Κριτική των Περσών

Ιστορία και παρωδία 

"[.....] Τα παλιά γεγονότα είναι κόσμος προσωπικός, παράσταση φιλοτεχνημένη από ασάφειες, ατέλειες, άπειρα λάθη [...] Το πόρισμα γι’ αυτό το κομμάτι του παρελθόντος δεν θα δοθεί ποτέ. Η εικόνα δεν εκπονείται. Είναι η εικασία του εαυτού της, μια σπουδή του κενού" 

Κώστας Μαυρουδής 

Τι σπουδαίο κείμενο οι "Πέρσαι" του Αισχύλου και πόσο διαχρονικά επίκαιρο. Ιδιαίτερα σήμερα που η υπερφίαλη Δύση επιτίθεται στην αυτοκρατορία των νεότερων Αχαιμενιδών ενώ εκείνοι με σθεναρότητα και αξιοπρέπεια αντιστέκονται. Που υπενθυμίζει σαν τον Αναγνωστάκη ότι κανένας πόλεμος δεν τελείωσε ποτέ εφόσον ουδείς μαθαίνει κάτι απ' την φρίκη του. Η ιστορία σαν παρωδία δηλαδή. Πόσο μεγάλο θέατρο έγραψε λοιπόν, λίγο μετά τον θρίαμβο της Σαλαμίνας, ο πρώτος τραγικός μας με τόσα και τέτοια ευρήματα ή ανατροπές που κανένας ψευδομοντερνισμός δεν μπορεί να αμαυρώσει! Ένας ύμνος στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια που δεν διαχωρίζει τους νικητές από τους ηττημένους και ένας διαρκής θρήνος για την ανθρώπινη μοίρα που αφορά σε όλες τις μάνες, είτε γεννήθηκαν στην Αθήνα είτε στα Σούσα (Αισχύλος). Και έπειτα ο ποιητικός λόγος! Τί μέγεθος διαθέτουν τόσο τα λυρικά κομμάτια του χορού όσο και οι πυκνοί μονόλογοι των πρωταγωνιστών αντιστικτικά προς τις παρεμβάσεις των κορυφαίων που εκπροσωπούν το θρηνούν πλήθος. Με αποκορύφωμα, κατά τη γνώμη μου,  τον τραγικό κατάλογο των νεκρών Περσών που απαγγέλλει με οιμωγές αρχικά ο Αγγελιοφόρος - ο σωστά δραματικός Σταύρος Σβήγκος - κι έπειτα και ο χορός, ο ίδιος - που ρωτάει για την τύχη των αγαπημένων του - αλλά και ο Ξέρξης αργότερα όταν θρηνεί τους άριστους του στρατού του. Ξενικά, πλην ελληνοποιημένα, ονόματα στη σειρά είτε αρχόντων, είτε σπουδαίων πολεμιστών που τώρα τα λείψανα τους χτυπιούνται από τα κύματα στα βράχια της Σαλαμίνας. Υψηλή ποίηση μόνο με συλλαβές (!) ακατανόητων ονομάτων που εκφωνούνται ρυθμικά και παραπέμπουν στον νηών κατάλογο του Ομήρου. Ή, τον βασιλιά της Ασίνης. Σαν αυτά του Δαδάκη, του Αρυοβαρζάνη ή του Μεγάβαζου (αυτοσχεδιάζω) και του Συμάκη και Πολέμονα - πολύς Ηρόδοτος είχε διαβαστεί προηγουμένως από τον νεαρό δραματουργό - που προλαβαίνουν τον Οζυμανδία του Σέλεϊ ή τους ήρωες του Έζρα Πάουντ. Και στα οποία ονόματα κρύβεται ατόφιος λετρισμός αλλά κι ένας σπινθήρας άπεφθης συγκίνησης για όσους σπουδαίους και τρανούς υπήρξαν χτες αλλά δεν υπάρχουν σήμερα. Σαν τους τόσους επώνυμους της ιρανικής ηγεσίας που μία βόμβα τους στέρησε από την μία στιγμή στην άλλη, το γλυκό της ημέρας φως (Πίνδαρος). Με τον ίδιο τον Τραμπ να κομπάζει με τον πιο ιταμό τρόπο στα μικρόφωνα του κόσμου - ένα τέτοιο υπήρχε και στην ορχήστρα της Επιδαύρου - ότι θα μπορούσε να εξοντώσει σ' ένα λεπτό και τη νέα ηγεσία των Περσών όταν αυτή οδηγούσε τον δολοφονημένο Χαμενεΐ στην τελευταία του κατοικία. Τριπλή ύβρις! 

Ο σκηνοθέτης Χρήστος Θεοδωρίδης αξιοποιεί την κρουστή μετάφραση του μεγάλου φιλόλογου Παναγιώτη Μουλά προσθέτοντας, κατά το έθος, κάποια δικά του εμβόλιμα κείμενα ως αναφορές στην ζοφερή επικαιρότητα που άλλοτε λειτουργούν και άλλοτε όχι. Όπως επίσης αξιοποιεί τα 17 αγόρια και κορίτσια του νεανικού χορού - ωραία η υπέρβαση από το πρωτότυπο αφού και αυτά κάποτε θα γίνουν γέροντες - η κίνηση των οποίων, άλλοτε άναρχη κι άλλοτε ρυθμικά συντονισμένη, δημιουργούσε σταθερά ένα εικαστικό σύννεφο πάνω από την ορχήστρα. Καθόμουν στην πρώτη σειρά του κοίλου και είχα την ευκαιρία να δω και ν' ακούσω όλα αυτά τα χειροποίητα ευρήματα από πρώτο... χέρι. Φαντάζομαι ότι οι θεατές του άνω διαζώματος θα είχαν μία ακόμα πιο εντυπωσιακή εικόνα. Εγώ όμως αφουγκράστηκα με απόλυτη ευκρίνεια το κείμενο και επίσης χάρηκα που οι πρωταγωνιστές δεν φορούσαν - τα τόσο διασπαστικά - χειλόφωνα. Αφού ο μεγάλος πρωταγωνιστής της Επιδαύρου είναι σταθερά η ανθρώπινη φωνή. Αδιαμεσολάβητη. 

Σίγουρα και ο Δημήτρης Καταλειφός,  ο παλιός μου φίλος από τον Συνασπισμό, και η Μαρία Ναυπλιώτου διαθέτουν τραγικό μέγεθος αλλά και το απαιτούμενο κύρος για το τόσο απαιτητικό κοίλον της Επιδαύρου. (Φανταστείτε: Ένας που έβηχε ενοχλητικά από πολύ ψηλά, κάλυπτε τα κρουστά των μεγαφώνων)! Μόνο που ο μεν  Καταλειφός μού θύμιζε τον Θείο Βάνια ή τον Οιδίποδα επί Κολωνώ - σχετικά πρόσφατες του επιτυχίες - ενώ η Ναυπλιώτου τον φορμαλισμό της υπέρκομψης ερμηνείας της στην Μαρία Κάλλας. Μικρό το κακό. Έστω κι έτσι δεν είναι συχνό να βλέπεις μεγάλα μεγέθη στην Επίδαυρο και με τέτοιαν εκφορά λόγου. Αντίθετα με γοήτευσε η μουσική του άγνωστου μου Jeph Vanger με τον ηλεκτρονικό - προγραμματικό ήχο που παρέπεμπε στον Γιάννη Χρήστου και την μεγαλειώδη παράσταση του Κουν από το 1965. Όπως και το ευρηματικό ντουέτο του λαϊκού θρήνου στο τέλος (από την Σικελία ή την Κάτω Ιταλία); 

 Γενική παρατήρηση: Ο Χρήστος Θεοδωρίδης έκανε μία φιλότιμη προσπάθεια σ' ένα κολοσσιαίο έργο και επιχειρώντας να επιλύσει τα επιμέρους προβλήματα που θέτουν οι "Πέρσαι", κατάφερε και να συγκινήσει τους σημερινούς θεατές και να μην προδώσει τον τραγικό λόγο. Πράγμα πολύ σπουδαίο στην εποχή μας. Ευφυής ήταν επίσης η αξιοποίηση μέσω της δράσης του χορού της αχανούς πλατείας πίσω από το προσκήνιο... Κάτι που θα ήταν αδιανόητο σ' άλλες εποχές. Δεν κατάφερε όμως να δώσει μίαν ολοκληρωμένη σύνθεση όλων αυτών των καλαίσθητων - αναμφίβολα - σπαραγμάτων. Μεγάλες σιωπές ή δραματικά κενά λειτουργούσαν εν τέλει αντίστροφα από τις προθέσεις του δημιουργού. Δεν είναι φρόνιμο, τέλος, να εξαντλούμε όλες μας τις ιδέες και το προσωπικό μας οπλοστάσιο σε ένα μόνο έργο, σε μία παράσταση. Η οποία εγγράφεται πάντως στα θετικά του φετινού φεστιβάλ. 

ΥΓ. Γράφει ο Κώστας Μαυρουδής στο τόσο διεισδυτικό βιβλίο του "Η αθανασία των σκύλων":

«Η μνήμη των σκύλων που τριγυρίζουν με σιωπηλή σοβαρότητα τις πόλεις έχει κληρονομηθεί κατά το ήμισυ από τους παλιούς προγόνους τους» (σ. 38). 

Υφίσταται όμως βαθιά μνήμη στα ζώα που ν’ αναπαριστά κάτι; Στους σκύλους του συγκεκριμένου βιβλίου ναι, όπως εξάλλου και στα ψάρια του Iggy Pop, όπου the fish knows. Αλίμονο αν δεν γινόταν μνήμη το τραύμα –η κλωτσιά του άξεστου, ας πούμε– κι αν δεν αποθησαυριζόταν το παλιό γεγονός. Τότε θα κατέρρεε εξευτελισμένος και ο, όποιος, πολιτισμός των ανθρώπων εμπρός στον ήρεμο και ταπεινό πολιτισμό των σκύλων. Στον τραγικό μύθο είναι έντονη η εικόνα των σκυλιών που κατασπαράζουν τα κουφάρια των πάλαι ποτέ ηρώων. Σαν ειρωνεία της ιστορίας. Ιδού όμως κι άλλα ερωτήματα από τον συγγραφέα:

" — Τί σημαίνει αυτό που πέρασε;

— Γιατί κρύβονται, σαν παιδιά που παίζουν, τα παλιά γεγονότα" ;

Γιατί η τέχνη να μην είναι επανάσταση, θα συμπλήρωνα, και να μην μπορεί ν’ αλλάξει τον κόσμο; Μ’ άλλα λόγια, πότε η τέχνη γίνεται ιστορία και πότε η ζωή παρωδία; Δηλαδή η ειρωνεία της ιστορίας της, της ίδιας;

Μάνος Στεφανίδης 

Τέως καθηγητής του τμήματος θεατρικών σπουδών στο ΕΚΠΑ 

Το χαλί μας το black!

Το χάλι μας το μαύρο!

(Ή, Πόσο μαύρη υπήρξε η Ωραία Ελένη; )

Όπα παιδιά! Κατακλύζεται πάλι το διαδίκτυο από αντικρουόμενες απόψεις κι αποψάρες, από λάβρους λιβέλους εναντίον του Hollywood και του Noland, σκηνοθέτη της πολυσυζητημένης Οδύσσειας αλλά και παράλληλες αντεπιθέσεις εκ μέρους της μαύρης ηθοποιού που υποδύεται την Ωραία Ελένη - η κυρία Λουπίτα από το Κονγκό - η οποία, η μαύρη, τόλμησε και τα έβαλε, λέει, με τον Όμηρο (!) με την ιστορία μας (sic) και ούτω καθεξής. Πάλι όπα παιδιά! Δεν έχει να πάθει τίποτα η Ελένη, ούτε να φοβηθεί η Οδύσσεια, ούτε προφανώς κι ο Όμηρος από τις άστοχες, έστω, παρεμβάσεις ή τις δόλιες (;) διαστροφές του μύθου για τους όποιους, εμπορικούς λόγους. Εξάλλου δεν είναι η πρώτη φορά και, όπως οσμίζομαι, δεν θα είναι ούτε η τελευταία. Το δωδεκάθεο και οι ήρωες του Ομήρου αποτελούσαν ανέκαθεν τα πιο τερπνά αναγνώσματα κάθε πολιτισμένης εποχής και σταθερή πηγή έμπνευσης ολόκληρης της Δύσης. Από τον Ντα Βίντσι ως τον Πικάσο και από τον Μοντεβέρντι ως τον Όφενμπαχ. Από την άλλη πλευρά δεν πρέπει να ξεχνάτε ότι πρόκειται για μύθο - που βέβαια καλύπτει ιστορικά γεγονότα - και όχι για την ιστορία καθαυτή και ότι ο μύθος, ήδη από την αρχαιότητα, ήταν εύκαμπτος, σκόπιμα πολύμορφος ώστε να μεταμορφώνεται ανάλογα τις περιστάσεις παραμένοντας ανοιχτός σε ποικίλες ερμηνείες και προσεγγίσεις. Λειτουργούσε σαν ένδυμα τόσο της φυσικής όσο και της μεταφυσικής τάξης των πραγμάτων του αρχαίου κόσμου. Ειδικά ο αρχετυπικός, ελληνικός μύθος κατάφερε, με την ασύλληπτη γοητεία του, να γίνει η μυστική συνείδηση όλης της ανθρωπότητας και να διαποτίσει πάμπολλες επιμέρους κουλτούρες. Άρα λοιπόν ουδείς φόβος και ουδείς κίνδυνος υπάρχει ω Συνέλληνες, δηλαδή άλλα λόγια να αγαπιόμαστε και άρες μάρες κουκουνάρες. Επιστρέψετε ήσυχοι στις βαρετές τηλεμαχίες όπου διάφοροι ανόητοι ταλαιπωρούν τα ήδη κακοπαθημένα ελληνικά αλλά και στις εξηλιθιωμένες, κομματικές κοκκορομαχίες. Εκτός κι αν τα βάλουμε και με τον Ευριπίδη ή τον Σεφέρη που διατείνονται ότι ολόκληρος ο τρωικός πόλεμος έγινε για να αδειανό πουκάμισο...για μίαν Ελένη! Όσο για μένα πίστευα και πιστεύω ότι black is beautiful. Και ότι δεν αναγνωρίζονται ιδιοκτήτες ούτε στον μύθο, ούτε στην ιστορία, ούτε εν γένει στον πολιτισμό. Αλλά ότι υπάρχουν απλώς άνθρωποι που έχουν την ευαισθησία να δημιουργήσουν από το παλιό το καινούργιο αξιοποιώντας την παράδοση με τους τρόπους του σήμερα και άλλοι που απλώς αντιμετωπίζουν την πολύτιμη όντως ιστορία τους σαν ένα είδος airbnb, κάτι προς άμεση εκμετάλλευση. Όπως συνήθως σκέφτονται και συχνά πράττουν οι μενδωνίτσες του ΥΠΠΟ. 

Εξάλλου, όπως ισχυρίζονται και οι πρώτοι διαστροφείς του ελληνικού (μας!) μύθου, οι Λατίνοι με τον Βιργίλιο, Οβίδιο και τα ρέστα, de gustibus at coloribus non disputandum est. Δηλαδή όταν πρόκειται για τα προσωπικά γούστα του καθενός, δεν υπάρχουν κανόνες και προφήτες αλλά...όλα πουτάν@! 

ΥΓ. Το 2016 είχα στην οργανώσει στο Μουσείο Βορρέ της Παιανίας μαζί με τον άνθρωπο - ορχήστρα Άγγελο Παπαδημητρίου μίαν αλλοιώτικη έκθεση υπό τον τίτλο: Ιστορία και Ειρωνεία. Είχαμε μάλιστα εκδώσει και έναν ιδιαίτερα ευρηματικό κατάλογο, σχεδιασμένο εξ ολοκλήρου από τον Άγγελο. Είμαι λοιπόν στην ευχάριστη θέση να ανακοινώσω ότι ο κατάλογος επανεκδίδεται από τις εκδόσεις Νίκας ενώ παράλληλα τον προσεχή Οκτώβριο θα παρουσιαστεί ένα είδος "Ιστορία και Ειρωνεία νούμερο 2" που αλλού, στο πάντα φιλόξενο μουσείο Βορρέ.

Μαριάννα Κορομηλά

Με αφορμή την Μαριάννα Κορομηλά

 
(Finis Graeciae, ξανά*)

Άκουγα, την περασμένη Κυριακή, την εξαιρετική συζήτηση της εξαιρετικής Μαριάννας Κορομηλά με την Κωνσταντίνα Βαρσάμη στο ραδιόφωνο του ΣΚΑΪ όπου η αθεράπευτη ταξιδεύτρια των ελληνικών πατρίδων δήλωνε ευθαρσώς: Τί θα συμβούλευα έναν τουρίστα της Αθήνας; Να γυρίσει σπίτι του. Αμέσως!
Επειδή είναι άλλο πράγμα ο τουρισμός - ειδικά ο τρέχων και η διογκωμένη βιομηχανία του - και άλλο το ταξίδι με την γοητεία αλλά και το προσωπικό ρίσκο - συμβολικό ή και πραγματικό. Άλλο περιπέτεια και σεβασμός κι άλλο εισβολή και χαζοχαρούμενη ισοπέδωση. Άλλο περνάμε καλά, μεταφέροντας την ισοπεδωμένη αίσθηση που έχουμε για τη ζωή ακόμη και στα πιο άγρια και παρθένα μέρη του κόσμου αλλοτριώνοντας τα μέσα απ' τον χυλό της κοινοτοπίας και... γαία πυρί μιχθήτω, κι άλλο ταξιδεύουμε για την συγκίνηση του ταξιδιού. Για την μύηση στο άγνωστο. Σήμερα, φευ, όλα είναι γνωστά και déjà vu και ο τουρίστας απλώς μεταφέρει την ανία ή τη νεύρωση του από το ένα σημείο στο άλλο. Κι επειδή ο μαζικός, ανεξέλεγκτος τουρισμός τείνει να γίνει ο αναμφισβήτητος καρκίνος του πλανήτη. Και τα λέει αυτά η πιο σπουδαία ξεναγός - διαφημίστρια της χώρας μας. Η Μαρία των Μογγόλων. (Κι είναι τιμή μου που είμαστε φίλοι και συνεργάτες). Διερωτώμαι: Θα πάρει θέση κάποιο κόμμα για αυτό το τεράστιο πρόβλημα του βελούδινου αφελληνισμού που ήδη έχει προκαλέσει τεράστια ζημιά στον κοινωνικό ιστό; Δεν υπαινίσσομαι, βέβαια, την "κατάργηση" του τουρισμού αλλά για τον εξανθρωπισμό του και συγχρόνως την διάσωση του τόσο εύθραυστου και ντελικάτου, ελληνικού τοπίου. Επειδή αυτό που ήταν ευλογία για την αθώα Ελλάδα του '60, έχει γίνει κατάρα σήμερα. Ερωτώ αν υπάρχει κάποια πρόβλεψη, κάποιο πολιτικό σχέδιο για την διατήρηση - διάσωση εκείνης της παράδοσης, γραφικότητας και του απαράμιλλου κάλλους του τόπου που τον διέσωσαν οι παππούδες μας και πλέον κατάντησε σκηνογραφία και βιτρίνα.  Εκμετάλλευση και αλλοτρίωση. Με αδηφάγους αντζέντηδες, ταχύπλοα που μεταφέρουν "εορταστικά" μιλιούνια παντού τα οποία έρχονται και απέρχονται χωρίς να έχουν πάρει μυρωδιά της ιερότητας των τόπων. Κυρίως γιατί αυτήν την ιερότητα, το genius loci, την ξέχασαν πρώτα οι εντόπιοι. Αφήστε που ραγδαία τα τουριστικά φιλέτα, τα μεγάλα ξενοδοχεία και η πληγή των Airbnb - που τόσο έχει αλλοιώσει την κοινωνική ισορροπία στα αστικά κέντρα και τους δημοφιλείς προορισμούς - περνάνε αθόρυβα πλην ουσιαστικά σε ξένα χέρια. Με τους χιλιάδες των εργαζομένων να βρίσκονται, χρονιά τη χρονιά, σε όλο και πιο δυσάρεστη, πιο περιθωριοποιημένη θέση. Όχι; Οι πολυεθνικές και τα funds ασκούν πλέον την τουριστική πολιτική κι όχι βέβαια η υπουργός Εργασίας ή η άλλη καημένη, η υπουργός Τουρισμού - της οποίας δεν έφτανε το ένα επώνυμο, θέλει να προσθέσει τώρα κι εκείνο του αποδημήσαντος, τρομερού θείου της, μπας και επιβιώσει πολιτικά την επαύριο των επικείμενων εκλογών. Ονειρεύομαι, τέλος, ένα κόμμα που θα αξιοποιήσει σε κάποια θέση ευθύνης τη κ. Μαριάννα Κορομηλά. Τις γνώσεις, την ευαισθησία αλλά και την ακαταδάμαστη ενεργητικότητα της.  Έστω και σε αντικατάσταση της αναντικατάστατης κ. Παναγιωταρέα. Είμαι αφόρητα ονειροπόλος;

ΥΓ. Είπαμε αλλά ας το επαναλάβουμε για καλύτερη εμπέδωση: Το πολιτικό μας σύστημα, τις τελευταίες δεκαετίες, έστησε συνειδητά όσο και κοντόφθαλμα ατομικούς παραδείσους σε μία συλλογική κόλαση. Με ευθύνη όλων. Χωρίς κεντρική ιδέα πλην αυτής των επενδύσεων με κάθε όρο και της "αξιοποίησης" με κάθε τρόπο. Χωρίς να σκέφτεται καθόλου το μέλλον και της επόμενες γενιές και χωρίς συνείδηση ιστορίας. Η ουσιαστική αγραμματοσύνη αλλά και η έλλειψη πολιτιστικής ευαισθησίας και καλλιέργειας των πολιτικών μας είναι ό,τι χειρότερο για την προοπτική της χώρας.
Εκτός κι αν νομίζετε πως το πρόσφατο μεγα - σκάνδαλο τον πολεοδομιών δεν είναι κάτι που χρονίζει εδώ και μισόν αιώνα σχεδόν, από το μεγάλο μπαμ του τσιμέντου, των εξοχικών εκτός σχεδίου πόλεως, της άλωσης των νησιών, των αιγιαλών, των βουνοκορφών κ.λπ. Μισός αιώνας μίζας με το κράτος να κάνει τα στραβά μάτια φορολογώντας και αθωώνοντας και με τους πολίτες να... επωφελούνται. Θυμάμαι τον πρώτο και, ουσιαστικά, τελευταίο Γενικό Επιθεωρητή Δημόσιας Διοίκησης, τον Λέανδρο Ρακιτζή, να αποκαλύπτει τα απίστευτα σκάνδαλα στις αμαρτωλές πολεοδομίες Σύρου, Μυκόνου, Πάρου, Τήνου μ' ένα ολόκληρο κύκλωμα υπαλλήλων, εργολάβων, αρχιτεκτόνων και δημοτικών αρχόντων να ψωμίζεται σχετικά. Και με τους νεόπλουτους επήλυδες να μην διστάζουν να λαδώσουν προς πάσαν κατεύθυνση ώστε να γίνει η δουλειά τους. Έτσι ξεκοιλιάστηκαν πανάρχαιες ξερολιθιές και ισοπεδώθηκαν ανεμοδαρμένες πλαγιές για να γίνουν...πισίνες για αχόρταγους πισινούς. Ειδικά εκεί που δεν υπάρχει νερό! Με την ευλογία ομωυ πάντα των αρχών. Αλλά και της Εκκλησίας! Βλέπετε, η διαφθορά ξεκινάει από την κεντρική διοίκηση, απλώνεται στην τοπική με τον πολίτη να γίνεται ο συνένοχος σύνδεσμος ανάμεσα στη μια και την άλλη. Και το κράτος πάνω από όλα να έχει συνέχεια!

* Μέχρι να το εμπεδώσουμε.

Μάνος Στεφανίδης 

Ψυχοσάββατο

Ψυχοσάββατα και κάλλος αρχαίον

(Στη μνήμη όσων έφιαξαν τις εικόνες της πραγματικής πατρίδας, αυτής που ζει αληθινά ασχέτως επετείων, επικοινωνιακής λίγδας, ή κομματικής καμαρίλας και χυδαιότητας)

Εν συντομία: Πολιτισμό καλούμε το υλικό ή πνευματικό αποτύπωμα των δράσεων ενός συγκεκριμένου, κοινωνικού συνόλου. Τέχνη, πάλι, το ατομικό αποτύπωμα το οποίο, υπό προϋποθέσεις, επηρεάζει έμμεσα ή άμεσα το ανωτέρω κοινωνικό σύνολο. Σκέφτομαι πως κάθε φορά που θρηνούμε τον θάνατο ενός σημαντικού, ενός σπουδαίου συμπολίτη μας, δεν οδυρόμαστε τόσο για την φυσική του απώλεια. Πόσο μάλλον που παραμένει το έργο του ασπαίρον ως ζωντανή απόδειξη της ύπαρξης του και ένα είδος σταθερής ευλογίας απέναντι στην φθορά, φυσική ή συμβολική που μας απειλεί και κυρίως στην ασχήμια που μας ευτελίζει καθημερινά.

Θρηνούμε περισσότερο για εμάς τους ίδιους, για την δική μας απώλεια - ψυχική, αισθητική, ιδεολογική, πολιτισμική, ιστορική, υπαρξιακή. Επειδή οι δημιουργοί αυτοί με τον τρόπο τους έχουν καταστήσει και εμάς τους ίδιους σημαντικούς αφού συμμετείχαμε, ο καθένας με τις δυνατότητες του, στο δικό τους όραμα. Σαν ένα είδος συλλογικής γιορτής. Αυτό το όραμα, αυτήν την ιδεατή πατρίδα των εικόνων ή των λέξεων, των νοημάτων ή των τεχνουργιών τώρα θρηνούμε. Αυτή είναι η μεγαλύτερη απώλεια. Η αναντικατάστατη. Καθώς επικρατεί σταθερά η δημοκρατία των μετρίων, τα σπιθαμιαία μεγέθη που κορδακίζονται εν ου παικτοίς. Οι ανάρχιδοι, οι σπουδαρχίδαι κι οι σταρχιδιστές.

Όλες αυτές προσωπικότητες, ο Μάνος, Μίκης Θεοδωράκης, ο Αλέκος Φασιανός, ο Κυριάκος Κατζουράκης ή ο Χρόνης Μπότσογλου που έφυγαν πρόσφατα, ο Θόδωρος Αγγελόπουλος, ο Μποστ, ο Παναγιώτης Κονδύλης, ο Νίκος Κούνδουρος, ο Γιάννης Κουνέλλης, ο Δημήτρης Μυταράς, ο Βλάσης Κανιάρης, η Αγγελάκη - Ρουκ, η Κική Δημουλά, ο Γιάννης Δάλας, ο Παύλος Μάτεσις στάθηκαν σημεία αναφοράς και ταυτότητες μιας ολόκληρης εποχής και μιας άλλης πατρίδας. Εκπροσωπώντας την αληθινή ηγεσία του τόπου πάνω και πέρα από τους εμπόρους της εξουσίας, τους εργολάβους του τόπου, τους προσκυνημένους και τους "ρεαλιστές".

Μιας μεγάλης Ελλάδας, ενός έθνους και μιας χώρας εικόνων και ιδεών που δεν έχει σχέση με την μιζέρια των ημερών. Κοσμοπολίτες οι περισσότεροι αλλά και βαθιά χθόνιοι, αληθινοί δαίμονες του γενέθλιου τόπου, απέδειξαν ότι υφίσταται σύγχρονος, ελληνικός πολιτισμός, ένας πολιτισμός που αντιστέκεται, με συνείδηση ελευθερίας και επαναστατικά ανακλαστικά και πως δεν πρόκειται για μιαν ακόμη έωλη κατασκευή των πολιτικάντηδων.

Ένας πολιτισμός που δεν χωράει στα μουσεία τους, τις επετείους τους, τον εφησυχασμό των διακηρύξεων τους. Στο πολιτικό ή πολιτιστικό τους κιτς.

Και ότι είναι κάτι, κάτι μοναδικό και πολύτιμο που αναβλύζει από την πιο μυστική ρίζα μας. Αυτό είναι που θάβουμε και που μοιρολογούμε κάθε φορά. Κάτι που δεν αναπληρώνεται. Κάτι για το οποίο δεν υπάρχει, φευ, ορατή συνέχεια.

Εξ ου και η ακατασίγαστη μελαγχολία μας.

Για αυτήν την συμβολική απώλεια, την τόσο μεγάλη θρηνούμε κάθε φορά και ιδιαίτερα τα ψυχοσάββατα της κάθε Άνοιξης. Των Χαιρετισμών και της χαρμολύπης της Μεγαλοβδομάδας. Επειδή μικραίνει δραματικά ο τόπος και δεν βρίσκονται πολλοί πια για να ανασχέσουν αυτές τις σταθερές, μικρές ή μεγάλες, ήττες που υφιστάμεθα διαρκώς. Και μάλιστα χωρίς πόλεμο. Που είναι το πιο αξιοδάκρυτο. Όχι και πάλι όχι στην αγκουσεμένη, την υποχρεωτική ευτυχία και τη μαζική συγκίνηση. Όχι στον εκμαυλισμό και την κατατονία μιας ολόκληρης κοινωνίας... Όχι στην ηθική των ατάλαντων, όχι στην αλήθεια των μετρίων. Η ηδονή και η ευχαρίστηση είναι και πρέπει να παραμείνουν ατομικά σπορ επιβράβευσης εκείνων των ψυχών που αγωνίζονται για την αθανασία των σωμάτων τους, όπως απαιτεί το αρχαίο έθος (κι όχι αντίστροφα). Και ο έρωτας πολεμική τέχνη χωρίς όμως σαδισμό, βία και ευτέλεια. Κυρίως αυτό. Έρωτας και για τους ανθρώπους και για τα πράγματα. Και μην ξεχνάτε: Οι λέξεις και οι θάλασσες μόνο τρικυμισμένες αποκαλύπτουν την αληθινή τους δύναμη. Μόνο τρικυμισμένες υπερασπίζονται την αλήθεια τους. Η μαγεία και η μαγγανεία των λέξεων.

ΥΓ 1. Αλλιώς... Πίσω από λέξεις έκρυψα τον δειλό που είμαι.

ΥΓ 2. Το Ρέκβιεμ, η νεκρώσιμη ακολουθία της καθολικής εκκλησίας, με τους στίχους του στερεότυπου, λατινικού κειμένου που αρχίζει με την αρχαία φράση Requiem aeternam dona eis Domine (Δώσε τους Κύριε ανάπαυση αιώνια), έχει εμπνεύσει τους σημαντικότερους συνθέτες της δυτικής μουσικής για να δημιουργήσουν κορυφαία μουσικά έργα που αναφέρονται στο πένθος, στη μεταφυσική αγωνία, στην απώλεια αλλά και στην επική σύγκρουση του θανάτου και της ζωής μέσα στην ανθρώπινη συνείδηση. Ενδεικτικά αναφέρουμε το αγγελικό όσο και φοβερό Ρέκβιεμ του Mozart, το υπερβατικό Ρέκβιεμ του Fauré, το οπερατικό Ρέκβιεμ του Verdi, το δραματικό Ρέκβιεμ του Dvorak (ιδιαίτερα το υποβλητικό Dies Irae), κλπ. 

Αν υπάρχει ένας ακατάλυτος εσωτερικός σύνδεσμος ανάμεσα στη Ζωγραφική και τη Μουσική, αυτός σχετίζεται με την κοινή ροπή και των δυο αυτών εκφράσεων προς την αφαίρεση. Προς εκείνη δηλαδή τη δημιουργία που δεν αντανακλά την πραγματικότητα αλλά δημιουργεί μια καινούργια. Αυτή τη μυστική σχέση ανάμεσα στις οπτικές και τις ηχητικές φόρμες, το αφηρημένο, το μη αναπαραστατικό αλλά ούτε και αναπαραστάσιμο "γεγονός" διερευνά η έκθεση Requiem που διοργάνωσα παλιότερα, με έργα που εν πολλοίς φτιάχτηκαν για τον σκοπό αυτό ή ακολούθησαν, σε χρόνο ανύποπτο, ανάλογο προβληματισμό. Όμως η δική μας νεκρώσιμη ακολουθία, γραμμένη από τον Ιωάννη Δαμασκηνό, είναι ποιητικά υπέρτερη. Και σε γλώσσα ακατάλυτη: "Εις το καθ' ομοίωσιν επανάγαγαγε. Το αρχαίον κάλλος αναμορφώσασθαι"! Για το κάλλος που νικάει την ασχήμια του θανάτου.

Φωτό: Αυτά τα εξαίσια, μεγάλων διαστάσεων, έργα του Σάββα Πουρσανίδη των γυμνών μουσικών στο πάλκο του κόσμου, πρότεινα πριν τρία χρόνια στον Πρόεδρο του Ιδρύματος Πολιτισμού Σταύρος Νιάρχος καθηγητή Στάθη Καλύβα ως ιδανικά για τους χώρους της νέας όπερας αλλά απαξίωσε και να μου απαντήσει. Ίσως, αν είχα την έγκριση της Μαρέβας...

ΕΛΑΣ!

ΕΛ.Α.Σ (Μη γελάς)! 

(Ιστορικό ντοκουμέντο)

"Εύρηκα" φώναξε με ενθουσιασμό ο Μαραντζίδης και στάθηκε λαχανιασμένος στην είσοδο του προεδρικού γραφείου. "Το 'χω πρόεδρε και είναι πολύ καλό" ξαναφώναξε για να εισπράξει ένα ξινό "Κράτα το να μη σου φύγει" από τον Μπαλτά που δεν χώνεψε ποτέ αυτή τη νέα αγάπη του αγαπημένου του πουλαίν. Ο Αλέξης, πάλι, φόρεσε το πιο επαγγελματικό του χαμόγελο το συνδύασε με την έκφραση "Είμαι όλος αυτιά" και ετοιμάστηκε για τα νέα. Πάντα μια έκπληξη ήταν αυτό το πολύτιμο παιδί από το Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και τον Σκάι τιβι. 

"Θα το πούμε ΕΛΑΣ το κόμμα μας, δηλαδή Ελληνική Αριστερή Συμπαράταξη!" ξεφούρνισε τότε ο νεοεισελθείς με θαυμαστικό προφορικού λόγου ζωγραφισμένο στο πρόσωπο του κι έπεσε ξέπνοος από την υπερπροσπάθεια σε μια μπαμπού πολυθρόνα. 

"Είναι υπέροχο, νομίζω ότι θα ξανακλάψω, από χαρά αυτή τη φορά..." Δήλωσε συγκινημένη η Περιστέρα σπάζοντας τη σιωπή της ομάδας ενώ ένα περιστέρι τής φάνηκε ότι φτερούγισε πάνω από τον ώμο του συζύγου της. Όπως εκείνη την ημέρα στο μπαλκόνι της Κυψέλης (Τώρα πια, στο Σούνιο, βλέπουν γλάρους και που και που - ποιητική αδεία - και κανένα άλμπατρος). Αυτήν ακριβώς την ιστορική στιγμή ένα ελαφρό αεράκι ξεφύλλισε συμβολικά τις πρώτες σελίδες της "Ιθάκης" η οποία δέσποζε εις περιωπήν Ευαγγελίου στο coffee table, μπροστά από το γραφείο. Πλάι στο πολυσέλιδο, δίτομο "Ελληνομουσείον - 7 αιώνες Ελληνικής Ζωγραφικής" και το δυστοπικό μυθιστόρημα των Τριών. Το τελευταίο το μελετούσε εμβριθώς εδώ και λίγες μέρες ο πρόεδρος. 

"Είμαι έμπλεως ενθουσιασμού..." Αποφάσισε να πάρει θέση ο Γαβρόγλου μετά από δευτερόλεπτα δισταγμού. Ούτως ή άλλως έτσι έκανε πάντα από την εποχή της θητείας του στο Ίδρυμα Λάτση. Περίμενε πάντα λίγο πριν μιλήσει. "Τί θα πει έμπλεως"; Βιάστηκε να ρωτήσει η ξανθιά γραμματέας και εκπρόσωπος τύπου του Τσίπρα για να το μετανιώσει αμέσως μετά αντιλαμβανόμενη το παγερό βλέμμα του Μπαλτά. "Πού τους μάζεψε όλους αυτούς; " Σκέφτηκε τότε θυμωμένος ο σεβαστός καθηγητής του ΕΜΠ και πρώην δάσκαλος του Αλέξη. "Με τόσους ντενεκέδες μπορούμε να εποικίσουμε τη Ντενεκεδούπολη ή να φτιάξουμε ολόκληρη ορχήστρα χάλκινων και τεντζερέδων, καλύτερη κι απ' αυτή της Φλώρινας. Πάντως όχι κόμμα". 

Ο Τσίπρας πήρε τότε τον λόγο όμοια όπως ο Νεφεληγερέτης Ζεύς στη σύνοδο των Θεών στον Όλυμπο. "Νομίζω πως πρέπει να ρωτήσουμε πρώτα τον αμερικανό imagemaker που έχει προσλάβει ο Βαγγέλης για να μας καθοδηγεί και μετά να προχωρήσουμε σε κάποια απόφαση. Από εμένα πάντως είναι πολύ okay! Σ' ευχαριστώ πολύ Νίκο.  Νομίζω πως από την εποχή που κατέθεσα εκείνο το γαρύφαλλο στην Καισαριανή, δεν έχω επιχειρήσει άλλη πράξη με τόσο συμβολικό κύρος, τόση αριστεροσύνη. Κι ο ίδιος ο Άρης θα πρέπει να είναι πολύ ανακουφισμένος όπου κι αν βρίσκεται που ανέλαβα εγώ τη συνέχεια της δικής του ηρωικής παράδοσης". "Ο Πορτοσάλτε;"  ήταν έτοιμη να ξεφουρνίσει η ξανθιά αλλά μαζεύτηκε εγκαίρως. "Ας επικοινωνήσουμε αυτόν τον τίτλο - εύρημα όσο καλύτερα μπορούμε". Είπε συλλαβιστά, με τη μπάσα φωνή του Ανδρέα - μετά από τόση εξάσκηση τον πετυχαίνει πλέον τέλεια - και παίρνοντας εκείνο το ύφος που δηλώνει " ό,τι είχα να πω το είπα, τα υπόλοιπα θα τα αναλάβει η ιστορία" ξάπλωσε την πλάτη του στην πολυθρόνα. Έμοιαζε εξοντωμένος από την υπερπροσπάθεια και γι' αυτό ανέβασε τα πόδια του στο μεγάλο designer γραφείο. Ο Μαραντζίδης, κατακόκκινος από την έξαψη, ζούσε ήδη τον θρίαμβο του ενώ η ξανθιά γραμματέας τον κοιτούσε με εκείνο το βλέμμα που είναι σαν να λέει: "Μικρός είχε περάσει ανεμοβλογιά. Φως, φανάρι". Μόνο ο Μπαλτάς δεν φαινόταν ικανοποιημένος. "Σαν να παραπάει αυτό" σκεπτόταν με πικρό χαμόγελο. "Αλλά τί να περιμένει κανείς από κάποιον που έκανε όνομα δείχνοντας την εθνική προσφορά των δωσίλογων. Και που νομίζει ότι η αριστερά είναι κάτι σαν γουέστερν σπαγγέτι χωρίς Ένιο Μορικόνε και με τον Τσίπρα σε ρόλο Κλιντ Ίστγουντ". Δεν είπε όμως τίποτα γιατί έβλεπε πως όλοι οι υπόλοιποι έπλεαν σε πελάγη ευτυχίας. "Σήμερα πεθαίνει ο Μητσοτακισμός" φώναξε τότε ο συνήθως χαμηλών τόνων Γαβρόγλου με την Περιστέρα να του χαρίζει το πιο γοητευτικό της χαμόγελο. "Να παραγγείλω πίτσες;" Πετάχτηκε η ξανθιά και ήταν μία από τις σπάνιες φορές που όλοι οι υπόλοιποι την κοίταξαν με συμπάθεια. Ο Αλέξης τότε πλησίασε με αργά βήματα το παράθυρο του γραφείου του που έβλεπε προς τη Βουλή και τον Εθνικό Κήπο. Μέσα του μια φωνή τού ψιθύριζε κάτι σ' ένα πολύ γνωστό ρυθμό:

Εμπρός ΕΛΑΣ για την Ελλάδα...

"Ήδη έχω και το βασικό σύνθημα του νέου μου κόμματος". Μονολόγησε ο άνθρωπος που κατάφερε και έκανε αγνώριστη την εγχώρια αριστερά. "Αρκεί βέβαια να συμφωνήσει και ο Αμερικανός..."

Κι αν αυτά τα συγκλονιστικά γεγονότα αγαπητοί αναγνώστες σας φαίνονται τώρα ευθυμογράφημα ή φαντασιοκοπία - σημ. προς την ξανθιά γραμματέα: Δημιούργημα της φαντασίας, παραμύθι - κάποτε θα καταστούν ιστορία αναμφισβήτητη. Θυμηθείτε το! 

Ελληνικής Γλυπτικής Εγκώμιον!

 

Πόσο "ελληνική" είναι η ελληνική γλυπτική;

(Στον Θανάση Μουτσόπουλο, πάλι)

Η καθετότητα στα αγάλματα είναι η απτή έκφραση της κυριαρχίας του ανθρώπου πάνω στη γη.

Αλόις Ριγκλ 

Γλυπτική είναι αυτό το πράγμα στο οποίο σκουντουφλάμε όταν οπισθοβατούμε για να δούμε καλύτερα έναν πίνακα.

Μπάρνετ Νιούμαν 

Συνήθως μια καλλιτεχνική επιτυχία είναι προϊόν πολλών αποτυχιών που προηγήθηκαν ενώ το θεωρούμενο "αριστούργημα" είναι τόσο σπάνιο όσο και το λυχνάρι του Αλαντίν. Πόσο μάλλον που μιλάμε για ένα λυχνάρι, δηλαδή μια κατασκευή που μπορεί και φωτίζει...

Πάλι δύο λόγια για την γλυπτική τώρα. Για την πιο υποβαθμισμένη - ελπίζω σ' αυτό τουλάχιστον να συμφωνήσουμε - αλλά και διωκόμενη τέχνη. Ο Μπλανσό έγραφε ότι βλέπω - αντίθετα από το κοιτάζω - σημαίνει πάνω από όλα αγγίζω με το βλέμμα. Θα συμπλήρωνα "χαϊδεύω". Ευχαριστώ όθεν θερμά τους συναδέλφους καθηγητές Δημήτρη Σεβαστάκη και Νίκο Τρανό για την σπουδαία συμβολή και το βλέμμα τους τους στην χθεσινή ξενάγηση - συζήτηση στη γκαλερί Σιαντή και την έκθεση - αφιέρωμα των 18 νεότερων γλυπτών στον Θόδωρο Παπαγιάννη και το Α Εργαστήριο Γλυπτικής στην ΑΣΚΤ. Τίτλος "Γλυπτικής Εγκώμιον"...(Εγώ πρόσθεσα και το "Ρέκβιεμ" μ' ένα ερωτηματικό). Ο αγαπητός συνάδελφος Θανάσης Μουτσόπουλος ήταν ωσεί παρών. Όπως άλλωστε και οι προβληματισμοί του. Λόγου χάρη το αν δικαιούμαστε να μιλάμε για μιαν ελληνική γλυπτική. Κι ακόμη πιο μαξιμαλιστικά για την πιο ελληνική τέχνη. Ή, μήπως έτσι πέφτουμε στο σφάλμα της σωβινιστικής ιδεοληψίας. Με άλλα λόγια μπορεί ν' αναφερθεί κανείς στη διαχρονική συνέχεια της γλυπτικής στον τόπο μας ή αναπαράγει εκείνο το τοτέμ που λάτρεψε σαν θρησκεία η γενιά του '30, η λεγόμενη και ελληνολατρική; (Ο Δημήτρης Σεβαστάκης αναφέρθηκε σχετικά σε θρησκευτικότητα και εκσυγχρονισμό. Τοποθετώντας τον Παπαγιάννη στον δεύτερο). 

Ανδρέας Λόλης, Γάντια, μαύρο μάρμαρο!

Γράφει πιο συγκεκριμένα ο αναπληρωτής καθηγητής του ΕΜΠ Θανάσης Μουτσόπουλος στο πρόσφατο βιβλίο του "Εγώ το έκανα πρώτα -  Αντιγραφή, αναπαραγωγή, μετατροπή και η έκλειψη του νοήματος" από τις εκδόσεις Πλέθρον - θεωρία τέχνης: 

"Πρόσφατα ένας πολύ γνωστός ιστορικός τέχνης στη χώρα μας (εμένα εννοεί!) δήλωνε ότι η γλυπτική είναι η κατεξοχήν ελληνική τέχνη. Ακούστηκε ωραίο, έτσι;  Όλοι καταλαβαίνουμε τι εννοούσε: Έχουμε πολύ σπουδαίους γλύπτες στην αρχαιότητα (η ζωγραφική της εποχής έτσι κι αλλιώς δεν σώθηκε) και άρα και οι σύγχρονοι γλύπτες, οι οποίοι μοιάζουν πολύ με τους αρχαίους, μπολιάζονται από τη σπουδαιότητα των πρώτων. Τέτοια σχόλια τα λατρεύει η πατριωτική πλειοψηφία των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Κι όμως πρόκειται για μίαν απίστευτη διαστρέβλωση: Επί1600 χρόνια δεν παρήχθη καμία γλυπτική σ' αυτή τη γεωγραφική επικράτεια πέρα από τα τέμπλα των εκκλησιών..." (σελ. 31). 

Λουκάς Λουκίδης και Νίκος Τρανός 

Καταρχήν ας συμφωνήσουμε πως ό,τι φτιάχνεται στην Ελλάδα αυτόχρημα είναι και ελληνικό: Από σπίρτα ή τσίπουρα έως γλυπτά και τραγούδια. Όπως ανάλογα συμβαίνει με τα σπίρτα ή τα γλυπτά που παράγονται στις ΗΠΑ, την Ιταλία, το Λάος,  το Βιετνάμ κ.ο.κ. Και τώρα το ζωτικό ερώτημα: Μπορεί να έχει η σύγχρονη γλυπτική μας σχέση, έστω και μέσα από χάσματα ή ρωγμές - με την αρχαία; Ναι, απαντώ ανενδοίαστα, στο μέτρο που όλη η ευρωπαϊκή γλυπτική από την οικογένεια Πιζάνο της υστερογοτθικής τέχνης έως τον Ροντέν, τον Μαγιόλ, την Χέπγουορθ ή τον Νογκούτσι - αυτός επιπλέον είναι και Ιαπωνοαμερικανός! - αναφέρονται άμεσα στα αρχαιοελληνικά τους πρότυπα. Εμείς, έστω και σαν μακρινοί συγγενείς, δεν το δικαιούμαστε; Παρότι επιπλέον θεωρητικοί του μεγέθους του Αντρέ Μαλρώ, του Μισέλ Σεφόρ ή του Χέρμπερτ Ρηντ συνηγορούν υπέρ;  

Πιο συγκεκριμένα, όταν γράφει ο Χέρμπερτ Ρηντ μίαν ιστορία της μοντέρνας ζωγραφικής ή γλυπτικής, βλέπεις την άποψη ενός Βρετανού διανοούμενου. Όμοια και όταν γράφει ο Μισέλ Σεφόρ ή ο Κλέμεντ Γκρίνμπεργκ βλέπεις, παρά τον διεθνισμό τους, τη ματιά του Γάλλου και του Αμερικανού. Αντιλαμβάνεσαι τη βούληση για υπεροχή της "εθνικής" τους σχολής. Επειδή δεν υπάρχει ιστορία που να μην είναι ιδεολογικοποιημένη. Εκούσια ή ακούσια. Κι επειδή κάθε εξιστόρηση ως αφήγηση είναι κατασκευή και μυθοπλασία. Πάνω από όλα. Μόνο εμείς προσέχουμε να είμαστε politically correct. Με την πιο αφελή έννοια. Έτσι, στα βιβλία του Ρηντ και του Σεφόρ, έστω και ως δεύτερα ονόματα, παίζουν οι περιπτώσεις του Γιόχαν Αβραμίδη, του Γεράσιμου Σκλάβου, του Κώστα Κουλεντιανού, του  Μάικ Λεκάκη - μόνου γλύπτη ανάμεσα στους τρομερούς εξπρεσιονιστές ζωγράφους της Σχολής της Ν. Υόρκης - αλλά όχι και στην ιστορία της δυτικής γλυπτικής που πρόσφατα έγραψε ένας σπουδαίος συνάδελφος. (Αναφέρει πάντως την Χρύσα και τον Φιλόλαο). Και βέβαια και αυτός και ο Μουτσόπουλος δεν τολμούν να προτείνουν τον Χαλεπά - τον τόσο αδικημένο και ακατάταχτο - ή τον Χρήστο Καπράλο ως μεγάλα, ευρωπαϊκά μεγέθη του ΧΧ αιώνα. Επειδή μάλλον δεν αναφέρονται στην διεθνή βιβλιογραφία. Εγώ πάλι το κάνω. Επειδή είμαι κακός επιστήμων. Ή, γιατί αυτή θεωρώ ότι είναι η ευθύνη μου ως Έλληνα ιστορικού και κριτικού τέχνης. Ειδικά για τον "αθώο" Χαλεπά που μοιάζει μαγικά ν' αναβιώνει τον Τραγικό Μύθο χωρίς κανένα γραφικό φτιασίδωμα. (Δες το βιβλίο μου "Βαν Γκογκ Χαλεπάς - Ιδιοφυία και Τρέλα". Όπως συμβαίνει για παράδειγμα και στο θέατρο του Τερζόπουλου - ειδικά όταν το σκηνογραφεί ο Κουνέλλης - αλλά και στον "Θίασο" του Θόδωρου Αγγελόπουλου ή στο "Προς Ελευσίνα" του Παύλου Μάτεσι. Δικά μας πράγματα και συγχρόνως παγκόσμια. (Να ένα στοίχημα που αδυνατούν να υπηρετήσουν οι καημένοι οι πολιτικοί μας). 

Κώστας Κουλεντιανός

Πόση λοιπόν αισθητική υποτέλεια, πόσος λυπηρός αρχοντοχωριατισμός κρύβεται στη στάση αυτή; Και κάτι πολύ ενδεικτικό: Δεν είναι ντροπή που το ΕΜΣΤ δεν εκθέτει έναν Σκλάβο, έναν Φιλόλαο, έναν Λεκάκη ή έναν Τάκι; Για να μην αναφέρω τον Χαλεπά ή τον Καπράλο. (Το ίδιο ισχύει και για τις πολύφερνες ιδιωτικές συλλογές ή τα ιδρύματα τέχνης. Ό τι ελληνικό είναι σιωπηρά απορριπτέο). Όπου εκτίθενται ασήμαντα έργα από τον μεταμοντέρνο χυλό ή την politically correct προπαγάνδα αλλά όχι κι η ελληνική σχολή (που όμως διαθέτει κάποιους διεθνείς εκπρόσωπους). Επαναλαμβάνω ότι ο "πάπας" Κλέμεντ Γκρίνμπεργκ, ο κομμουνιστής Αργκάν υπερασπίζονται, παρά τον διεθνιστικό μοντερνισμό τους, ο ένας την υπεροχή της αμερικανικής και ο άλλος της ιταλικής τέχνης. Γερμανοί, Ισπανοί, Γάλλοι διατηρούν τα εθνικά τους ονόματα αλλά εμάς η αποικιοκρατική νοοτροπία των διαφωτιστών μας "συμμάχων" επέβαλαν το πολύ πονηρό "Νεοέλληνες". Και βέβαια είναι εθνικισμός να το καταγγείλεις και επιστημονική αντικειμενικότητα να υιοθετήσεις ως επίσημη, εθνική θέση την ανθελληνική προπαγάνδα. Κάτι σαν την ύπαρξη αυτοφυούς, μακεδονικής γλώσσας που την αναγνώρισαν οι προοδευτικοί πολιτικοί και οι επιστημονικοί φωστήρες μας. Επειδή αυτό συνέφερε στους στόχους του ΝΑΤΟ και των ΗΠΑ. Αλλά για την ελληνική γλυπτική ούτε λόγος! 

Και κάτι τελευταίο: Κάθε ιστορία όσο αντικειμενική ή επιστημονική κι αν διατείνεται πως είναι - παραμένει ένα αφήγημα. Δηλαδή μία κατασκευή. Και αναφέρεται έμμεσα ή άμεσα στην κυρίαρχη ιδεολογία. Έστω και όταν την κριτικάρει. Πολλώ μάλλον η ιστορία της τέχνης στην οποία παρεισφρέουν ποικίλα, αλλότρια στοιχεία, προσωπικά γούστα, αισθητικές επιρροές ή η γενικότερη, κοινωνικοπολιτική δυναμική αλλά και η κριτική πρόθεση του συγγραφέα. Πράγμα που θα ΠΕΙ ότι υπερασπίζεσαι την ιδιαιτερότητα της τέχνης σου ως ταυτότητα και ιθαγένεια κι αυτό συνιστά μείζονα, επιστημονική προσφορά. Αλλιώς οι άλλες κυρίαρχες κουλτούρες με το πολιτικό τους πρόταγμα αλλά και την αφομοιωτική τους δύναμη θα σε καταπιούν.

Θόδωρος Παπαγιάννης 

Πολύ πρόσφατα ο καθόλου "πατριώτης" Κώστας Κουτσουρέλης έγραφε:

"Είτε πρόκειται για δανεικά κεφάλαια, είτε για γλωσσικά δάνεια, είτε για ξενόφερτες συνήθειες και ήθη, ο δανεισμός μεταξύ ατόμων ή πολιτισμών συνδέεται με πολύ απτές και συγκεκριμένες πολιτικές και οικονομικές συνθήκες. Πολύ σπανίως η σχέση δανειστή και δανειζόμενου γίνεται επί ίσοις όροις, αντιθέτως αντικατοπτρίζει σχέσεις και αξιώσεις ισχύος...Εν ολίγοις, οι ηττημένοι πολιτισμοί δανείζονται μέχρις ότου απορροφηθούν, μέχρις ότου απεκδυθούν εντελώς την ταυτότητά τους. Υιοθετούν αναγκαία την αυτοκατανόηση των δανειστών τους και σπεύδουν να παρουσιάσουν τον παρασιτισμό τους ως πολιτικά ουδέτερη ή και επωφελή διεργασία. Οι άρχουσες τάξεις μάλιστα ταυτίζονται τόσο με τους δανειστές τους, ώστε αποξενώνονται από τον λαό σε τέτοιον βαθμό ώστε, υπόρρητα, φτάνουν στο σημείο να τον απεχθάνονται. Ακριβώς η παρουσία του τούς θυμίζει τον παρασιτισμό τους, το γεγονός ότι είναι τρεχέδειπνοι σε ξένα συμπόσια. Οι ελληνικές ελίτ σήμερα είναι μια χαρακτηριστική τέτοια περίπτωση. Είτε ευρωπαΐζουν, είτε αμερικανοφέρνουν, είναι διπλά συμπλεγματικές. Προς τα έξω, επειδή οι εκεί ισχυροί τις αντιμετωπίζουν ως αυτό που είναι: ως κακομοίρηδες επαρχιώτες που αν αξιώθηκαν να πατήσουν το πόδι τους σ' ένα σπουδαίο ξένο πανεπιστήμιο ή σε κάνα ονομαστό μουσείο, λ.χ., είναι επειδή φρόντισε το σόι τους να κάνει μια δωρεά. Και προς τα έσω, επειδή καθετί το ελληνικό που έχει περισωθεί από το μένος τους τούς υπενθυμίζει διαρκώς πόσο κενοί και κίβδηλοι είναι".

Πρόσφατα φωτογράφισα ένα ανάγλυφο του Δ αι. π.Χ στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης. Πρόκειται για ένα χονδροειδές, επιτύμβιο που μιμείται τα περίτεχνα του Κεραμεικού. Το φιλοτέχνησε ένας απλός μαρμαράς που όμως μετείχε τότε της κοινής αισθητικής. Δεξιά ο γέρο πατέρας θρηνεί τον νεκρό γιο του, τον Αγήνορα. Το όνομα του είναι χαραγμένο ανάποδα στ' αριστερά. Αργότερα στον ίδιο τάφο θάφτηκε κι ο πατέρας. Το όνομα του είναι χαραγμένο στο κέντρο της σύνθεσης: Αγλωνίκης! Απλοϊκά. 

Αυτή η παράδοση, αυτή η καθόλου μεταφυσική σχέση με το υλικό, το μάρμαρο, επιβιώνει και στους ανακτορικούς χρόνους και στην εποχή του Βυζαντίου. Δείτε τα κιονόκρανα και τις παραστάδες στους σύνθετους, τετρακιόνιους ναούς της παλαιολόγειας αναγέννησης. 

Ως τα λιθανάγλυφα της τουρκοκρατίας. Στο Πήλιο και τις Κυκλάδες. Στα ξυλόγλυπτα του Άθω και των Μετεώρων ή στις κρήνες και τα υπέρθυρα της Πάρου και της Τήνου. Όμοια όπως συμβαίνει από τους αρχαίους τάφους της Ιερισσού, 400 π.Χ ως τα μαρμαράδικα του Πρώτου Νεκροταφείου της Αθήνας του ΙΘ αι. Η γλυπτική ουδέποτε σταμάτησε να ασκείται σε αυτή τη γη. Ουδέποτε απέλιπε η μαστοριά. Παράγοντας αισθητικά όσο και χρηστικά αντικείμενα. Λόγω μαρμάρου και λόγω ανάγκης. Με άλλη, βέβαια, νοηματοδότηση και λειτουργία. Επίσης η τορευτική, η χαλκοτεχνία και η μικρογλυπτική - π.χ το κόσμημα - ήταν δημοφιλή σ' όλο τον ελληνικό μεσαίωνα. Άλλο ένα ρομαντικό λάθος που διαπράττει ο αθεράπευτα ρομαντικός φίλος μου Θανάσης Μουτσόπουλος: Όταν μιλάμε για συνέχεια, δεν εννοούμε ότι ο Χ σύγχρονος γλύπτης είναι καλά και σώνει ένας νέος Φειδίας αλλά ότι απλώς μετέχει της κοινής, πλαστικής παράδοσης. Έστω και ως έσχατος. Τίποτα το μεταφυσικό σε αυτό. Αφού και το ίδιο το αρχέγονο, ελληνικό τοπίο με τους όγκους που αναδύονται ραδινοί από τη θάλασσα -  τα νησιά και τα ακρωτήρια - ή με τις χορευτικές καμπύλες των βουνών κάτω από ένα αμείλικτο φως που δεν αφήνει τίποτε στη σκιά, αποτελεί ένα τεράστιο μάθημα γλυπτικής. (Περισσότερα στο βιβλίο μου "Το Χρονικό της Ελληνικής Γλυπτικής", εκδόσεις Φιλιππότη).

Στο ίδιο μουσείο φωτογραφίζω ένα γλυπτό από πηλό ύψους ελάχιστων πόντων από την Θεόπετρα - μια σπηλιά των Τρικάλων - που αποδίδει, ήδη από την Νεολιθική εποχή, την ιερότητα της Μητρότητας - Θηλύτητας. Εν προκειμένω έχουμε την απαρχή της ευρωπαϊκής γλυπτικής. Τίποτα περισσότερο, τίποτα λιγότερο. Προσθέτω και τις περίφημες Ενκαντάδας - τα ανάγλυφα από την εβραϊκή συνοικία της Θεσσαλονίκης που όταν τις έκλεβε ο Γάλλος Έλγιν το 1864 χριστιανοί, μουσουλμάνοι κι Εβραίοι είχαν βγεί στους δρόμους για να διαμαρτυρηθούν. Όπως ανάλογα οι Μήλιοι όταν Γάλλοι ναύτες έκλεψαν την Αφροδίτη, πρόβαλαν αντίσταση. Εις μάτην βέβαια. Σήμερα και αυτό το γλυπτό κι οι ημίπεσσοι της Θεσσαλονίκης εκτίθενται στο Λούβρο. Ενώ στο προαύλιο του Μουσείου έχουμε τ' ακριβή αντίγραφα. Σαν ελεημοσύνη.

 Στο ίδιο μοτίβο, ως προς τη συνέχεια της γλυπτικής στον τόπο μας, παραθέτω το απόσπασμα από τα Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη:

"...Είχα δυο αγάλματα περίφημα, μια γυναίκα κι ένα βασιλόπουλο ατόφια – φαίνονταν οι φλέβες, τόση εντέλειαν είχαν. Όταν χάλασαν τον Πόρον, τα ‘χαν πάρει κάτι στρατιώτες, και στ’ Άργος θα τα πουλούσαν κάτι Ευρωπαίων, χίλια τάλαρα γύρευαν.  Πήρα τους στρατιώτες, τους μίλησα: “Αυτά και δέκα χιλιάδες τάλαρα να σας δώσουνε, να μην καταδεχτείτε να βγουν από την πατρίδα μας".

Η αισθητική τους κόντρα στο μέτρο 

ΥΓ. Από την άλλη σκεφτείτε: Δάκης και Δέστε, Δασκαλόπουλος και Νέον, Ίδρυμα Ωνάση και... ό τι λάχει. Καλύβας και Ίδρυμα Νιάρχος σε συνδυασμό με Ζουμπουλάκη και Εθνική Βιβλιοθήκη. Τον Ζουμπουλάκη ούτε κι οι δικαστικές καταδίκες δεν πτοούν. Όλοι αυτοί ντρέπονται για τον τόπο και την ιδιαιτερότητα του. Τον διαχρονικό πολιτισμό μας. Τον οποίο οφείλουμε να στηρίζουμε ακόμη και ως ιδεολόγημα! Αφού... καλύτερα ιδεοληπτικός παρά κουβαλητής ξένων οψωνίων ("Μεγαλείων οψώνια" έγραψε ο Παπαδιαμάντης). Όμως το Σύστημα είναι ανίκητο. Ό, τι κι αν λέμε. Σαν την ηλιθιότητα. 

Μιλάτε σιγά! Η πατρίδα επωλήθη

Σιγά! Η πατρίδα επωλήθη...

Αφιερωμένο στους φιλότεχνους που ταξιδεύουν στο Ντουμπάι για τον Ρέμο 

Ας μιλήσουμε λίγο θεωρητικά στην αρχή για να περάσουμε ύστερα στον τρόμο των πρακτικών: Η καθετότητα αποτελεί βασικό στοιχείο αναδείξης του ύψους ως κομψής ανάτασης και έντασης μέσα στον τρισδιάστατο χώρο. Ιδιαίτερα τον δομημένο. Στην κλασική Αθήνα τέλειο ήταν εκείνο το κτίσμα που αρμονικά συνδύαζε την γλυπτική με την αρχιτεκτονική και τους κάθετους με τους οριζόντιους άξονες σ' ένα αδιαίρετο σύνολο. Η καθετότητα υπό όρους έχει αναγνωρίσιμα, αισθητικά χαρακτηριστικά.

 Δείτε την τολμηρή στήλη του Γιώργου Ζογγολόπουλου εμπρός από την Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης από το μακρινό '60. Χωροθετεί και ορίζει άξονες για τον ιστό της πόλης, σηματοδοτεί τον δημόσιο χώρο. Στον αντίποδα ο μικρός "Άγγελος" του Γιάννη Παππά είναι τόσος όσος χρειάζεται ώστε να δραματοποιηθεί το χωρικό περιβάλλον που ορίζει. Η καθετότητα και στα δύο παραδείγματα επιβάλλεται χωρίς βία αλλά με έναν ρυθμό σχεδόν χορευτικό. Ως Πίνα Μπάους στην περίπτωση του Ζογγολόπουλου και ως Μαριούς Πετιπά στον Παππά. 

Ο μπετονένιος καυλός* στον Άγιο Κοσμά - εκεί που υπήρχε η ήπια δόμηση των αθλητικών εγκαταστάσεων μέσα σε πυκνό πράσινο - δεν αυθαδιάζει απλώς με τον νεοπλουτίστικο, χυδαίο όγκο του στον Ιερό Βράχο ή τον μενεξεδί Υμηττό αλλά δίνει το στίγμα της αγοραίας αισθητικής που κυριαρχεί - με αποκορύφωμα τα μνημόνια - στον τόπο. Οι Βρυξέλλες, το ΔΝΤ, ο Τσίπρας, ο Άδωνις, η Μενδώνη, το ΚΑΣ, η προσχηματική λειτουργία της δημοκρατίας είναι οι φυσικοί αυτουργοί αυτού του εγκλήματος που θα μας στιγματίσει όλο τον εικοστό πρώτο αιώνα. Η Ελλάδα στα χέρια των πιο αδίστακτων κομραδόρων και των διαχρονικά δοσίλογων. Ο καυλός είναι ακόμη πιο αποκρουστικός από το παραλιακό μέτωπο καθώς επισημοποιεί τη θάλασσα του τσιμέντου που έχει κατακλύσει το λεκανοπέδιο, από την Πάρνηθα ως την Πεντέλη και τον Υμηττό. Εδώ και μισόν αιώνα. Την άθλια αρχή την έκανε η Χούντα, το ολοκληρωτικό όμως χτύπημα το έδωσε η δημοκρατία. Από την αντιπαροχή του '60 και το ξεπάτωμα κάθε ιστορικού κτίσματος το '70 ως τον ΓΟΚ των οκταόροφων (!) πολυκατοικιών στην Πειραϊκή και το Παλαιό Φάληρο με υπογραφή Λαλιώτη το '80. Ώστε να γεμίσει όλη η Αττική με τις χιλιάδες ανώνυμες κατασκευές της αρπαχτής, της μη αρχιτεκτονικής. Οι εργολάβοι έπιασαν δουλειά από την Κυψέλη και το Αιγάλεω ως τα πρανή των γύρω βουνών. Ό,τι δηλαδή καίγεται μεθοδικά κάθε καλοκαίρι για να γίνει μπετόν τον άλλο χειμώνα. Το πρόσφατο τσιμέντο στην Ακρόπολη σαν το σύμβολο μιας συλλογικής ήττας τώρα δικαιώνεται. Τα σπίτια του λαού, οι βίλες και τα ακριβά διαμερίσματα με θέα τώρα αποκτούν την κορωνίδα τους. 

Ο καυλός της παραλιακής είναι η αποθέωση του εγωκεντρισμού απέναντι στο σύνολο. Η απόλαυση του ενός απέναντι στην κοινωνία και τα συμφέροντα της, τη φύση και την αισθητική της, την ιστορία και τα ίχνη της στον τόπο. Οι πλούσιοι - απαραίτητη προϋπόθεση - ένοικοι του "Πύργου της Κολάσεως" θα έχουν το προνόμιο της εξαιρετικής θέας όλου του Αργοσαρωνικού και του Λεκανοπεδίου. Αυτοί μόνο. Και επιπλέον ένα αίσθημα υπεροχής. Ότι είναι οι από πάνω, οι υπέροχοι, οι διαφορετικοί. Οι κύριοι "γαμάω" και το δείχνω. Με άλλα λόγια το γνωστό "Ξέρεις ποιός είμαι εγώ ρε;" τώρα και με όρους αρχιτεκτονικού φασισμού.

Όλη η Ελλάδα ένα απέραντο Airbnb με την άδεια του κράτους ενώ την ίδια στιγμή το πρόβλημα της στέγης είναι οξύτατο για το ένα τρίτο του πληθυσμού. Οι υπόλοιποι θα βολεύουν στην αθηναϊκή Ριβιέρα που εξελίσσεται σε παραθαλάσσιο Παγκράτι (με απίστευτα όμως μεγαλύτερο, κυκλοφοριακό αδιέξοδο). Όσοι χρησιμοποιούν την Ποσειδώνος ήδη το γνωρίζουν πολύ καλά. Πρώτο συμπέρασμα: Η σεμνή πατρίδα μας έχει ξεπουληθεί και τα "φιλέτα" της Αττικής έχουν γίνει πολύφερνος μεν κατιμάς δε για τις νέες ελίτ. Που διαθέτουν χρήμα αλλά όχι και γούστο ή παιδεία. Και βέβαια την αισθητική του Άδωνι, του Αλέξη και του Κυριάκου. Και από κοντά τα διεθνή funds, τα κοράκια της γης, οι επενδυτές των τραπεζών που ξεπούλησαν ό,τι μπορούσε να πουληθεί. Οι μικροϊδιοκτήτες είδαν το τυρί αλλά όχι και τη φάκα. Μετέτρεψαν τα κλειστά τους διαμερίσματα σε Airbnb και τώρα απολαμβάνουν την κατάληψη του κέντρου και των περιχώρων από τα στίφη των τουριστών. Με ό,τι σημαίνει αυτό και βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα. Δηλαδή τουριστική μονοκαλλιέργεια και ουδεμία εξαγωγή. Τελικό συμπέρασμα: Μαζί τα καταστρέψαμε. Όλοι μας. Η εξουσία του κομματισμού και της ευκολίας μαζί με τον λαό της αρπαχτής και του ανίδρωτου, του αντιπαραγωγικού πλουτισμού. Του λαού, όλων ημών δηλαδή, που χαζεύει αποχαυνωμένος σαν να βλέπει ριάλιτι, τον τόπο του να βουλιάζει. Χωρίς όραμα, χωρίς κεντρική ιδέα, χωρίς ηγεσία. Η ύβρις του Αγίου Κοσμά είναι η εκδίκηση - σαν ταφόπλακα - εκείνης της Ιστορίας που επικαλούμαστε μεν αλλά ούτε γνωρίζουμε στ' αλήθεια, ούτε τιμούμε. Μια επανάσταση θα έπρεπε να γίνει στη χώρα. Κι αυτή δεν μπορεί παρά να είναι πολιτιστική. Ποιός όμως είναι ο άξιος;

ΥΓ. Θυμάμαι τον δάσκαλο μου, τον αείμνηστο ακαδημαϊκό Σπύρο Ιακωβίδη ο οποίος είχε ανασκάψει υποδειγματικά το πρωτοελλαδικό νεκροταφείο του Αγίου Κοσμά. Το άλλο, ανάλογο είναι στο Τσέπι Μαραθώνα. Κάποτε υπήρχαν και αρχαιολόγοι και αρχαιολογία.

*Καυλός στην αρχαιότητα ονομαζόταν ο βλαστός της συκιάς, ο οποίος μοιάζει με το ανδρικό πέος. Ο Θουκυδίδης - πάντα επίκαιρος - τον αναφέρει ως πολιορκητικό κριό (στα Πλαταϊκά).