Η επιστροφή της γηραιάς όσο και γοητευτικής κ. Ζωγραφικής

Κώστας Ντιός - Πέτρος Ξενάκης - Σάββας Πουρσανίδης - Κάποιες  ιστορίες 

με παράξενο τέλος 

" Επειδή η αισθητική είναι η ηθική του μέλλοντος, επειδή η αισθητική

δεν είναι η ηθική του παρόντος,

επειδή η ηθική του ελληνικού παρόντος 

είναι η απάτη, επειδή η αισθητική 

δεν έχει παρόν εδώ στην Ελλάδα...

...η ενασχόληση 

με την τέχνη στην Ελλάδα

καθίσταται πρόβλημα επείγον".

Βασίλης Ραφαηλίδης 

Τρεις καλλιτέχνες που υπερασπίζονται την ιστορική παράδοση και μαστοριά της ζωγραφικής ενώνουν τις φωνές τους σε μια πολύ πρωτότυπη έκθεση. Μια έκθεση που θέλει να διαφοροποιηθεί από τις συμβατικές ομαδικές με επιμελητές - εμπόρους και καλλιτέχνες - επαίτες. Μια έκθεση, τέλος, που διαθέτει, λόγω της ποιότητας των τριών συμμετεχόντων μουσειακές προδιαγραφές. Ανάλογες του συγκεκριμένου, πολυδιάστατου χώρου. 

Πιο συγκεκριμένα: Το ότι η ζωγραφική αφηγείται ιστορίες χωρίς να χρησιμοποιεί λόγια, το ξέραμε. Όπως επίσης ξέραμε ότι οι εικόνες της - ακόμη και οι πιο ενστικτώδεις ή  αφηρημένες - προϋποθέτουν δυναμικά τον λόγο και την σκέψη ή παραπέμπουν, έμμεσα ή άμεσα, σε κείμενα. Είτε κείμενα γραμμένα ήδη, είτε μελλοντικά. Δηλαδή παραπέμπουν είτε σε βιωμένες αναμνήσεις, είτε σε όνειρα που τα βλέπει κανείς και με κλειστά και με ανοιχτά τα μάτια. Αφού η ζωγραφική διαθέτει τον τρόπο να δείχνει με τους τρόπους του παρελθόντος εικόνες του μέλλοντος. 

Ούτως ή άλλως όμως η ζωγραφική κι ο λόγος, δηλαδή το κείμενο και η εικόνα διατηρούν σχέση ανάλογη εκείνης που συνδέει την ποίηση με τη μουσική. Ολοκληρώνει το ένα την άλλη. Με το θέατρο και τον κινηματογράφο να διατηρούν, στις πιο υψηλές εκδοχές, δεσμούς εκλεκτικής συγγένειας με την εικαστική γλώσσα. Δεν γίνεται αλλιώς. Επειδή αυτό που ονομάζουμε έμπνευση, εκπηγάζει από την ίδια, σκοτεινή κι άδηλη πηγή του υποσυνείδητου. Από εκείνη την σκιά που κυοφορεί το φως. Από τον πιο βαθύ πυρήνα της ύπαρξης. Από την πηγή για τα χρώματα και τις λέξεις και τους ήχους και τις εικόνες και τις μουσικές. Δεν γίνεται αλλιώς. Επίσης αξίζει εδώ να πούμε ότι οι τέχνες όσο πιο αυτόνομες και αυτάρκεις παρουσιάζονται, τόσο πιο άμεσα κι αβίαστα επικοινωνούν μεταξύ τους. Τόσο πιο ουσιαστικά, θα έλεγα , αλληλοσυμπληρώνονται. Ή, καλύτερα, "αλληλοερμηνεύονται". 

Στο μυαλό μου έρχεται αυτή την στιγμή ο απροσδόκητος (;) διάλογος ανάμεσα στον Ραμώ και τον Τιέπολο. Ή, του Ντεμπισί με τον Μονέ. Παραδείγματα ύψιστα αυτών των "επισυνάψεων" είναι ασφαλώς η τραγωδία για τον αρχαίο κόσμο και η όπερα για τον πολιτισμό που άνθισε στη Δύση με την Αναγέννηση. Το Gesamtkunstwerk του Βάγκνερ, το συνολικό έργο τέχνης. Ο Σάββας Πουρσανίδης με τους ασπρόμαυρους ή πολύχρωμους μουσικούς του, γυμνούς και εκτεθειμένους στο πάλκο του κόσμου, είναι ένα εύγλωττο παράδειγμα της σχέσης ανάμεσα στη μουσική και την ζωγραφική. Όμοια και ο Κώστας Ντιός με την εμμονή του στα μνημειακά μεγέθη και τις πολλές, προσωπικές μικροϊστορίες που τα συγκροτούν και οι οποίες κατά περίεργο τρόπο μάς αφορούν. Το συλλογικό δραμα σε συσκευασία τσέπης με άλλα λόγια...

Το συλλογικό που γίνεται καθολικό μέσα από το προσωπικό βίωμα αλλά και την αγάπη στην καθόλου ιστορία της τέχνης είναι και το κινούν στοιχείο της γοητευτικής ζωγραφικής του Πέτρου Ξενάκη.

 Και οι τρεις αυτοί μάστορες, με την αναγεννησιακή έννοια της λέξης, πολύ σπουδαίοι κατά τη γνώμη μου, είναι ελάχιστα γνωστοί εκτός της εικαστικής μας Ιερουσαλήμ. Σημείο κι αυτό των περίεργων καιρών που ζούμε στους οποίους προβάλλονται οι μετριότητες και κυριαρχούν οι συμβιβασμένοι με τον τελευταίο συρμό. Οι θιασώτες μιας τέχνης θνησιγενούς. Τί έχω μάθει γι' αυτούς στη διάρκεια της πολύχρονης γνωριμίας και συνεργασίας μας;

Ο Κώστας Ντιός, μετά το Παρίσι, ζει και δουλεύει στην Κοζάνη, πίνοντας μπύρες και περιμένοντας την κρίση της ιστορίας, ο Ξενάκης επιμένει στα Χανιά, διδάσκοντας τον Καραβάτζο σε παιδιά και ζωγραφίζοντας θάλασσες και πρόσωπα που προσώρας δεν υπάρχουν κι ο Πουρσανίδης ζει δουλεύοντας πυρετικά κι ακατάπαυστα στο εργαστήριο και το φροντιστήριο του, ανάμεσα στην άνω πόλη Θεσσαλονίκης και τη Θέρμη, πολεμώντας με μεγέθη και ιδέες που θα τρόμαζαν τους απλούς ανθρώπους. Κοινό στοιχείο τους η αγάπη για μια ζωγραφική που με όπλο την υψηλή τεχνική αφηγείται παράξενες ιστορίες με τον πιο εικαστικό τρόπο. Πρόκειται για ζωγράφους που δεν εικονογραφούν τα θέματα τους αλλά τα υποβάλουν. Που στήνουν τις συνθέσεις τους αξιοποιώντας πανάρχαιους κανόνες αλλά και την ανήσυχη ματιά του σήμερα. Μια ματιά βαθιά επηρεασμένη από το σινεμά. Όχι βέβαια εκείνο της εύκολης διασκέδασης που ξεχνιέται μόλις καταναλωθεί αλλά εκείνο που σε ταξιδεύει, σε τρομάζει και μετά σε παρηγορεί. Ό τι δηλαδή κάνει η μεγάλη τέχνη. Επίσης άλλο κοινό τους στοιχείο είναι η θεατρικότητα, δηλαδή το γεγονός ότι κάθε πίνακας λειτουργεί σαν ένα δυνάμει μονόπρακτο, σαν ένα δράμα που το τέλος του το μαντεύει ο κάθε θεατής χωριστά. 

Η ζωγραφική τους εμπεριέχει με δαψίλεια όλα τα εξής στοιχεία: Δηλαδή τη βαθιά γνώση της δυτικοευρωπαϊκής τέχνης πλάι στην έντονη εξισορρόπηση του ατομικού ιδιώματος ανάμεσα στο συναίσθημα και τον ορθολογισμό, την εμπειρία και το ένστικτο, τον σεβασμό αλλά και ταυτόχρονα την τολμηρή αμφισβήτηση της, όποιας, παράδοσης. Ιθαγενούς ή εισαγόμενης. Αλλά και πάλι όλες αυτές οι ιδιότητες θα ήταν στεγνός, επιδερμικός τύπος, αν δεν προσθέσαμε στα παραπάνω την έξοχη τους ικανότητα ν' αφηγούνται μαγικές ιστορίες με τις αινιγματικές εικόνες που για έναν περίεργο λόγο - προσωπικά δεν διαθέτω εύκολη απάντηση - μάς αφορούν όλους. 

Όπως εξίσου μας ενδιαφέρουν οι περιπέτειες αλλά και το τέλος των ηρώων που διασταυρώνονται με μαεστρία στις συνθέσεις τους. Συχνά με τους τρόπους των παλιών δασκάλων. Κι όπου το αφηγηματικό - ρεαλιστικό γίνεται εικαστικό - αισθητικό. Και πάντα με το γλυκόπικρο αίσθημα του απραγματοποίητου που διαθέτουν για παράδειγμα κάποιες από τις σονάτες για πιάνο του Μότσαρτ (ιδίως η ένατη που έγραψε νεότατος στο Μάνχαϊμ μετά από έναν διαψευσμένο έρωτα). Αλλά και το χιούμορ εμπρός στην ματαιότητα των ανθρωπίνων. 

Ούτως ή άλλως οι παράξενες ιστορίες τους διασταυρώνονται, επικαλύπτονται, οι ήρωες συνεχίζουν να ζουν από το ένα έργο στο άλλο σαν φαντάσματα που αρνούνται να κατέβουν στον κάτω κόσμο αλλά επιμένουν να ταράζουν τον ύπνο των ζωντανών. Υπέροχο μάθημα για τους νεότερους δημιουργούς. Αφού ό τι κι αν λέμε, όλη η ιστορία της ζωγραφικής έχει να κάνει με την περιπέτεια μιας ανάμνησης. Και ο καλός ζωγράφος, όπως ακριβώς συμβαίνει με τους τρεις, διακρίνεται από τον τρόπο με τον οποίο διαχειρίζεται την ανάμνηση αυτή ώστε να αφορά σε όσο το δυνατόν περισσότερους. Επειδή το κάθε έργο τέχνης αρχίζει από τα χέρια του καλλιτέχνη αλλά ολοκληρώνεται στην ψυχή και το μυαλό όποιου μπορεί να το αγαπήσει...

Γιατί δεν άκουσα τον κ. Ρούμπιο

Γιατί δεν άκουσα τον Ρούμπιο 

(Επειδή στην αρχαιότητα δεν είχαν καλώδια)

Κατ' αρχάς δεν παθαίνουν τίποτα τα μνημεία μας. Έχουν ζήσει και χειρότερα. Απλώς εμείς δεν μαθαίνουμε από τις ιστορικές τους περιπέτειες και τα διαχειριζόμαστε με τον πιο άθλιο τρόπο. Αληθινοί γραικύλοι της πιο άδοξης παρακμής (Γιατί υπάρχουν τρόποι και τρόποι για να πέσει κανείς). Δεν παρακολούθησα, που λέτε, τον λόγο του Ρούμπιο στην Πνύκα γιατί έβλεπα το ηλιοβασίλεμα από την ταράτσα του ΑΜΑ (Αναρχικού Μουσείου Αμμωνίου). Συγχρόνως διάβαζα φωναχτά τον Μηλίων Διάλογο του Θουκυδίδη. Τί να μας πει τώρα ο ανθύπατος; Λόγια για λόγια κι άλλα λόγια σ' αυτή την απομακρυσμένη επαρχία της Ανατολής με τους υποτελείς να τρέχουν ένα γύρο κατενθουσιασμένοι για την τιμή που τους έγινε. (Μετά τον Θουκυδίδη θα διαβάσω και την Σατραπεία του Καβάφη ως πικρό επιδόρπιο). Για την ταμπακιέρα βέβαια τίποτα. Ίσες αποστάσεις και ισορροπία του τρόμου. Εξ άλλου στην αρχαιότητα δεν είχαν καλώδια. Είχαν; Το σωστό να λέγεται...

Από την άλλη σκέπτομαι, γιατί όχι; Τον Ιερό Βράχο και τα πέριξ έχουν πατήσει και βεβηλώσει κατά καιρούς ο Σύλλας, ο Νέρων, οι Έρουλοι, η καταλανική εταιρεία, ο Μωάμεθ Β, ο Μοροζίνι, ο Ελγίνος, ο πατέρας Μπους μαζί με τον πατέρα Μητσοτάκη... Γιατί όχι και ο Macron ή ο Rubio; Η Ελλάδα σήμερα δεν παράγει τίποτα άλλο παρά σύμβολα και συμβολισμούς. Όπως λ.χ την Πνύκα και την εκκλησία Δήμου, τον Άρειο Πάγο και την δικαιοσύνη ή το συμμετρικό κάλλος του Παρθενώνα ως υλική αποθέωση του πνευματικού. "Αυτά έχουμε αυτά δίνουμε" όπως έλεγε και ο "αρχαιολόγος" της σπείρας στον προφητικό "Δράκο" του Νίκου Κούνδουρου, από το 1954. Τότε που η Ελλάδα μόλις είχε αλλάξει στρατόπεδο και που ο κολλητός του Νίκου Μάνος Χατζιδάκις μετέτρεπε τη...Γερακίνα σε ένα american boogie boogie... Είπαμε: ο τόπος αυτός δεν παράγει τίποτε άλλο παρά μάρμαρα και σύμβολα. Ρωτήστε και τη Λίνα (που επί επτά χρόνια τώρα, τα εμπορεύεται αμφότερα. Αν και μάλλον άτσαλα). Τώρα τί σχέση έχει η αθηναϊκή δημοκρατία του Ε αι. με την φθίνουσα υπερδύναμη του ΧΧ αιώνα; Νομίζω ότι το κοινό τους στοιχείο είναι ο κυνισμός προς τους συμμάχους και την επίδειξη δύναμης προς κάθε αδύναμο. Τελευταίο τους θύμα η ΕΕ! Αλλά αυτά, φαντάζομαι, δεν τα είπε ο μελλοντικός (;)  πρόεδρος της Αμερικής. Ευτυχώς όμως τα είπε σε χρόνο ανύποπτο η πρέσβειρα της μεγάλης Συμμάχου μας ώστε να μην υπάρξει καμία αμφιβολία σχετικά με το ποιός κρατάει και το μαχαίρι και το πεπόνι. 

Αλλά εάν πρέπει να εντοπίσουμε διαφορές ανάμεσα στην αρχαία Αθήνα και την Ουάσιγκτον του σήμερα, αυτές βρίσκονται στην πολιτική και πολιτειακή πρακτική και στο επικίνδυνο τόξο ανάμεσα στα άκρα, δηλαδή στην ολιγαρχία και την οχλοκρατία...Πράγματα που τα εννόησε ο Πλάτων τα θεωρητικοποίησε ο Αριστοτέλης και τα βίωσαν στο πετσί τους ο Αριστοφάνης και ο Θουκυδίδης. Δηλαδή ο άνθρωπος που έπρεπε να ερμηνεύσει με τον πιο στιλπνό και πικρό τρόπο τα αίτια της παρακμής της μεγάλης Πόλης. Αφού ο Επιτάφιος του δεν είναι ο ύμνος για τη δημοκρατία όπως μαθαίναμε παλιά στο σχολείο - σήμερα δεν διδάσκεται αυτό το συγκλονιστικό κείμενο - αλλά ο θρήνος, το ρέκβιεμ ενός αθηναιολάτρη για την απώλεια της. Ενώ ο λόγος για τον οποίο ο ελληνισμός δεν έγινε ποτέ παγκόσμια δύναμη, όπως η Ρώμη, είναι κυρίως επειδή υπερασπίστηκε έναν παγκόσμιο πολιτισμό περισσότερο παρά ένα imperium. Τον ιμπεριαλισμό των ιδεών, της ανάλυσης και της σύνθεσης, της φιλοσοφίας και της επιστήμης αλλά και της απαράμιλλης τέχνης αντί για τις εισβολές, τις λεηλασίες, τις γενοκτονίεςκαι την αποικιοκρατία. Πρότυπα - θετικά και αρνητικά - από τα οποία δεν ξέφυγε ποτέ ο δυτικός κόσμος. Όπως επίσης δεν ξεπέρασε ποτέ το σύμπλεγμα του απέναντι στον Ελληνισμό και την Ελλάδα. Με πρώτους τους Ρωμαίους και έπειτα όλους τους υπόλοιπους. Με τελευταίους και πιο μοιραίους τους Ιταλούς. Από τον Δάνδολο ως τον Μουσολίνι και από την Κωνσταντινούπολη και την πρώτη άλωση ως την Βόρεια Ήπειρο, την Κέρκυρα και την Μικρασία. (Είναι ενδεικτικό ότι κατά την κατοχή των Δωδεκανήσων απαγορευόταν η ελληνική γλώσσα στα σχολεία). Οι φίλοι και σύμμαχοι μας. Οι γενναίοι πορθητές της Έλλης! Οι οποίοι και στην πρόσφατη ανακήρυξη της κοινής ΑΟΖ στην οποία προχωρήσαμε βεβιασμένα λόγω...Τουρκίας, φρόντισαν πάλι να μας ρίξουν. Τα είπε αυτά ο κύριος Ρούμπιο ή, έστω, ο κύριος Γεραπετρίτης; Ε, ας τα πει τουλάχιστον ένας ιστορικός τέχνης.

Επειδή θα μας τρελάνουν όλα τα έχοντα μνήμη και ενημέρωση χρυσόψαρου ΜΜΕ: ότι δήθεν ο Ρούμπιο δεν επισκέφθηκε την Άγκυρα και η Άγκυρα τα έχει βάψει μαύρα από την...αναβάθμιση μας. Μα το έκανε αδέλφια πριν τρεις μήνες! Συγκεκριμένα: Ο Αμερικανός Υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο επισκέφθηκε την Τουρκία τον Ιούλιο του 2026. Ο Ρούμπιο ταξίδεψε στην Άγκυρα το διήμερο 7–8 Ιουλίου 2026, συνοδεύοντας τον Πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ (!) για την 36η Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ. Όσο για τα μαθήματα δημοκρατίας...Οι ΗΠΑ, κολοφώνας της δημοκρατίας δυτικού τύπου, επί δύο χρόνια της πρόσφατης, προεκλογικής περιόδου τους , είχαν να διαλέξουν ανάμεσα σ' έναν ανοϊκό κι έναν παρανοϊκό. Και διάλεξαν! Καμία, όθεν, σχέση με την δημοκρατία της Αθήνας αλλά μάλλον με τη Ρώμη της αυτοκρατορικής παρακμής. Τη Ρώμη του Κόμμοδου. Και βέβαια είναι πάντα επίκαιρο το σύνθημα: Φονιάδες των λαών Αμερικάνοι! 

Θα είχε, πάντως, ενδιαφέρον να εξηγήσει ο κύριος Ρούμπιο από το βήμα της Πνύκας πώς είναι να απαγάγεις τον πρόεδρο μιας χώρας και να τον φέρνεις σιδηροδέσμιο στη δική σου και πώς γίνεται να ανατινάζεις των ηγέτη μιας άλλης χώρας μαζί με όλο το επιτελείο του πατώντας απλώς ένα κουμπί και μετά να μιλάς για δημοκρατία και ελευθερία. Ή, τέλος,  πώς γίνεται να στηρίζεις τους σφαγείς ενός ολόκληρου λαού και έπειτα να κάνεις έκκληση στα ανθρωπιστικά συναισθήματα του πλανήτη. Όσο για εμάς, ο επόμενος ρήτορας της Πνύκας, αν δεν είναι ο σύμμαχος Ερντογάν, τότε θα είναι ο αδελφός Νετανιάχου. Αυτούς ξέρουμε, αυτούς εμπιστευόμαστε (αυτό, από άλλη ταινία)! 

ΥΓ. Πριν δώδεκα χρόνια ακριβώς είχαμε παρουσιάσει στο Μουσείο Βορρέ, μαζί με τον πολύτροπο όσο και πολύτιμο Άγγελο Παπαδημητρίου, την έκθεση "Ιστορία - Ειρωνεία". Θέμα της η ιστορία και η οντολογία της, πόσο αμερόληπτη μπορεί να είναι, ποιοί την γράφουν, πώς την γράφουν και γιατί. Τέλος, πώς επηρεάζει, αυτή, η επίσημη "ιστορία", την γενικότερη ιστορία της τέχνης και του πολιτισμού. Με αυτές τις τελευταίες έννοιες, δηλαδή την τέχνη και τον πολιτισμό, να "ειρωνεύονται" με τα έργα τους, την άλλη, την.. επίσημη. Όντας πάντα εκτός κάδρου και απρόβλεπτες. Πάντα αιρετικές ως προς το κυρίαρχο δόγμα. Το τετράγωνο έξω από το σκάκι που έλεγε ο Νίκος Καρούζος και που δεν θα αντιληφθούν ποτέ οι επαγγελματίες του πολιτισμού, οι προσκυνημένοι και οι μενδωνίτσες. 

Τον προσεχή Δεκέμβριο επιστρέφουμε στον ίδιο τόπο του εγκλήματος για μια νέα "Ιστορία - Ειρωνεία" επανεκδίδοντας τον, εξαντλημένο, κατάλογο. Ψυχή του όλου εγχειρήματος είναι ο Άγγελος Παπαδημητρίου, ο πιο "πολιτικός", ο πιο καυστικός, μέσα από το δήθεν καλοκάγαθο, απολιτίκ χιούμορ του, καλλιτέχνης της εποχής μας και υλικό μας η συκοφαντημένη γενιά του '30 και η πατριδολατρεία της. Καμμία σχέση με τους εθνικισμούς του κ. Ρούμπιο.

Ένα πολύτιμο βιβλίο!

Άλκης Χαραλαμπίδης, Ιστορία της δυτικής γλυπτικής, εκδόσεις University Studio Press. Θεσσαλονίκη, 2026. 

Η ευρωπαϊκή γλυπτική, γύρω στα 1000 μ.Χ μοιάζει σαν να ξυπνάει από λήθαργο και διεκδικεί πάλι τη θέση της ως συμπλήρωμα αρχικά και ισότιμος εταίρος αργότερα της ρομανικής και της γοτθικής αρχιτεκτονικής. Ακολουθώντας μια πορεία ανάλογη με την θαυμαστή εξέλιξη της μουσικής στη Δύση. Έτσι ώστε οι "Αστοί του Καλαί" του Rodin να απηχούν το πάθος των συμφωνιών του Brahms όπως και τα υπερφυή σώματα του Michelangelo τα Altri Canti του Monteverdi (ο οποίος γεννήθηκε λίγα χρόνια μετά τον Θάνατο του τρομερού Φλωρεντινού). Αυτή την γοητευτική ιστορία του κοινού, ευρωπαϊκού πολιτισμού μας κατάφερε να διηγηθεί με άψογο τρόπο ο καθηγητής Άλκης Χαραλαμπίδης στο τελευταίο του βιβλίο. 

Ο Μωρίς Μπλανσό έγραφε κάπου ότι "βλέπω σημαίνει πρωτίστως - αντίθετα από το κοιτάζω - αγγίζω με το βλέμμα". Θα συνεχίζαμε τη σκέψη του λέγοντας ότι βλέπω σημαίνει επίσης "χαϊδεύω με το βλέμμα". Άπτομαι. Ενωτίζομαι αγγίζοντας. Επειδή η γλυπτική εκτός από την όραση απευθύνεται και στην αφή. Κυρίως σ' αυτήν αφού, η ίδια αφηγείται διά της αφής, της πιο ερωτικής αίσθησης. Ο γλύπτης δεν μάχεται την ύλη. Αντίθετα, την αγγίζει, παρ' όλο τον μόχθο, αγαπητικά, για να ξυπνήσει - αφή, αφύπνιση - την ομορφιά που κοιμάται μέσα της. Τίποτε μεταφυσικό σ' αυτό. Το πνευματικό προκύπτει από μιαν απόλυτα φυσική - υλική διαδικασία. Επίσης ο μεγάλος, Αυστριακός θεωρητικός της τέχνης Αλόις Ριγκλ υποστήριζε ότι η καθετότητα των αγαλμάτων είναι η απτή έκφραση της κυριαρχίας του ανθρώπου, του homo erectus, πάνω στον πλανήτη. Όντως. Σαν τις φιγούρες του Giacometti ή τον πίνακα Vir Heroicus Sublimis του Barnett Newman. Ένα γλυπτό, για να παραφράσουμε έναν άλλο γερμανόφωνο στοχαστή, τον Μάρτιν Χάιντεγκερ, έχει τις ρίζες του στη γη, προέρχεται από τα σπλάχνα της, εδράζεται σ' αυτή αλλά αναθρώσκει ως πνευματική οντότητα προς τον ουρανό. Κινείται συμβολικά προς τα επάνω. Και ενώ ιστορικά η γλυπτική εμφανίζεται ως η ανθρωπομορφική απόδοση του ανώτερου όντος, δηλαδή της Φύσης Μητέρας - παράβαλε τη μινωική Θεά των Όφεων - ή του Θεού Βασιλέα - οι κολοσσικοί Φαραώ είναι ενδεικτικό παράδειγμα - εντούτοις και η λεγόμενη, αφηρημένη τέχνη, όταν αφορά στη γλυπτική, πάλι μέσα από την καθετότητα αναπτύσσει κυρίως τις μορφές της. Δεν είναι υπερβολή τέλος να υπογραμμίσουμε ότι στη μινωική Κρήτη και την τρίτη χιλιετία προ Χριστού εντοπίζονται οι απαρχές αλλά και τα πιο χαρίεντα δείγματα της ευρωπαϊκής ζωγραφικής και γλυπτικής. Ο Πρίγκιπας των Ρόδων της Κνωσού ή η επιφάνεια της ουράνιας θεότητας στο Μουσείο του Ηρακλείου είναι εύγλωττα παραδείγματα. Αιώνες αργότερα ο αρχαϊκός και ο κλασικός ναός - και εδώ η σκέψη του Χάιντεγκερ είναι αποκαλυπτική - ως συνδυασμός άρρηκτος γλυπτικής και αρχιτεκτονικής - εκβλαστάνει χθόνιος και μαζί υπερβατικός, απαράμιλλο επίτευγμα της πέτρας που γίνεται "πνέμα" (εδώ μοιραία θυμάμαι τον Νίκο Καζαντζάκη). Και βέβαια όλες οι αρχαίες πηγές που αναφέρονται στην δημιουργία του Παρθενώνα, αναγνωρίζουν ότι ο γλύπτης Φειδίας προηγείται ως κεντρικός σχεδιαστής του έργου των αρχιτεκτόνων Ικτίνου και Καλλικράτη. Γιατί όμως η γλυπτική είναι η κατ' εξοχήν πολιτική τέχνη; Επειδή αναφέρεται στον δημόσιο χώρο και δημιουργείται προς έκφραση και τέρψη των πολλών, τις ιδέες και τα πιστεύω των οποίων εκφράζει - καλύτερα, διατυπώνει με πλαστικό τρόπο - ενώ παράλληλα υπηρετεί τη συλλογικής μνήμη της πόλης, η οποία πόλη είναι και το βασικό θέμα της τέχνης αυτής. Θυμηθείτε τη Ζωφόρο του Παρθενώνα και ποιοί και πώς εικονίζονται σ' αυτή. Πρόκειται για τους εορταστές πολίτες των Παναθηναίων, δηλαδή της πάνδημης, δημοκρατικής εορτής η οποία πραγματοποιείται πάντως υπό τα όμματα των αθανάτων (στο κεντρικό τμήμα της ζωφόρου κάτω από το ανατολικό αέτωμα). 

Χρειάστηκαν περίπου πέντε ή έξι αιώνες για να διαγράψει η συλλογική μνήμη (collective effervescence) της Δύσης το μίσος της - καλύτερα, τον φόβο -  για την τέχνη της γλυπτικής όπως αυτή διαμορφώθηκε και κυριάρχησε εκφραστικά καθ' όλη την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα. Συνυπάρχοντας ισοδύναμα με την αρχιτεκτονική και διατυπώνοντας, όπως είπαμε, πολιτικό λόγο. Με τους Έλληνες ως δημιουργούς και τους Λατίνους, συχνά, ως αντιγραφείς και διασώστες των πολύτιμων προτύπων. Αναφέρομαι σ' εκείνο τον σχεδόν μεταφυσικό φόβο προς το σωματικά ωραίο που καλλιέργησαν μεθοδικά ο Μωσαϊκός νόμος και η  χριστιανική του συνέχεια, η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη, και βέβαια η ταύτιση της γλυπτικής με τον παγανισμό. Ου ποιήσεις είδωλον! Δηλαδή της λατρείας του σώματος που νικάει τον χρόνο και της σάρκας που δεν απεμπολεί ούτε τη νεότητα, ούτε τον ερωτισμό της. Γιατί περί αυτού πρόκειται. Και είναι αυτό που ενοχλεί - στην εκκλησιαστική γλώσσα "κολάζει" - την ιουδαιοχριστιανική κουλτούρα. Το ερωτικό σώμα και η λατρεία της ηδονής χωρίς τρόμο θανάτου. Για να φτάσουμε στην υστερία των πουριτανών της Μεταρρύθμισης και την απηνή καταδίκη της επιθυμίας όταν αυτή ταυτίζεται με την ηδονή. Δηλαδή την πλήρη αναστροφή του αρχαιοελληνικού ιδεώδους. Ο κοινωνιολόγος Émile Durkheim είχε περιγράψει πριν από έναν αιώνα αυτό που ονόμασε «συλλογική έξαρση» . Δηλαδή όταν η κοινότητα μοιράζεται έντονα συναισθήματα —τη χαρά αλλά και τον φόβο ή τη λύπη— δημιουργείται εκείνη η ενέργεια που μπορεί και ξεπερνά το άτομο. Ή απωθεί τις εικόνες που υπερβαίνουν τον ορίζοντα προσδοκίας των μαζών. 

Το τελευταίο έργο γλυπτικής της ύστερης αρχαιότητας ίσως είναι ο κολοσσός της Μπαρλέττα που η, αμφίβολη, παράδοση θέλει να αποδίδει τον Μέγα Κωνσταντίνο, αυτόν δηλαδή που έκανε τη νέα θρησκεία καθεστώς. Έκτοτε η γλυπτική, τόσο σεσημασμένη ιδεολογικά και αισθητικά, επιβίωνε λάθα. Υποδόρια. Για να εμφανιστεί ως πρώιμος κλασικισμός στα ημίεργα και ολόσωμα αγάλματα των ρομανικών και αργότερα των γοτθικών καθεδρικών μισή χιλιετία μετά! Με την αποδρομή των μεσαιωνικών χρόνων και την εμφάνιση του αναγεννησιακού ουμανισμού. Ήδη από τον 13ο αι. μ.Χ στην Πίζα και την Σιένα της οικογένειας Πιζάνι αλλά και τις cathédrales gothiques της Île de France με τους ωραίους Χριστούς και τις επιβλητικές Παρθένους ή την μεγαλειώδη Δευτέρα Παρουσία στα τύμπανα των προσόψεων η γλυπτική ως αυτάρκης όσο και μείζων έκφραση επανακάμπτει. Στην Amiens, την Reims, Chartres, το Strasbourg. Κι όπου η μαρμαροτεχνία της αρχαιότητας - όση σώθηκε από τους διωγμούς, όπως π.χ οι σαρκοφάγοι του Camposanto - αναβιώνει τώρα με εντελώς διαφορετικό ήθος. 

Αυτή την μαγική, όσο και αργόσυρτη, ιστορικά μετάβαση προσεγγίζει ο καθηγητής Άλκης Χαραλαμπίδης στην άψογη μελέτη του - τόσο πλούσια, τόσο εμβριθή αλλά και τόσο ευκολοδιάβαστη - υπό τον τίτλο "Ιστορία της δυτικής γλυπτικής", εκδόσεις University Studio Press. Το τόξο που καλύπτει η ανάλυση του αρχίζει από τον Καρλομάγνο και φτάνει ως τα κράσπεδα της εποχής μας. Όμως τα κεφάλαια που αναφέρονται στις απαρχές της νεότερης, ευρωπαϊκής γλυπτικής, είναι τα πιο δυνατά, κατά τη γνώμη μου, του τόμου. Κι αυτό γιατί ο Χαραλαμπίδης δεν διστάζει να συνδυάσει τα κεκτημένα της διεθνούς βιβλιογραφίας με προσωπικές, πολύ εύστοχες παρατηρήσεις αλλά και να συγκινεί έργα διαφορετικών εποχών που όμως, φαίνεται ότι, αρδεύονται από κοινές, αισθητικές αναφορές. Είναι ο ειδικός που γράφει με την συγκίνηση και το δέος του προσκυνητή. Που πρώτα γοητεύεται ο ίδιος - από την Chartres ή τον Giacometti αδιάφορο - και μετά ερμηνεύει ώστε να γοητευθούν αντίστοιχα και οι αναγνώστες του. Σε κάθε κεφάλαιο του βιβλίου είναι κρυμμένες μικρές ή μεγάλες εκπλήξεις, όπως για παράδειγμα οι φωτογραφίσεις από διαφορετικά ύψη του κεντρικού τυμπάνου της Πύλης από την καθεδρική του Στρασβούργου και βέβαια ακολουθούν τα ανάλογα συμπεράσματα. Όπου η "Κοίμησις της Θεοτόκου", όταν βλέπεται από σκαλωσιά, στο ύψος της, είναι σχεδόν κλασικής φόρμας κι όταν βλέπεται από χαμηλά, από το επίπεδο του εισερχόμενου στον ναό καθίσταται σχεδόν εξπρεσιονιστική. 

Για να φτάσουμε στον εικοστό αιώνα και σ' εκείνες τις περιπτώσεις όπου η τέχνη δεν θέλει να συνιστά απλώς έκπληξη - όπως είναι ο συρμός - αλλά αποκάλυψη. Και εδώ οι επιλογές του Χαραλαμπίδη επιμένουν στα έργα και τους δημιουργούς που αλλάζουν τον κόσμο αποκαθηλώνοντας τους παλιούς του θεούς:

Picasso, Boccioni, Gabo, Brancusi, Hepworth, Moore, Caro, Marini,  Beuys, Serra. Αφού η τέχνη λειτουργεί σαν τους έρωτες. Πρέπει κάποτε κάποτε να πεθαίνει, γιατί μόνο έτσι δεν νεκρώνεται. Και όταν ανασταίνεται, τότε ισοδυναμεί με επανάσταση. 

Στη μοντέρνα τέχνη περισσότερο από το ριζοσπαστικό περιεχόμενο ενδιαφέρει η ριζοσπαστική φόρμα, γιατί αυτή αντανακλά απευθείας τη ριζοσπαστική σκέψη. Και η ριζοσπαστική σκέψη είναι η μόνη που μπορεί να «ριζοσπαστικοποιήσει» την κοινωνία. Οι άνθρωποι στην αθωότητα ή την πονηριά τους ζητούν συχνά από τις πολιτικές πράγματα που μόνο η τέχνη μπορεί να δώσει. Εξ ου και η συχνή δυστυχία τους. Το να ζεις συνειδητά την καθημερινότητά σου συνιστά μια μορφή τέχνης. Όταν πάλι η ομορφιά είναι αγοραία, γίνεται τότε ευλογημένη η συνείδηση της τυφλότητας.

Νίκου Κούνδουρου, Η αρπαγή της Ευρώπης, Άγιος Νικόλαος Λασιθίου. 

Η μεγαλύτερη επικοινωνιακή δύναμη της τέχνης είναι ότι μεταφέρει τις παράλληλες συγκινήσεις που ένιωσαν άνθρωποι διαφορετικών εποχών, σε σχέση με τον ίδιο στίχο, την ίδια μουσική, την ίδια εικόνα στον παρόντα χρόνο. Με το ίδιο γλυπτό, τότε και τώρα. Την Pietà Rondanini ας πούμε. Την πιο "μοντέρνα" σύνθεση της ύστερης Αναγέννησης. Που δεν προαναγγέλλει το μπαρόκ αλλά τον συγκαιρινό του Χαλεπά, Medardo Rosso! Θα ήταν εκτός τόπου αν ισχυριζόμουν στο σημείο αυτό ότι τα ομηρικά έπη, το σχολείο των Ελλήνων, έχουν ως ποιητικός λόγος δομή και φόρμα γλυπτού; Και στις δύο αυτές τέχνες, την επική ποίηση και την γλυπτική, κυριαρχεί το σώμα, αυτή η ατρόμητη μηχανή ύπαρξης ( όπως αποκάλεσα τα γλυπτά του Φιλολάου, στον κατάλογο της αναδρομικής του έκθεσης, Μουσείο Κατσίγρα, 2024). Εν προκειμένω ο Χαραλαμπίδης αναφέρεται σε κάποια, σπουδαία ονόματα Ελλήνων καλλιτεχνών του προηγούμενου αιώνα όπως είναι ο προειρημένος Φιλόλαος, ο Τάκις, η Χρύσα, ο Κουνέλλης κι ο Κανιάρης, ο θαυμαστής του Kienholtz και του Segal. Οι δύο τελευταίοι προσεγγίζονται πολύ αναλυτικά όσο και εύστοχα στο πλαίσιο της arte povera. 

Από την άλλη λείπουν μερικοί άλλοι που πάντως αναφέρονται διεξοδικά στην διεθνή βιβλιογραφία: Ο Γιόχαν Αβραμίδης, ο Κώστας Ανδρέου, ο Κώστας Κουλεντιανός, ο Γεράσιμος Σκλάβος και ο αγαπημένος των Αμερικανών αφηρημένων εξπρεσιονιστών Μάικ Λεκάκης. Αντιλαμβάνεστε τί πλούτο διαθέτουμε τον οποίο αγνοούμε; Είναι, τέλος, σωβινισμός εάν ισχυριστούμε ότι η γλυπτική παραμένει ακόμη και σήμερα, παρά την διεθνή κρίση της, λόγω ακριβώς του πολιτικού λόγου που αρθρώνει, η πλέον ελληνική τέχνη;  Αναφέρομαι εδώ στη σχετική διαφωνία μου με τον καθηγητή του ΕΜΠ Θανάση Μουτσόπουλο. Και ότι ακόμη και σήμερα, παρά τις περιορισμένες δυνατότητες και την ανύπαρκτη πολιτική του αντιαισθητικού, ελλαδικού κράτους, διαθέτουμε γλύπτες με διεθνή αναγνώριση; (Το βιβλίο του Χαραλαμπίδη το επιβεβαιώνει). 

Αφού ένας βράχος, η κορυφή του οποιουδήποτε λόφου ή βουνού, το κάθε ακρωτήριο, το κάθε ερημονήσι της Ελλάδας που αναθρώσκει μέσα από τους εωθινούς υδρατμούς, οι πέτρινοι όγκοι σε στεριά ή θάλασσα που φωτίζονται από το πλάγιο φως της δύσης, ή το κάθετο, βασανιστικό του μεσημεριού, ανάλογα την εποχή, συνιστούν από μόνοι τους αισθητική εμπειρία. Μοναδικό μάθημα γλυπτικής. Η μορφολογία του συγκεκριμένου τόπου υπαγορεύει νομοτελειακά και την ανάλογη, αισθητική του έκφραση.

ΥΓ. Και η διόρθωση εντός μικρού παροράματος:

Κάπου αναφέρεται η Φαίδρα σαν μητέρα του Θησέα (σελ.46). Στην ελληνική μυθολογία η Φαίδρα, κόρη του βασιλιά της Κρήτης Μίνωα και της Πασιφάης, αδελφή της Αριάδνης, παντρεύτηκε τον Θησέα, βασιλιά των Αθηνών, και απέκτησαν μαζί δύο γιους, τον Ακάμαντα (ή Ακάμα) και τον Δημοφώντα. Η ίδια έμεινε κυρίως γνωστή για τον τραγικό έρωτα της προς τον πρόγονο της, τον Ιππόλυτο, γιο του Θησέα από άλλη γυναίκα. Μητέρα του Θησέα ήταν η Αίθρα. 

Και βέβαια το μόνιμο μου παράπονο:

Ο Γιαννούλης Χαλέπας με την πρωτοποριακή - πριμιτιβιστική φόρμα και την συγκλονιστική ανάκληση του αρχαίου Μύθου στην καρδιά της νεοτερικότητας αποτελεί αφενός ένα μεγάλο μέγεθος της Δυτικής γλυπτικής και αφετέρου την πιο πειστική απόδειξη της διαχρονίας της ελληνικής τέχνης. Το ξέρω. Δεν τον αναφέρει η διεθνής βιβλιογραφία. Μήπως θα έπρεπε να τον επιβάλουμε εμείς, οι Έλληνες ιστορικοί τέχνης, με όσες δυνάμεις διαθέτουμε; Θεωρώ πως είναι πιο σημαντικός από τον Leonardo Drew που καταλαμβάνει  όλο τον επίλογο του βιβλίου.

Φως ιλαρόν...

Οι ουρανοί διηγούνται δόξαν Θεού *

Και αιφνιδίως όλα σταμάτησαν, έστω για λίγο, οι ανέντιμες σκέψεις και η, τόσο ανθρώπινη, ιδιοτέλεια ή χυδαιότητα τερματίστηκαν σαν να μην υπήρξαν ποτέ ενώ ένα ιριδίζον, ουράνιο τόξο ταξίδευε στον γλαυκό ορίζοντα μέσα από γκρίζα νέφη και γαλάζους - που θα έλεγε ο Βάρναλης - υδρατμούς. Σαν να έσερνε την υπογραφή του το γέρικο χέρι του Θεού στο κρύσταλλο του ουρανού βάζοντας σαν αντιστύλι τα βουνά απέναντι. Τα Γεράνια! 

Η βροχή που ήρθε σαν διακριτικός ξένος και πότισε το δάσος - το οποίο αμέσως ευωδίασε λιγοθυμισμένο - έδωσε τη θέση της σ' αυτή την επουράνια ευλογία, πάνω ακριβώς από το περίφημο πλέον ΑΜΑ (το Αναρχικό Μουσείο Αμμωνίου του Σακκά δηλαδή). Όλα τα άλλα δεν έχουν καμία, μα καμία σημασία...

ΥΓ. Το 1985, χάρη στη Μελίνα και τον νεοπαγή θεσμό της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης οργάνωσα, μαζί με τον αδελφό της Σπύρο Μερκούρη, την έκθεση "Ζωγραφικός Χώρος - Θεατρικότητα". Ήταν η πρώτη, νομίζω, φορά που ο νέος όρος "θεατρικότητα" έπαιζε τόσο δημόσια και είχα εισπράξει τότε αρκετή μεμψιμοιρία. Επρόκειτο για μια πολυ - έκθεση με ζωγραφική, περφορμανς, tableau vivant κ.α. Στεγαζόταν στο Μέγαρο Κουλούρα του Παλαιού Φαλήρου, αυτό που σήμερα είναι μουσείο Παιχνιδιών και ανήκει στο Μπενάκη. 

Βλέποντας το λαμπρό, ουράνιο τόξο πάνω από τον βράχο στο Πευκάλι ανάμεσα σε νέφη που νομίζεις ότι ζωγράφισαν ο Tiepolo ή ο Turner, διαπιστώνει κανείς πόσο ψηλαφητή είναι η θεατρικότητα που αδημονεί εκεί επάνω. Ή, για να παραφράσω τον Καρούζο, εν ουρανοίς δυνατότητες δεν μπορεί παρά να είναι μόνο συνταρακτικές...

* Τί υπέροχος στίχος του υμνωδού. Από τις πιο επιτυχημένες συρράψεις της κομψότητας που διέκρινε το αρχαιοελληνικό πνεύμα με τον ιουδαϊκό μεσσιανισμό. Φως ιλαρόν!

Τα Μάρμαρα!

Οι Άγγλοι μάς επιστρέφουν τα Μάρμαρα! 

Μα το Θεό! Το είπε και η Άννα Βίσση...

Αισθάνομαι υποχρεωμένος να ευχαριστήσω θερμά τον πρωθυπουργό της χώρας κ. Κούλη Μητσοτάκη - πήγα να γράψω "Μητσικώστα", σε καλό μου με τα αστεία πια! - επειδή μού ζήτησε προχτές να συνοδεύσω, ως άτυπος υπουργός Πολιτισμού και Περιττών Υποθέσεων, την κ. Άννα Βίσση στο επίσημο δείπνο της UNESCO στο Μουσείο της Ακρόπολης με θέμα - πάλι - την επιστροφή των κλεμμένων γλυπτών του Παρθενώνα. Οι Άγγλοι σύμμαχοι, ανέκαθεν φίλοι και συμπαραστάτες των εθνικών δικαίων, από το 1821, το 1922 και τα Δεκεμβριανά ως την Κύπρο, είναι έτοιμοι να συναινέσουν με χαρά - για μια ακόμη φορά - στο δίκαιο αίτημα της Ελλάδας και να επιστρέψουν τα κλεμμένα του Έλγιν. Τί έχουν να χάσουν αφού απλώς συναινούν; Στα ευχάριστα νέα συνέτεινε ασφαλώς και η παρουσία της κυρίας Βίσση που είναι Κύπρια, γεγονός το οποίο, κατά τη γνώμη του ΠΘ αλλά και την δική μου, συνέβαλε καθοριστικά στην θετική ανταπόκριση εκ μέρους του Βρετανικού Μουσείου. Όπως εξάλλου είχε προβλέψει και η αρχιτέκτονας της επιστροφής, η σατανική υπουργός - με την καλή έννοια - κυρία Μενδώνη. Ως γνωστόν οι Άγγλοι έχουν ιδιαίτερη ευαισθησία με την Μεγαλόνησο. Αλλά και στην υπουργό μας γιατί τους θυμίζει την αείμνηστη Θάτσερ.

 Αφού να φανταστείτε ακόμα και τώρα, στη μεγάλη κρίση και την συρρίκνωση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αυτοί συνεχίζουν να διατηρούν βάσεις στην Κύπρο για να την προστατεύσουν...Οι καλοί σύμμαχοι δεν φαίνονται τόσο στις χαρές όσο στις δυσκολίες, όπως θα έλεγε ο πιο σοφός των Ελλήνων μετά τον Πάκη, Γιώργος Καρατζαφέρης.

Στο δείπνο παρευρέθησαν επίσης εκτός των άλλων ακαδημαϊκών δασκάλων, ποιητών, μουσικών και κορυφαίων αρχαιολόγων, και οι ευειδείς κυρίες Αμάλ Κλούνεϊ, Μαρέβα Γκραμπόβσκι και Άννα Παναγιωταρέα.  Δυστυχώς όμως κύριε πρόεδρε εγώ παρεπιδημώ στο Αμόνι με κάποιους άλλους κλόουν και αδυνατούσα να παραστώ στη μεγαλειώδη εκδήλωση και να συνοδεύσω, σύμφωνα με την επιθυμία σας, την κυρία Βίσση. Σας απαντώ εν προκειμένω διπλωματικά και δεν λέω ωμά "να λείπει το Βίσση - νο" (Με συγχωρείτε για το κρύο αστείο αλλά τον τελευταίο καιρό βλέπω φανατικά από το mega τον ταλαντούχο κύριο Μάρκο Σεφερλή και έχω επηρεαστεί ). Άμα ξεμπερδέψετε κ. ΠΘ από τα δείπνα κ.λπ, περάστε παρακαλώ από το ΑΜΑ (Αναρχικό Μουσείο Αμμωνίου) για τσίπουρα...Θα αρέσει και στην Αμάλ! (Κι άλλο αστείο, σε καλό μου σήμερα)! Υπενθυμίζεται ότι το ζεύγος Κλούνεϊ έλαβαν για την μπίζνα της...επιστροφής  επί υπουργίας κυρίου Τασούλα μόλις 300.000€ για τα βασικά, νομικά τους έξοδα. Έτσι είναι αυτές οι δουλειές. Ο ποίος Τασούλας, νυν ΠτΔ, διεδέχθη στο Υπουργείο Πολιτισμού τον εξαιρετικό Κωνσταντίνο Τζαβάρα. Πρωθυπουργός ήταν τότε Αντώνης Σαμαράς.

Συνελόντι ειπείν που θα έλεγε και ο κ. Μπαμπινιώτης - ο οποίος όμως δεν είχε προσκληθεί στο δείπνο - ή η κ. Βίκυ Φλέσσα - η οποία είχε μεν προσκληθεί αλλά λόγω της νέας της εκπομπής στην ΕΡΤ αδυνατούσε να παραστεί - έφαγαν πάλι καλά όλοι αυτοί οι αδημονούντες να υποδεχθούν τα Μάρμαρα, και πέρασαν ακόμη καλύτερα. Κάλλιστα πάντως πέρασε το ζεύγος Κλούνεϊ εν Ελλάδι, για μιαν εισέτι φορά, προσκεκλημένοι του ελληνικού κράτους. Το οποίο ζεύγος έκαναν, όπως απαιτεί το έθιμο, και τις προσυμπεφωνημένες δηλώσεις του τύπου "Την ερχόμενη φορά που θα έρθουμε, ευχόμαστε να έχουν επιστραφεί και τα Μάρμαρα, μπλα, μπλα, μπλα",  πολύ ωραία η γραβιέρα Νάξου μπλα, μπλα αλλά και το αλανιάρικο κοτόπουλο με μπάμιες κ.α" Γιατί άμα δεν ξέρουν από αλανιάρικα οι Αμερικάνοι ποιοί θα ξέρουν;  Υπενθυμίζω ότι ο τότε υπουργός Πολιτισμού κύριος Τασούλας, νυν ΠτΔ, είχε δώσει τότε στην κυρία Αμάλ Κλούνεϊ το ευτελές ποσό των 300.000€ για τις νομικές της υπηρεσίες. Αυτή τη φορά ελπίζω να έλαβε ένα πιο αξιοπρεπές ποσόν μετά την τεράστια επιτυχία της νομικής της παρέμβασης. Μην είμαστε και μίζεροι! Εξ άλλου σ' αυτά τα θέματα ή κυρία Μενδώνη είναι πολύ κιμπάρισσα!

Τέλος, πολύ συγκινημένος ο, εξ ίσου κιμπάρης, κύριος πρωθυπουργός αλλά και η κυρία Άννα Βίσση ξεπροβόδισαν θερμά το διάσημο ζεύγος και αμέσως μετά μετέβησαν εσπευσμένα στο Αεροδρόμιο Ελευθέριος Βενιζέλος περιμένοντας την πτήση από το Λονδίνο που θα έφερνε τα Μάρμαρα, με όλα τα συνεργεία της ΕΡΤ παρόντα. Και αν δεν ήρθαν μ' εκείνη την πτήση, είναι σίγουρο ότι θα έρθουν με κάποια από τις επόμενες. Βλέπετε, βαίνομεν προς εκλογάς και τα μάρμαρα θα έρθουν οπωσδήποτε, θέλουν δεν θέλουν (τα Μάρμαρα) όπως το δήλωσε με το γνωστό, αυστηρό της ύφος και η κυρία Μενδώνη. Ακριβώς το ύφος που είχε χρησιμοποιήσει όταν κατσάδιασε την υφιστάμενη της αρχαιολόγο στο Ναύπλιο με το μνημειώδες "Τόσα ΕΣΠΑ πήρατε. Τί τα κάνατε; Δείπνα για την Μαντόνα; " Διότι ήταν πολλά τα ΕΣΠΑ όπως και το Ταμείο Ανάκαμψης και δεν μπορούσε να τα παρακολουθεί όλα μόνη της η υπουργός. Έπρεπε να τηγανίζει και τα κεφτεδάκια για τα δείπνα της ΟΥΝΕΣΚΟ. Επειδή αρέσουν πολύ τα κεφτεδάκια στους Άγγλους που θα μας επιστρέψουν τα κλεμμένα. Όπως και η λακέρδα...

Συνελόντι ειπείν δηλαδή - που θα έλεγε και η κ. Παναγιωταρέα - απαξάπαντες πούλησαν ξανά το γνωστό, πλην βαρετό πλέον, παραμύθι περί επιστροφής των Μαρμάρων, καλά και σώνει, επί πρωθυπουργίας Μητσοτάκη. Για μιαν ακόμη φορά. Τόσο βαρετό που ακόμα και η Ντόρα αρνήθηκε να πάει στο δείπνο. Στο οποίο πάντως δείπνο έφαγαν καλά.

 Επτά χρόνια υπουργός η κυρία Μενδώνη ξέρει όλες τις συνταγές. Για κεφτεδάκια.

Τον λογαριασμό όμως - του δείπνου - αυτή την φορά δεν τον πλήρωσε ο κιμπάρης και γαλαντόμος πρωθυπουργός μας. Τον πλήρωσε η σύζυγος του Μαρέβα. Εκτός των ποτών που τα πλήρωσε η Παναγιωταρέα. Για να κεφάρει η παρέα! Συνελόντι ειπείν: Λακέδες της εξουσίας; Ούτε καν. Μόνο λεκέδες!

Στη φωτό ο Τζορτζ, η Αμάλ και ο Κούλης κολυμπούν στο Φραγκολίμανο. Καθ' ότι φραγκάτοι! (Κι άλλο αστείο)! 

Καλοκαίρι 2026

Καταβύθιση*

ή

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2026

(Η Κόνιτσα καίγεται εδώ και μια εβδομάδα. Στην απόλυτη σιωπή των εγχώριων ΜΜΕ. Στο Πόρτο Γερμενό κάηκαν μόλις προχθές 50.000 ελιές στο ιστορικό δάσος της Θίσβης. Η κάθε μία συνδεμένη και με μια δρυάδα. Ιστορική ευκαιρία για την ανάπτυξη που έρχεται)

Πώς γίναμε έτσι; Ποιός μας κατάντησε τέτοιους; Πώς είναι δυνατόν να αγαπάω την πατρίδα μου και να ντρέπομαι για τους συμπατριώτες μου; Δηλαδή για τον εαυτό μου; Γιατί ξαναγίνεται επίκαιρος ο Σαββόπουλος με τους "Κωλοέλληνες" του ή ο Δημήτρης Δημητριάδης με την ανάλογη απαξίωση του; 

Με τις διακοπές του καλοκαιριού έχει κανείς την ευκαιρία να δει την άλλη Ελλάδα αλλά και τους Έλληνες εκτός πολιτικών προσήμων και εκτός του οικείου τους χώρου. Χαλαρά υποτίθεται! Και τί διαπιστώνει; Ότι είμαστε στις διακοπές ίδιοι ή και χειρότεροι από ό τι στην καθημερινότητα μας: Αγενείς, ανυπόμονοι, σαματατζήδες, ατομιστές, επιθετικοί, χωρίς κοινωνική αγωγή, επιδειξιομανείς, απαράδεκτοι γονείς απαράδεκτων παιδιών, χωρίς στοιχειώδη ευαισθησία για το φυσικό και το ανθρώπινο περιβάλλον. Καταναλωτές τόπων και τοπικών πολιτισμών. Ταξιδεύουμε σαν εισβολείς κι όχι ως φιλοξενούμενοι και αποχωρούμε σαν στρατός κατοχής που λεηλατεί πριν φύγει. Χωρίς χιούμορ και χωρίς ανοχή για το διαφορετικό. Χωρίς αγάπη τελικά για τον τόπο και τους εαυτούς μας τους ίδιους. Το άθλιο γούστο και η ανύπαρκτη παιδεία μας αποκαλύπτονται οδυνηρά στα αυθάδη κτίσματα που οικοδομούμε, στο πως διαλέγουμε τους εξίσου άθλιους "εκλεκτούς μας" - η παρακμή της τοπικής αυτοδιοίκησης είναι κραυγαλέα - αλλά και στο πως ασχημονούμε στο αρχέγονο τοπίο που μας κληροδοτήθηκε και το οποίο δεν αντέχει άλλο. Είτε είναι βουνά, είτε παραλίες. Είτε καίγοντας, είτε "αξιοποιώντας "το.

Από την μία οι παχύσαρκοι, νωθροί συμπατριώτες μου που φέρνουν την αισθητική του καθιστικού τους όπου κι αν εκδράμουν κι από την άλλη πλευρά οι ξένοι "Φιλέλληνες" που αγοράζουν μεθοδικά τον τόπο μας, τα καλύτερα κομμάτια του, διώχνοντας σιγά σιγά τους ντόπιους. Χωρίς αντίσταση. Η Ελλάδα δεν είναι πια αυτό που ήταν στην αρχή του αιώνα. Ολόκληρα χωριά στη Μάνη, την Τήνο, στο Πήλιο ανήκουν σε Γερμανούς, Ελβετούς, Ισραηλινούς κλπ. Με τον ανθό της νεολαίας και του παραγωγικού πληθυσμού να έχει πάρει την ξενιτιά. Και τους καλύτερους να τους δίνει το σύστημα βορά στο ιδιωτικό κέρδος όπως συνέβη προχτές με τους δύο τραγικούς πιλότους της Π.Α. Η κρίση επιτείνει την απελπισία και ο άνευ στρατηγικής τουρισμός του γενικού ξεπουλήματος τον αφελληνισμό της χώρας. Το Airbnb ως νοοτροπία έχει καταστεί πλέον ο κεντρικός μοχλός της εθνικής οικονομίας. Δηλαδή το εύκολο, "παθητικό" κέρδος που σου επιτρέπει να μην παράγεις τίποτα αλλά να κερδίζεις παραχωρώντας τα σύμβολα σου. Το σπίτι σου το ίδιο. Την κοιτίδα σου. Για λεφτά!

 Ένας μοχλός "ανάπτυξης" που καθιστά γειτονιές, συνοικίες αλλά και πόλεις ολόκληρες τίποτα άλλο παρά γραφικά σκηνικά για τους τουρίστες. Με τους μόνιμους κατοίκους ξένους στον τόπο τους τον ίδιο. Μία νοοτροπία που διαπερνά και άλλους χώρους. Αφού Airbnb αντίληψη υπάρχει και στον πολιτισμό και στην παιδεία. Λ.χ οι πανάκριβες, πριβέ ξεναγήσεις στην Ακρόπολη, όταν το μνημείο είναι κλειστό. Σκεφτείτε: Πόσες φορές να μοιραστείς το δικό σου κρεβάτι με κάποιον τρίτο και να το αισθάνεσαι ακόμη δικό σου;

Ό τι ψηφίζει η άβουλη Βουλή, δηλαδή νόμους ευκαιρίας που στερούνται κεντρικής ιδέας, το επαναλαμβάνει στην καθημερινότητα του κι ο νωθρός, αεριτζής ιδιώτης. Να εξασφαλίσει το σήμερα καθιστάμενος παθητικός θεατής της δήωσης του τόπου. Κανείς δεν πονάει τίποτε πια κι όλοι, πιστοί και άπιστοι, πιστεύουν μόνο στον Μαμωνά και τον Θεό Κόνανο*. Ενώ ο χειρότερος ρατσισμός των Ελλήνων είναι προς τους ίδιους τους Έλληνες. Βυθιζόμαστε λοιπόν! Αφήστε που οι Αλβανοί, εργατικοί και με μπέσα, αποδείχθηκαν σύντομα οι καλύτεροι Έλληνες. Και μπράβο τους που ευημερούν ή έστω επιβιώνουν αξιοπρεπώς σε μια χώρα που καταβυθίζεται ( παρά τα καγιέν, τα κότερα και τις γεμάτες ταβέρνες, τα μπουκωμένα στόματα και τους απελπισμένους πλην αδιόρθωτους ενήλικες που διαφθείρουν με τον αμοραλιστικό τυχοδιωκτισμό τους και τους νεότερους ).

Όσο για τους διανοούμενους, για τους πνευματικούς ταγούς της χώρας...Έλεος πια με τους "μύθους" που εξαργύρωσαν με το παραπάνω τον μύθο τους αλλά αυτή την στιγμή δεν έχουν ούτε το κύρος ούτε την δυνατότητα να πάρουν τη πατρίδα στην πλάτη τους. Όπως έκαναν κάποιες στιγμές ο Σικελιανός, ο Σεφέρης, ο Ρίτσος, ο Ελύτης, ο Μάνος ή ο Μίκης. Ο Αγγελόπουλος, ο Κακογιάννης κι ο Κούνδουρος. Ο Δεκουλάκος, ο Κουνέλλης ή ο Κανιάρης. Σήμερα θέλω να ξαναδιαβάσω τον ολιγογράφο Γονατά και βέβαια τον πολύτιμο Αργύρη Χιόνη. Ακόμη με προκαλούν να τους διαβάζω ο Γουδέλης, ο Μαυρουδής, ο Ευσταθιάδης, ο Πατίλης, ο Αριστηνός, ο Γιατρομανωλάκης, ο Πρατικάκης, ο Νάνος Βαλαωρίτης, ο Νίκος Φωκάς, ο Γιάννης Δάλας, ο Νάσος Βαγενάς, ο Ευγένιος Αρανίτσης, ο Άρης Μαραγκόπουλος, ο Αχιλλέας Κυριακίδης. Άνθρωποι δηλαδή που δεν πλειοδοτούν στο εύκολο, το εύκολα διαχειρίσιμο που καταλήγει όμως να γίνεται χυδαίο και ποταπό. Τόσα χρόνια έχουμε νανουρίσει τον τόπο με ωραία ψέματα. Τώρα είναι απαραίτητη η ανάγκη να τον αφυπνίσουμε με τις πικρές αλήθειες. Λίγο πριν καταστούν τα τόσο επισφαλή όνειρα του εφιάλτες...

ΥΓ. Συγγνώμη που σας μαυρίζω την καρδιά αλλά έτσι νιώθω. Ασφαλώς γενικεύω, προφανώς υπάρχουν σπουδαίες εξαιρέσεις, μακάρι να σφάλω.

* «Μοναστήρι που λεγόταν Καταβύθιση» δεν είναι ένα υπαρκτό αλλά ένα φανταστικό μοναστήρι από το αλληγορικό διήγημα του Φώτη Κόντογλου «Ο Θεός Κόνανος και το μοναστήρι του το λεγόμενο Καταβύθιση».Το βιβλίο γράφτηκε και κυκλοφόρησε το 1943, μέσα στην καρδιά της γερμανικής Κατοχής.

Φωτό 1: Ένα βιβλίο του φίλου μου, καθηγητή Γιώργου Κοντογιώργη που κυκλοφόρησε στα γαλλικά πριν 40 χρόνια και ακόμη διατηρεί το κύρος του ώστε να τιμάται στη μαύρη 2000€. Πόσοι αλλοιώσεις ακαδημαϊκοί και διανοούμενοι έχουν να επιδείξουν κάτι ανάλογο;

Φωτό 2. Συμβολική σύνθεση του Jason de Claires Taylor στο Lanzarote, Museo Atlantico, με θέμα καταποντισμένους ανθρώπους. 

Φωτό 3. Δημήτρης Γεωργοπάλης, Χωρίς λόγια. 

Φάων

Ο Φάων και πάλι...

(Το ενδιαφέρον στην ιστορία της τέχνης - ή, αν προτιμάτε στη δικαιοσύνη αυτής της τόσο "άδικης" υπόθεσης που λέγεται τέχνη - αυτό έγκειται περισσότερο στους άγνωστους που έχουν αφήσει σημαντικό, πλην άγνωστο όσο και υποβαθμισμένο έργο, ή στους γνωστούς με τις συχνά υπερεκτιμημένες δημιουργίες)

Χάρηκα πολύ που σας άρεσε η αναφορά μου στον μάλλον άγνωστο καλλιτέχνη Φάωνα. Ιδού λοιπόν κάποιες κομψές επικεφαλίδες χειρόγραφων μελετημάτων του στα ελληνικά και τα αγγλικά - κάποια έχουν δημοσιευθεί σε αμερικανικά έντυπα - όπως σώζονται στο αρχείο του μαθητή του Μεμά Καλογηράτου στο Μουσείο του, Μαζαρακάτα Κεφαλονιάς.

 Επίσης δημοσιεύω την έγχρωμη μακέτα για την τοιχογραφία ενός δημοσίου κτιρίου και κάποιους πίνακες με γυμνά στο σπίτι του Μεμά. Τέλος, ένα στιγμιότυπο με τον γλύπτη να δείχνει τις αρετές ενός ανθίβολου - ένας άγγελος - του Φάωνα στην Αριάδνη. Ας εδώ σημειωθεί πως κάποιες, φορητές εικόνες του ζωγράφου και αγιογράφου και θεωρητικού της τέχνης Γεωργίου Φάωνα - Παπαδημητρίου βρίσκονται στον Άγιο Λουκά Πατησίων.

ΥΓ. Σημειώστε πως δεν υπάρχει σοβαρός, εικαστικός δημιουργός που να μην διαθέτει θεωρητική σκέψη. Είναι χαρακτηριστικό ότι το σατιρικό άρθρο του "Παλουκοπηδησία, ή Υπεράσπισις Αγίων Κατηγορουμένων επί Ασελγεία" το υπογράφει ως Ε. Ωσφόρος! Πολύ ενδιαφέρουσα είναι επίσης η απάντηση του στον Φ. Κόντογλου ως προς την πραγματική ουσία της βυζαντινής τέχνης.