεύς, ζωή, Δίας, Deus). 

Ανατολή ανατολών λοιπόν και θείον βρέφος  μηρορραφέν, ποιμήν και παιδίον νέον, ο προ αιώνων... και 25η Δεκεμβρίου, εορτή του Μίθρα, του ηλιοφόρου. Και χειμερινό ηλιοστάσιο και γέννηση όλων των θεοτήτων που σχετίζονται με το φως του ήλιου. Όπως και κατατεμαχισμός του διαρκώς νέου Διονύσου, του διγενούς και διθύραμβου, από τους Τιτάνας και θεοφαγία και η Θεοφάνεια και..."Ο τρώγων Μου την Σάρκα και πίνων Μου το αίμα εν Εμοί μένει καγώ εν αυτώ" και ...Της Δικαιοσύνης Ήλιε νοητέ όπως έχει τραγουδήσει ο υμνωδός αλλά και ο Οδυσσέας Ελύτης...(εικ. 5). 

Όλα τα δημιουργήματα της τέχνης, εν τέλει, μπερδεύονται γλυκά με όλα και ξαναγεννιούνται αλλιώς αφού η Ελλάδα, η κοινή μας πατρίδα, υπήρξε η μήτρα πολλών και σπουδαίων πολιτισμών. Αρκεί να αντιμετωπίζουμε όλον αυτό τον πλούτο της παράδοσης σαν κάτι ζωντανό και δρων κι όχιισ συνήθεια άνευρη και μουσειακή. Καλά λοιπόν - παγανιστικά, ή ό,τι άλλο  - Χριστούγεννα σε όλες και σε όλους!