Γλυπτικής Εγκώμιον ή Ρέκβιεμ;

 

Το Α Εργαστήριο γλυπτικής της ΑΣΚΤ - 18 γλύπτες τιμούν τον Θόδωρο Παπαγιάννη - σε επιμέλεια του Μάνου Στεφανίδη

(Στην γκαλερί Σιαντή - Εγκαίνια, Παρασκευή, 15 Μαΐου, 7.30 μ.μ)

Το έργο τέχνης είναι a priori αγαπητικό πράγμα. Ακόμη κι όταν δεν μας (σας) αρέσει. Ακόμα περισσότερο όταν ενοχλεί. Όταν ξεβολεύει τον θεατή από τις εύκολες προκαταλήψεις του. Όταν του θυμίζει πράγματα που θα ήθελε να ξεχάσει. Όταν φέρνει εμπρός στα μάτια του εικόνες που φοβάται να δεί. Ή, ακόμη χειρότερα, εικόνες που θέλει να ξεχάσει. Γιατί ακριβώς τότε το έργο τέχνης έχει επιτελέσει - και μάλιστα επιτυχώς - την πιο ουσιαστική αποστολή του. Την αμφισβήτηση εκείνης της παγερής, αισθητικής ομοιομορφίας που επιβάλλεται άνωθεν.

Θα γίνω πιο συγκεκριμένος μέσα από ένα ιστορικό παράδειγμα: Difesa della natura λεγόταν η οικολογική - αισθητική "εκστρατεία" - παρέμβαση που ξεκίνησε ο μύθος του μοντερνισμού J. Beuys από το 1980 ως τον θάνατο του στο πλαίσιο της κοινωνικής γλυπτικής που από νέος ευαγγελιζόταν. Μια έκφραση - διαμαρτυρία για την υπεράσπιση της φύσης που χειμάζεται από τον ανθρώπινο φασισμό και για μια τέχνη που δεν θέλει να γίνει παρακολούθημα ή διακόσμηση της αστικής πλήξης αλλά να λειτουργεί ως επαναστατική ανατροπή και πρωτοπορία. Ο Beuys ως γλύπτης και εννοιολογικός καλλιτέχνης με την φιλοδοξία αλλά και την οίηση ενός Michelangelo του εικοστού αιώνα, πίστευε ότι μπορούσε να ξαναπλάσει τον κόσμο. Αυτό ήταν: Ο τελευταίος ρομαντικός και ιδεαλιστής σ' έναν κόσμο ραγδαίας, υλιστικής πραγμοποίησης.

Και σήμερα; Σήμερα δεν απειλείται από την προελαύνουσα ισοπέδωση και την ραγδαία εμπορευματοποίηση μόνο η φύση αλλά και η τέχνη η ίδια και μάλιστα η πιο πολιτική και κοινωνική έκφραση της, η πιο δημόσια και δημοκρατική, η γλυπτική. Αυτή η ομαδική έκθεση γλυπτικής που περιλαμβάνει συμβολικά και δειγματοληπτικά λίγες και λίγους από τους εκατοντάδες (!) μαθητές του σπουδαίου δασκάλου Θόδωρου Παπαγιάννη και αποφοίτους του ιστορικού Α Εργαστηρίου Γλυπτικής της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών της Αθήνας στον σχεδόν μισόν αιώνα της θητείας του εκεί, θέλει να λειτουργήσει ως πράξη αντίστασης. Αντίσταση απέναντι στην αποξένωση της γλυπτικής, της ιστορικής αυτής τέχνης, από το ευρύτερο κοινό - και μάλιστα στην ίδια της την κοιτίδα - αλλά στην υποβάθμιση της μέσα στο κυρίαρχο, εκπαιδευτικό μας σύστημα. Μοιάζει η γλυπτική με το αισθητικό - ιδεολογικό της εύρος να μην αφορά σε μια πολιτεία που γίνεται όλο και πιο συγκεντρωτική και αντιθεσμική υπηρετώντας περισσότερο τον τύπο παρά την ουσία της Δημοκρατίας. Γιατί περί αυτού πρόκειται. Αλίμονο αν, αναφερόμενοι στην τέχνη και μάλιστα στη γλυπτική, να μην υποχρεωθούμε να μιλήσουμε πολιτικά. Αυτό θα ήταν αυτοκατάργηση και του δημιουργού και του δημιουργήματος του. 

Άρα με την έκθεση αυτή επαναφέρουμε στον δημόσιο διάλογο το τεράστιο ζήτημα της γλυπτικής ως δημόσιας τέχνης στην πατρίδα μας αλλά και τον κόσμο. Προσωπικά δεν ξέρω αν τίτλος αυτής της έκθεσης θα έπρεπε να είναι η υπεράσπιση, το εγκώμιο ή το requiem της γλυπτικής. Δεν είναι εδώ ούτε ο τόπος, ούτε το χρόνος για να εξηγήσω αναλυτικά τι εννοώ μιλώντας και για εγκώμιο αλλά και για ρέκβιεμ. Υπάρχουν πολλά, αναλυτικά και εξειδικευμένα κείμενα, και δικά μου και άλλων, πολύ σοβαρών μελετητών, που αναλύουν το πρόβλημα της γλυπτικής σήμερα. Τις αιτίες και τα αίτια της κρίσης της.

Αυτό όμως που έχω να πω και μέσα από το έργο του δάσκαλου Θόδωρου Παπαγιάννη - για το έργο του οποίου έχω μιλήσει διεξοδικά αλλού - αλλά και των πάμπολλων μαθητών του, αναγνωρισμένων καλλιτεχνών σήμερα, είναι ότι η γλυπτική όσο κι αν αμφισβητείται άλλο τόσο και αντιστέκεται εις πείσμα όλων των εμποδίων. Θεσμικών και μη. Τα συμπόσια γλυπτικής που διοργανώνουν ο Παπαγιάννης και οι φίλοι ή οι μαθητές του εδώ και δεκαετίες σε όλη την Ελλάδα, είναι ο αδιάψευστος μάρτυρας αυτής της αντίστασης. Κι αυτό είναι πολύ παρήγορο. 

Ο αείμνηστος καθηγητής της ιστορίας της τέχνης Cesare Brandi, σημαντική πνευματική μορφή της Ιταλίας, παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο ελληνικό, αναγνωστικό κοινό με την σπουδαία μελέτη του «Αρκάδιος ή περί γλυπτικής» (1983, εκδόσεις Νεφέλη). Στο βιβλίο αυτό τέθηκαν μισόν αιώνα πριν, τα κρίσιμα προβλήματα που επανεξετάζουμε αυτή τη στιγμή. 

Θα υπογράμιζα εδώ ότι η γλυπτική, η τέχνη γενικότερα, μερικές φορές, γίνεται η χαρούμενη έκφραση της απελπισίας, ο πιο γενναίος τρόπος να εξορκίσεις τον θάνατο ανασταίνοντας - μέσα από εικόνες και φόρμες - τους νεκρούς του. Τίποτα μακάβριο σ' αυτό. Αντιθέτως. Και τώρα; Αυτές οι σχεδόν τρεις γενιές γλυπτών που αποφοίτησαν από το Α Εργαστήριο της ΑΣΚΤ με το πολύμορφο έργο τους που καλλιεργεί κάθε δυνατή έκφανση του τρισδιάστατου αντικείμενου εν χώρω και χρόνω - ένας πρώτος ορισμός της γλυπτικής και εν μέρει της αδελφής της, της αρχιτεκτονικής - είναι ελπιδοφόρα απάντηση...

Σημ. Είναι πολύ ευτυχής η σύμπτωση της συγκεκριμένης έκθεσης με το Συμπόσιο Γλυπτικής που οργανώνει ο Δήμος Αλίμου στον λόφο Πανί την ίδια περίοδο και με επιμελητή τον υπογράφοντα. Συμμετέχουν ο Θ. Παπαγιάννης, ο Χρ. Λαζαράκης, ο Β. Βασίλη, ο Δ. Σκαλκώτος, ο Γ. Σταματόπουλος. Με συνεργάτες τον Γρηγόρη Βασιλείου, την Γεωργία Νίκα και τον Χρήστο Βαγιάτα. Και τον αρχαίο λόφο Πανί ένα ανοιχτό μουσείο εν τω γίγνεσθαι για όλους τους περιπατητές. Μία αληθινή γιορτή τέχνης με την γλυπτική, την πιο ελληνική τέχνη, πάλι στο επίκεντρο.

ΥΓ. Η γνώση της τέχνης μας, σύγχρονης και παλιότερης, δεν συνιστά ανώφελη πολυτέλεια αλλά πράξη ουσιαστικής αυτογνωσίας. Αναγκαιότητα σχεδόν υπαρξιακή . Η τέχνη μας είμαστε εμείς οι ίδιοι, είναι η καθημερινή ζωή μας αλλά...κάπως αλλιώς. Σαν μια μυστική δύναμη να έχει να μεταμορφώσει την πεζή μας καθημερινότητα σε μαγεία. Είμαστε εμείς οι ίδιοι αλλά στην ιδανική εκδοχή μας. Αυτό συνιστά ό,τι αποκαλούμε τέχνη κι αυτή είναι η αναμορφωτική της δυνατότητα. Κι ας μην ξεχνάμε: Η τέχνη είναι διαλεκτικά αντίθετη προς κάθε μορφή εξουσίας ενσαρκώνοντας η ίδια την ουτοπία της διαρκούς επανάστασης. Κάτι που δεν αντιλαμβάνονται ούτε οι συνδικαλιστές ούτε κι οι γραφειοκράτες της τέχνης.

After Dark Images

Βασίλης Αντωνάκος, After Dark Images 

(Στη γκαλερί Καπόπουλος από χτες...

με black light effet)

Η ζωγραφική είναι ένα άλλο είδος πληγής που αντί για αίμα τρέχει χρώμα. Που γεννιέται στο σκοτάδι αλλά υπάρχει μόνο στο φως. Που υπερασπίζεται περισσότερο το αόρατο παρά το ορατό. Που καθιστά τέλος πολύτιμο ακόμη και το πιο ασήμαντο. Μέσα από την μαγεία τέχνης και τεχνικής. 

Ο Βασίλης Αντωνάκος είναι ένας ιδιαίτερος καλλιτέχνης με προσωπικό ύφος και εντελώς αντισυμβατική γραφή που μοιάζει να χλευάζει τα συνήθη, ζωγραφικά κλισέ και την "ασφάλεια" εκείνου του ακαδημαϊκού ρεαλισμού που με βαρετή ομοιομορφία διδάσκουν οι σχολές καλών τεχνών. Με αλματώδη εξέλιξη τα τελευταία δέκα χρόνια και ως προς τα εκφραστικά του μέσα και ως προς την ανανεωμένη θεματογραφία ο Αντωνάκος παρουσιάζει σήμερα στην γκαλερί Καπόπουλος δύο ενότητες εντυπωσιακών πινάκων μεγάλων διαστάσεων. Πινάκων συχνά φτιαγμένων με fluorescent χρώματα τα οποία ιριδίζουν ακόμη και στο σκοτάδι και που με την χρήση blacklight αποκτούν καινούργια πρόσωπα, άλλες χρωματικές εκδοχές. Ένα "θαύμα" δηλαδή του συνδυασμού τέχνης και τεχνολογίας.

Η πρώτη ενότητα περιλαμβάνει τα επιθετικά μεγα - πορτρέτα μοιραίων κοριτσιών εμπνευσμένων από την διαφήμιση, το σήμα κατατεθέν του Αντωνάκου, τα οποία "αιμορραγούν" στον καμβά κοιτώντας τον θεατή κατ' ευθείαν στα μάτια σαν ηρωίδες του φίλμ νουάρ. Ένα ελληνικό ανάλογο της διεθνούς Γαλλίδας ζωγράφου Françoise Nielly. Η δεύτερη, τέλος, αποτελείται από συνθέσεις με παραμορφωμένους ήρωες της Μάρβελ και των κόμικς, για παράδειγμα τον Deadpool, την Daisy, ή τον Spiderman όπου το γκροτέσκο και το θηριώδες, το παράλογο και το γελοίο, δημιουργούν συμπλέγματα άγριας ομορφιάς. Μιας ομορφιάς που απηχεί πολύ έντονα την ακραία, εκρηκτική αισθητική του σήμερα και τα οπτικά πρότυπα των παγκοσμιοποιημένων μεγαλουπόλεων. Από το Τόκιο στο Δελχί και από το Χονγκ Κονγκ στο Λος Άντζελες. Ο ζωγράφος - illustrator παρουσιάζει εδώ έναν δυστοπικό κόσμο τεράτων σαν αυτά που κινηματογράφησε ο Γιώργος Λάνθιμος στην ταινία Poor Things ή ο Κουέντιν Ταραντίνο στη σάτιρα των b movies απορρίπτοντας τα κλισέ που συναντάει κανείς στην φιλοτέχνηση των παραδοσιακών πορτραίτων. Επιλέγοντας μια φόρμα που παραπέμπει στο μετά Pop, την street art, την gothic μπραβούρα αλλά και την τόσο επιδραστική στις εικόνες της εποχής μας μυθολογία του Joker (ιδιαίτερα μετά την απογείωση της από την υπνωτιστική ερμηνεία του μοναδικού Hoakin Fenix, του απόλυτου σταρ του dark). 

Ο Βασίλης Αντωνάκος έγινε αρχικά γνωστός από τον επιθετικό - εκρηκτικό τρόπο που επιλέγει να παρουσιάσει το γυναικείο πρόσωπο σαν την δραματική έκρηξη ενός υπερμεγεθυμένου καθρέφτη που περιέχει συγχρόνως και το κάλλος που χάνεται αλλά και την πληγή που επιμένει να αιμορραγεί. Μία λαμπερή σάρκα, ένα μαγνητικό βλέμμα που βυθίζεται στο κόκκινο, το χρυσαφί και το μαύρο. Στην συνέχεια η θεματική του εμπλουτίζεται με τους πρωταγωνιστές μιας αξιοθρήνητης - αξιολάτρευτης όπερας ηρώων του σκότους που γοητεύουν και εντυπωσιάσουν...Σαρκασμός οπτικός, χρωματική παραφορά, επιθετική χρήση των ηρώων - συμβόλων που αγαπούν τα παιδιά για την αθωότητα τους και που ανελέητα διαστρέφουν οι ενήλικες, ένα σύμπαν upside down δηλαδή, και επιλογή συχνά όχι του πινέλου αλλά του μαχαιριού για φιλοτεχνηθεί τελικά η φόρμα. Κι αυτό κάτι σημαίνει. 

Ο Βασίλης Αντωνάκος δεν εμπνέεται, ούτε ανοίγει διάλογο με την εντόπια, εικαστική σκηνή αλλά μάλλον, όπως εξάλλου και ο συνομήλικος του Γιάννης Βαρελάς με την διεθνή. Και πολύ καλά κάνει. Δηλαδή με τον Philip Guston, τον George Condo αλλά και με άλλους Αμερικανούς καλλιτέχνες που δουλεύουν με την γεωγραφία του ενστίκτου και το υποσυνείδητο, όπως το δίδυμο Paul McCarthy και Mike Kelley. Μόνο που στην περίπτωση του Αντωνάκου το ανθρώπινο πρόσωπο αντιμετωπίζεται σαν ένας ολόκληρος πλανήτης αντικρουόμενων πληροφοριών ενώ πάλι το σώμα αποδίδεται σαν την καρικατούρα εκείνης της έμφοβης ψυχής που δεν αντέχει το βάρος της. Δηλαδή το γελοίο συμφύρεται με το τρομακτικό. Κατά βάθος δηλαδή στα έργα του δεν υπάρχει μόνο η ένταση της κραυγής αλλά και ο ψίθυρος μιας υπόκωφης μελαγχολίας. Αυτό δηλαδή που συνέβαινε και στους μεγάλους ρομαντικούς δασκάλους του 19ου αιώνα. Δηλαδή η επίκληση του θανάτου σαν ένα είδος εξορκισμού για εκείνη τη ζωή που δεν ποτέ δεν είναι αρκετή...

ΥΓ. Γιατί κάνουμε τέχνη; Για να αντέξουμε μια καθημερινότητα που συχνά ισοπεδώνει την ούτως ή άλλως περιορισμένη ζωή μας και δεν επιτρέπει διεξόδους. Για να ζήσουμε αλλιώς, εκτός της προαποφασισμένης νόρμας. Εκτός της πεπατημένης. Τα φτερά που δεν έχουμε, αυτό καλύπτει η τέχνη. Για όποιον αισθάνεται την έλλειψη...

Φωτό: Με τον d.j του χτεσινού πάρτι. Πίσω μου ο designer του καταλόγου Δ. Πληβούρης.

New kid in Town!

Γλυπτική, η επιστροφή της γηραιάς κυρίας 

Δεν πρόλαβε να τοποθετηθεί και έγινε ήδη ένα hotspot της πόλης. Έγινε τοπόσημο γλυπτικής στην πατρίδα της γλυπτικής. Της πιο ελληνικής τέχνης. (Κι ας ενοχλεί κάποιους αυτή μου η τοποθέτηση. Π.χ τον συνάδελφο και φίλο καθηγητή του ΕΜΠ κ. Θανάση Μουτσόπουλο. Όπως τουλάχιστον φαίνεται στο τελευταίο του βιβλίο). Αναφέρομαι βέβαια στον "Καθήμενο Γέροντα της Αλεξάνδρειας" του Πραξιτέλη Τζανουλίνου ο οποίος αξιοποίησε εμπνευσμένα και την σχετική φωτογραφία του Καβάφη αλλά και τον ανάλογα καθιστό Φερδινάνδο Πεσσόα της Λισαβόνας.

 Γιατί όμως αρέσει αυτό το άγαλμα; Επειδή έχουμε δεινοπαθήσει τόσο πολύ από την κακή, δημόσια γλυπτική. Επειδή είναι θεατρικά οικείο και επειδή έχει τοποθετηθεί από το Ίδρυμα Ωνάση στην ιδανικά ειδική θέση. Φωτιζόμενο άψογα. Και κυρίως επειδή δεν έχει βάση! Σκεφτείτε το. Η έλλειψη βάσης μπορεί να είναι καινοτομία. Δηλαδή ο Καβάφης του Τζανουλίνου δεν έχει το απαραίτητο (;) βάθρο που έχουν πάντα οι προτομές ή οι ανδριάντες. Με την ανάλογη ρητορική πόζα αλλά και την ψυχρή απόσταση. Το βάθρο αποτελεί ένα ζήτημα: Ανήκει στο γλυπτό εξ αρχής ή είναι η "εκθειαστική" προσθήκη της πόλης; Που προσθέτει στο γλυπτό ένα "κατασκευασμένο" κύρος; Ο Γέροντας της Αλεξάνδρειας πάλι είναι τόσο γειωμένος που καθίσταται αμέσως οικείος. Δεν έχει ανάγκη από προβολή. Αρκεί σ' αυτή την σοφή σκηνογραφία της ταπεινότητας. Και σε ωθεί να καθήσεις δίπλα του. Σαν ίσος προς ίσο. Ενώ κρατάει και το καπέλο σαν έτοιμος για να φύγει. Αφού πρώτα ποζάρει με τον συγκαθήμενο του για μιαν αναμνηστική πόζα. Παιχνίδι μαζί και ουσία. Γλυπτικό θέατρο! Ο ίδιος ο γλύπτης έλεγε χτες στο ραδιόφωνο ότι η βασική ιδιότητα της γλυπτικής είναι να κατεβαίνει στο χώμα. Να εκκινεί από τον πηλό και να πλάθει έναν κόσμο κυριολεκτικά από το μηδέν. Όπως και το θέατρο εξ άλλου...

Αυτά και άλλα, ανάλογα θέματα θέτουμε προς συζήτηση με την ομαδική έκθεση "Γλυπτικής Εγκώμιον" στην γκαλερί Σιαντή όπου 18 + 1 καλλιτέχνες αποτίουν φόρο τιμής στον δάσκαλο τους τον Θεόδωρο Παπαγιάννη. Από την προσεχή Παρασκευή! (Όμως επ' αυτού οφείλουμε να επανέλθουμε). Το σημαντικότερο όμως είναι ότι η γλυπτική, αυτή η παραμελημένη αλλά και τόσο ελληνική τέχνη, καθίσταται πάλι επίκαιρη. Πρόκειται για την άμεση επιστροφή της Γηραιάς Κυρίας. (Έστω κι αν ενοχλούνται διάφορες γηραιές κυρίες στο ΥΠΠΟΑ ή αλλού).

ΥΓ. Το μεγαλοπρεπές, υπερβολικό βάθρο αλλά και το βήμα στο κενό σαρκάζει ο "Σημαιοφόρος" που τον τυφλώνει η ιδεολογία - σημαία του, το επίσης πρόσφατο "λαθραίο" γλυπτό - πρόκληση του Μπάνκσι στο Λονδίνο. Στα καθ' ημάς ο φίλος Χρήστος Αντωναρόπουλος ζωγραφίζει εδώ και πολύ καιρό σημαιοφόρους με τις παντιέρες τους όμως σαν ασπίδες ή και σαβάνα. Μέσα πάμε καλά...

Προβολή αναφερόμενου κειμένου

Πρωτομαγιά 2026!

Μαγική εικών: Πού είναι τα νούφαρα;

Καλή, εργατική πρωτομαγιά σύντροφοι. Επειδή σήμερα δεν είναι μόνο αργία, ούτε απλά απεργία. Δυστυχώς είναι και κάτι χειρότερο. Είναι ανεργία. Και ανασφάλεια.  Επίσης...Όλα καλά με τη φυσική της αριστεράς. Όμως η μεταφυσική της είχε, νομίζω ανέκαθεν, πρόβλημα. Πρόβλημα θεωρητικό, διαχρονικά. Κι έπειτα αυτό το μίσος δεξιών και αριστερών τόσο κιτς σήμερα. Τόσο ύποπτο. Τόσο υπερεκτιμημένο και πολλαπλώς εθνικά πληρωμένο. Όχι μόνο ταξικό μίσος, λοιπόν, σύντροφοι. Καιρός και για λίγη, έστω, ταξική αγάπη!

Λίγες μέρες πριν, την Μ. Τετάρτη, ακούσαμε το τροπάριο του Ιούδα, την συγκλονιστική, δηλαδή, μεταφορά της προδοσίας ατίμητου:

 "Μισών εφίλει και φιλών επώλει". Πόσοι άλλοι, φευ, και πόσες άλλες δεν έχουν κάνει το ίδιο. Ήτοι, μισούσαν φιλώντας μας και φιλούσαν πουλώντας. Εγώ, πάλι, σας εύχομαι, τουλάχιστον, να μη προδώσουμε εμείς οι ίδιοι τους ανυποψίαστους πάλι εαυτούς μας.

(Μισών, φιλών...Μού λείπεις περισπωμένη!)

Φωτό: Πρωτομαγιά με τον απίστευτο φίλο μου ΠαναγιώτηΤανιμανίδη! Για τον οποίο δεν θα πω πολλά πάρα μόνο ότι παραμένει ανεξάντλητος κι ακούραστος. Κι ότι είναι βασικός χορηγός του Αναρχικού Μουσείου εν Αμονίω. Πίσω μας είναι η μικρή λίμνη, στο σπίτι του Claude Monet, στο Ziverny. Δεν με πιστεύετε; Όσο για τα νούφαρα, βρίσκονται στον πίνακα του αείμνηστου Θόδωρου Πανταλέων και την αφίσα του Πικάσο πίσω του. Η φωτογραφία τραβήχτηκε μόλις πέρσι στο ατελιέ του, στα Βριλήσσια κι απαθανάτισε σαράντα χρόνια αδιατάρακτης φιλίας.

ΥΓ. Η δική μου άχραντη αριστερά τουλάχιστον προσπάθησε, αν μη τι άλλο, να εξορκίσει τον αφόρητο μικροαστισμό της καθημερινότητας και να ονειρευτεί έναν κόσμο πιο δίκαιο. Όπου η τέχνη θα πρωταγωνιστεί όχι μόνο σαν δικαίωμα αλλά κυρίως ως υπαρξιακή ανάγκη.

Άπιστοι πιστοί!

Για τους άπιστους όλου του κόσμου 

"Τα γεγονότα, αγαπητέ μου Σάντσο, είναι οι εχθροί της αλήθειας"

Δον Κιχώτης

Εμπρός της γης οι λυπημένοι 

Σαν Μαρξ 

Τα σώματα σώζουν τις ψυχές. Και τα φιλιά αγιάζουν τα στόματα. Ο Caravaggio φιλοτεχνεί αυτό το επαναστατικό έργο, αριστερά, ενώ είναι μόλις τριάντα χρονών. Επιλέγει σχολαστικά τις πληβειακές φιγούρες που θα του ποζάρουν (τις ξαναβρίσκουμε και σε άλλες του συνθέσεις σαν έναν θίασο ρεπερτορίου που αλλάζουν οι ίδιοι ηθοποιοί διαφορετικούς ρόλους) και στήνει κυριολεκτικά ένα δράμα δωματίου αποκαθαίροντας την αφήγηση του από οτιδήποτε περιττό. Φωτίζονται μόνο όχι τόσο οι πρωταγωνιστές όσο η παράφορη δράση τους. Οι κινήσεις κι οι μορφασμοί, οι μούτες όπως λέμε στο θέατρο.

 Ο άφωνος αγώνας του δρώντος αμφισβητία Θωμά και του παθητικά υπομένοντος, του αναστημένου Χριστού. Ο Θεός μοιάζει να υποφέρει από το θρασύ δάχτυλο του ανθρώπου που αναμοχλεύει έτσι ωμά τη πληγή Του. Σ' ένα σώμα που έχει απαλλαγεί πλέον από τα υλικά του δεσμά. Την ανάγκη όπως θα έλεγε κι ο Μαρξ. Έχουμε εδώ ένα δάχτυλο - μαχαίρι επώδυνο, φτιαγμένο από έναν ζωγράφο, έμπειρο μαχαιροβγάλτη.Τόσος ενοχλητικός βερισμός εν προκειμένω όσος ποτέ ακόμη και στο πιο ακραίο Χόλιγουντ! 

Η ένταση των τεσσάρων προσώπων σ' αυτό το μοναδικό close up, είναι τέτοια που ο θεατής την αισθάνεται σχεδόν σωματικά. Κυριαρχεί η αισθητική των σκισμένων βρώμικων ρούχων, των λερωμένων χεριών, της βαριάς αναπνοής. Του ιδρώτα από την αγωνία ή τον φόβο. Αυτός ο αδίστακτος, εμπρός στο προσωπικό του διερώτημα, Θωμάς κερδίζει στο τέλος τον θεατή. Θα φτάσει ως το τέλος. Θα ψηλαφήσει την αλήθεια κυριολεκτικά...Ποιός δεν θα ήθελε να είναι στη θέση του; 

Εξάλλου σ' αυτή την σύνθεση του αναρχικού Καραβάτζο η απόσταση ανάμεσα στην εικόνα και την πραγματικότητα, τον θεατή και τον θεώμενο, την μεταφυσική της τέχνης και την φυσική της ζωής έχουν θαυμαστά μηδενιστεί. Μπαρόκ γαρ! Υπάρχει μόνο ό τι βλέπεται και η όραση γίνεται αφή. Ποτέ άλλοτε τέτοιος και τόσος αισθησιασμός στην τέχνη. Ο Θωμάς και ο δάσκαλος του σε μιαν επαφή στα όρια της ερωτικής βίας. Με τα σώματα να σώζουν τις ψυχές. Κόβοντας σαν μαχαίρια.

Και στο βάθος το καθολικό Ιερατείο, οι εκπρόσωποι του κονκλάβιου, να γλείφει τα δάχτυλα του για το θεόπεμπτο δώρο του βλάσφημου ζωγράφου. "Ιδού! Βάλτε τα ίδια τα δάχτυλα σας μέσα στο σώμα του Θεού" είναι σαν να λένε. "Γλείψτε τα αν σας κάνει κέφι! Εξάλλου για Σώμα και Αίμα πρόκειται. "Κυριολεκτικά επί των τύπων των ήλων" (στους τύπους θα σταθούμε;). "Μπορείτε! "

(Αν μπορείτε, μη πιστεύετε τώρα.Το μείζον επιχείρημα των επαγγελματιών της πίστης). Τώρα που νιώσατε το άπειρο στο βρώμικο, το θνητό ακροδάχτυλο σας. 

Ο τυχοδιώκτης Caravaggio αναδεικνύεται έτσι ο μεγαλύτερος προπαγανδιστής του Χριστιανισμού μετά τον Απόστολο Παύλο. Και συγχρόνως ο ίδιος εγκαινιάζει εδώ εκείνη την εποχή όπου ο λόγος θα υποχωρεί σταθερά εμπρός στην γοητεία της εικόνας. Στην υποβολή και την μαγγανεία της. Όπου ο λόγος θα καταστεί έρμαιο της σαγήνης της.

Αφού πρόκειται για εκείνη την σαγήνη στην οποία ακόμα και οι πιο άπιστοι εν τέλει θα πιστέψουν...

ΥΓ. Το δάχτυλο του Θωμά διευρύνει εδώ τον χώρο μ' έναν τρόπο υπερβατικό. Ψαύοντας τη πληγή ψάχνει την ψυχή τη ζώσα. Βέβαια ο Καραβάτζο δεν επιτρέπεται ακόμη να κάνει με το μαχαίρι του, αυτό που θα επιχειρήσει στην εποχή μας μέσω του spatialismo του ο επίσης αιρετικός της εικόνας Lucio Fontana (1899 - 1968). Να δημιουργήσει δηλαδή τον χώρο όχι με την αναπαράσταση αλλά με την σωματική σχέση, την άσκηση βίας πάνω στον καμβά. Ώστε η πραγματικότητα να υποδύεται τον εαυτό της χωρίς άλλες, ιλουζιονιστικές διαμεσολαβήσεις. Αναφορά στην γενικότερη βία αλλά και την υπέρβαση των λογής ορίων. Αισθητική του μινιμαλισμού αλλά και της υποβολής της κερδισμένης μ' ένα μαχαίρι. Μόνο που όλα αυτά τα τερτίπια είναι τόσο εφήμερα. Και τόσο στερημένα από βαθύτερο συγκλονισμό. Τα έργα του Φοντάνα και τόσων άλλων θα μείνουν μόνα τους μέσα στα βιβλία με την ιστορία της μοντέρνας τέχνης. Ή σε τοίχους μουσείων για να τα παρατηρούν όλο και λιγότεροι. Χασμώμενοι. Ενώ οι άλλοι, οι πολλοί θα είναι έξω, στα πάρκα και το φως.

Περιμένοντας το επόμενο θαύμα που όταν έρθει η ώρα, θα πραγματοποιήσει πάλι η τέχνη. Από τα χέρια κάποιου νέου Καραβάτζο.

Δράκοι!

Ένα παιχνίδι τρέλας και φρονιμάδας 

Dragons - Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος 

(Η αισθητική διαχείριση των συμβόλων)

 Ξενάγηση, Σάββατο, 25 Απριλίου, στις 12 το μεσημέρι, International Art Center, Άλιμος,  Εύβοιας 38, στους Τράχωνες. Πίσω από την εκκλησία Παμμακάριστος. 

Σύμφωνοι, η ζωγραφική. Ο κόσμος των εικόνων που μεγεθύνει την εικόνα του κόσμου. Δίπλα της και η μουσική με το δικό της ηχητικό σύμπαν που μπορεί να προσεγγίσει μέσα από την συγκίνηση, τον άλλον που ίσως είμαι. Και οι δύο αυτές μορφές τέχνης, ζωγραφική και μουσική, λειτουργούν πέραν του λόγου, είναι "υπέρλογες" και "αντικειμενικά" αφηρημένες. Το έμβρυο, μέσα στο αμνιακό υγρό, ακούει τον σταθερό χτύπο της καρδιάς της μάνας του. Η πρώτη μας σχέση με τη μουσική. Και βλέπει φως μέσα από τις μεμβράνες των υπό διαμόρφωση ματιών του. Η πρώτη μας σχέση με την εικόνα. Η παραδείσια μας εποχή. Έπετα ο λόγος, σταθερά ορίζοντας συνεχώς τα πράγματα, σταθερά περιορίζει τους ορίζοντες. Ενώ οι εικόνες με τις φαντασιώσεις που αποτυπώνουν, μας απελευθερώνουν. Ή όχι; 

Είναι ενδεικτικό ότι η τελευταία έκθεση  - παρέμβαση του Κωνσταντίνου Παπαμιχαλόπουλου στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ιωαννίνων το 2025 ονομάζεται "Γίγαντες και Μολοσσοί". Όντα στα όρια του μυθικού και του πραγματικού. Των συμβόλων και της ιστορίας. Ενώ πάλι το 2021 παρουσίασε στο Μουσείον της Πόλεως των Αθηνών – Ίδρυμα Βούρου - Ευταξία την ενότητα "Παλιγγενεσία" όπου οι ήρωες του 21 παρουσιάζονταν σαν φιγούρες μάνγκα ή θεάτρου σκιών ή σαν μεταμφιεσμένοι ήρωες ενός φαντασμαγορικού πάρτι της, προειρημένης, ιστορίας. Με τους ρόλους να μπερδεύονται γλυκά. Γιατί περί αυτού πρόκειται. Για την αισθητική διαχείριση των διαχρονικών συμβόλων. 

Ο Παπαμιχαλόπουλος ασχολούμενος από φοιτητής με τα κόμικς, την εικονογράφηση αλλά κι όλες τις εφαρμογές της οπτικοποιημένης αφήγησης πρώτον απέκτησε από νωρίς ένα ιδιαίτερο, προσωπικό ύφος, εύκολα αναγνωρίσιμο και δεύτερον την τεράστια εξοικείωση με τα σύμβολα και τις φιγούρες της παγκόσμιας μετά - ποπ αισθητικής αλλά και της μεταμοντέρνας, προκλητικής, ηλεκτρονικής μυθολογίας. Σε τρόπον ώστε να συνδέει ο ίδιος ανεξίθρησκα και άκρως γοητευτικά διαφορετικές κουλτούρες και αντιτιθέμενους κόσμους προσδοκώντας αν όχι την ανάσταση πεθαμένων πολιτισμών, τουλάχιστον την εγρήγορση των σημερινών θεατών. Την εγρήγορση τους απέναντι στην πολυδιάστατη πραγματικότητα που βιώνουμε σε μιαν εποχή αφενός παγκοσμιοποίησης και αφετέρου ισοπεδωτικού, πολιτιστικού και ιδεολογικού συγκρητισμού. Αυτό ακριβώς επιδιώκει ο δημιουργός με την φαντασμαγορία αλλά και το ξάφνιασμα των εικόνων του. Νεαρός πατέρας ο ίδιος μοιράζεται με τους δύο γιούς του το ίδιο πάθος  για τα Ludic Heroes (Ήρωες του Παιχνιδιού) δηλαδή τα πρόσωπα που συμμετέχουν ενεργά σε "μυθολογίες" οι οποίες δημιουργούνται κατά την εξέλιξη του παιχνιδιού, όπως ο Zagreus (ο αρχαίος Ζαγρεύς)στο Hades (Άδης).

Παράλληλα ο ίδιος εμπνέεται άμεσα από την τέχνη της Ανατολής σε τρόπον ώστε ο Παπαφλέσσας του να επελαύνει πάνω σ' έναν κινέζικο δράκο ενώ το χρυσό φόντο της σύνθεσης να είναι συγχρόνως αναφορά στην βυζαντινή Κωνσταντινούπολη αλλά και την απαγορευμένη Πόλη στο Πεκίνο.

 Επιχειρώντας έτσι μέσα από την πειθώ όχι μόνο της τέχνης του αλλά και της υψηλής τεχνικής του να αμβλύνονται - ή και να εξαφανίζονται - οι αντιθέσεις ανάμεσα στο διπολικό μας κόσμο. Μέσα από την ποιητική αλλά και την πολιτική δυναμική της τέχνης.

Ας σημειωθεί εδώ ότι ο ζωγράφος και χαράκτης Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος δηλώνει πως η λειτουργία της τέχνης είναι να καταδεικνύει τα κανονιστικά πλαίσια της καθημερινότητας και να προτείνει διεξόδους υπέρβασής τους. Εξομολογείται ότι τον απασχολεί στο έργο του η διαφορά της τέχνης στην ανατολή και τη δύση, καθώς και η σχέση λαϊκής τέχνης και λόγιας κουλτούρας (δες το σχετικό κείμενο στην ηλεκτρονική παρουσίαση της συλλογής Σωτήρη Φέλιου). 

Πώς λειτουργούν όμως οι δράκοι, ή οι μολοσσοί, ή οι γίγαντες, ή εκείνα τα περίεργα, γκροτέσκα όντα που ισορροπούν ανάμεσα στην πιο προωθημένη τεχνολογία και τα πιο αρχετυπικά σύμβολα του πανανθρώπινου πολιτισμού; Θέλει να εντυπωσιάσει απλώς ο καλλιτέχνης ή στοχεύει σε κάτι ουσιαστικότερο;  Αντιγράφω από την Wikipedia: "Ο κινεζικός δράκος (龙, lóng) είναι ένα καλόβουλο, μυθικό ον που συμβολίζει την απόλυτη εξουσία, την αυτοκρατορική δύναμη, την καλοτυχία, την ευημερία και την αρμονία. Αντίθετα με τους δυτικούς δράκους, θεωρείται προστάτης, φέρνει βροχή για τις καλλιέργειες και αντιπροσωπεύει το Yang (αρσενική, δυναμική ενέργεια)".

Νομίζω ότι ο Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος ηθελημένα ή αθέλητα συγκεντρώνει στη δουλειά του, σαν λευκή μαγεία, όλη τη μαγική ενέργεια της Ανατολής για να εξορκίσει τρόπον τινά την διαβολική ικανότητα της Δύσης να καταστρέφει μέσα από την προωθημένη της τεχνολογία αυτά τα ίδια τα μοναδικά, πνευματικά της επιτεύγματα. Πρόκειται δηλαδή για έναν νεορομαντικό εικαστικό στοχαστή που όπως οι flâneurs του 19ου αι. ή ο Νίτσε έβλεπαν τον υλικό πολιτισμό και την αλλοτρίωση που προκαλούσε, σαν τον καρκίνο του πνευματικού. Αν ζούσε  Παπαμιχαλόπουλος στο βικτωριανό Λονδίνο θα ήταν ένας προραφαηλίτης, φίλος του ζωγράφου και ποιητή Dante Gabriel Rossetti. Ζει όμως στην Ελλάδα της κρίσης και της ισοπέδωσης για αυτό επιλέγει επειδή είναι ντιλετάντης, να δραπετεύει από το δύστηνο παρόν μέσα από την μαγική του εικονογραφία.

 Διαβάζω: "...Η ρομαντική ευαισθησία θεμελιώνεται πάνω στην εμπειρία της απώλειας, στην οδυνηρή πεποίθηση ότι μέσα στη νεωτερική καπιταλιστική πραγματικότητα κάτι πολύτιμο έχει χαθεί, για το άτομο αλλά συγχρόνως και για την ανθρωπότητα ..." 

(Από το βιβλίο των Michael Löwy - Robert Sayre "Ρομαντισμός εναντίον Καπιταλισμού").

Με άλλα λόγια η νοσταλγία για κάτι που έχει χαθεί διά παντός βρίσκεται στη καρδιά του ρομαντικού πένθους.Το Πένθος προκαλούν η, βεμπεριανή, απομάγευση, η ποσοτικοποίηση και η εκμηχάνιση του κόσμου. Του κόσμου μας. Ρομαντισμός σημαίνει πάνω απ' όλα νοσταλγία για κάτι οριστικά χαμένο από και αντίσταση σε πραγματικότητα που είναι εκ προοιμίου αποκρουστική. (Θυμηθείτε τι λέει η Blanche Dubois στο Λεωφορείον ο Πόθος). Η έρευνα, ακριβώς, σε όλα εικαστικά επίπεδα γραφής του Κωνσταντίνου Παπαμιχαλόπουλου και το σαφές ρομαντικό της υπόστρωμα. Με όλους τους φτερωτούς δράκους, τους μολοσσούς ή τις τίγρεις του.

 Δεν αντιστέκομαι στον πειρασμό να παραθέσω εδώ ένα κείμενο της φοιτητικής μου νεότητας που τότε με είχε επηρεάσει πολύ και το οποίο μιλάει για κάποιες, άλλες τίγρεις. Έλεγε τότε ο Μεγάλος Τιμονιέρης:

«Ο ιμπεριαλισμός κι όλοι οι αντιδραστικοί, αν εξεταστούν στην ουσία τους, από μακροπρόθεσμη σκοπιά, από στρατηγική άποψη, πρέπει να θεωρούνται αυτό που πραγματικά είναι - χάρτινες τίγρεις. Πάνω σε αυτό πρέπει να οικοδομούμε τη στρατηγική μας σκέψη. Από την άλλη πλευρά, είναι επίσης ζωντανές τίγρεις, σιδερένιες τίγρεις, πραγματικές τίγρεις που μπορούν να καταβροχθίσουν ανθρώπους. Πάνω σε αυτό πρέπει να οικοδομούμε την τακτική μας σκέψη».

Ομιλία στη Συνάντηση της Πολιτικής Γραμματείας της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κίνας στο Ουχάν (1 Δεκεμβρίου 1958), όπως παρατίθεται σε σημείωση στο «Συνομιλία με την Αμερικανίδα ανταποκρίτρια Άννα Λουίζ Στρονγκ», Επιλεγμένα Έργα, τόμος IV, σελ. 98–99).

Δράκοι και τίγρεις και άβαταρ, όταν αναφερόμαστε στην τέχνη, βρίσκονται όλα και όλοι συμφιλιωμένοι σ' έναν προπτωτικό, ιδανικό παράδεισο μακριά από την αμαρτία, την σωματική πληγή ή την επώδυνη γνώση. Ή, όπως θα τον τραγουδούσε ο δικός μας ρομαντικός τροβαδούρος: 

Ο γραμματέας μαζί με τον αλήτη 

ο φονιάς με το θύμα αγκαλιά

 κι η παρθένα με τον σατανά...

Φωτό: Απροσδόκητη όσο και γοητευτική συνύπαρξη διαφορετικών, πολιτισμών, ήρωες του '21 όπως δεν τους έχετε ποτέ ξαναδεί.

Ήρωες και "ήρωες"

Εις ανάμνησιν της χθεσινής ημέρας 

Εντόπισα πρόσφατα μία εξαιρετική εικαστική συλλογή στην Κηφισιά η οποία μεταξύ των άλλων αριστουργημάτων (Γύζης, Οικονόμου, Παπαλουκάς, Σπυρόπουλος κ.α) περιλαμβάνει το ολόσωμο πορτρέτο του γλύπτη Θανάση Απάρτη (φωτό 1) φτιαγμένο στο Παρίσι, μάλλον στο ατελέ του φιλέλληνα μαθητή του Ροντέν Αντουάν Μπουρντέλ από τον φίλο του, ζωγράφο Βρασίδα Τσούχλο (1904 - 1981). Παραλλαγή του ίδιου θέματος εκτίθεται στην Εθνική Πινακοθήκη. Αμφότεροι οι πίνακες πρέπει να φιλοτεχνήθηκαν γύρω στα 1926-28. Οι Τσούχλος και Απάρτης ήταν φίλοι με τον εξπρεσιονιστή αυτόχειρα ζωγράφο Μίμη Βιτσώρη (1902 - 1945), αδελφό του αρχειομαρξιστή και αργότερα ηγετικού στελέχους των τροτσκιστών Γιώργου Βιτσώρη ο οποίος κατά την δικτατορία του Μεταξά κατέφυγε στο Παρίσι.

 Ο Γ. Βιτσώρης, γεννημένος στην Καβάλα (1899 - 1954), προσωπικός φίλος του Τρότσκι - είχε διαφυλάξει μάλιστα και το αρχείο του - ήταν παντρεμένος με την επίσης κομμουνίστρια ηθοποιό Νίτσα Βιτσώρη με την οποία απέκτησε μία κόρη, τη Λιάνα. Αργότερα η Νίτσα χώρισε και παντρεύτηκε τον επίσης αριστερό ηθοποιό Χρήστο Τσαγανέα. Αμφότεροι συμμετείχαν ενεργά στο ΕΑΜ και συνυπηρέτησαν στο τότε Βασιλικό Θέατρο. Είναι γνωστό πως το ζευγάρι πρωτοστάτησε στην εκτέλεση της Ελένης Παπαδάκη από την τρομερή και φοβερή ΟΠΛΑ.

Το "αστείο" είναι πως η Λιάνα Βιτσώρη - Τσαγανέα, επίσης ηθοποιός και συγγραφέας, θα παντρευτεί τον κονφερανσιέ της χούντας, τον πολυτάλαντο Γιώργο Οικονομίδη και θα υπάρξει ο μεγάλος του έρωτας. Θυμάμαι από την ΥΕΝΕΔ να παιανίζει το άσμα του Οικονομίδη "Μα εγώ αγαπώ τη Λιάνα /δεν έχει μάτια πλάνα /δεν είναι καλλονή..." Όπως επίσης θυμάμαι τις συχνές επικλήσεις από την εκπομπή του στο κυριακάτικο ραδιόφωνο "Τα νέα μας ταλέντα" με τον Μίμη Πλέσσα στο πιάνο, προς την πεθερά του Νίτσα παράλληλα με τις αναφορές στην συγγενή του Δέσποινα Παπαδοπούλου. Και βέβαια το ακατάσχετο υμνολόγιο του στη δικτατορία. Στις 12 ακριβώς το μεσημέρι, την ώρα που είχε βραδιάσει στην Ελλάδα. Γιατί τα θυμήθηκα όλα αυτά τώρα ; Για αυτόν ακριβώς το λόγο: Για να θυμόμαστε... Για να συγχωρούμε, για να ξεπερνάμε αλλά να μην ξεχνάμε.

Ο Απάρτης (1899 - 1972) εξελέγη καθηγητής  στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας το 1961 και ήταν ο πρώτος αριστερός δάσκαλος ανάμεσα σ' ένα πολύ συντηρητικό περιβάλλον καθηγητών. Το 1967 εκλέχθηκε αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Καλών Τεχνών του Παρισιού. Έλαβε τις τιμητικές διακρίσεις του Ιππότη της Λεγεώνας της Τιμής (Γαλλία, 1939) και του Ταξιάρχη του Φοίνικα (1960).

ΥΓ. Αντιγράφω από το βιβλίο του Αρτέμη Μάτσα "Θεατρικές Μνήμες" το κείμενο που αναδημοσιεύεται στο lifo: 

"...Ο Γιώργος Βιτσώρης σπούδαζε στη Δραματική Σχολή του Ωδείου Λότνερ, στο ιστορικό ερειπωμένο τώρα κτίριο της οδού Φειδίου 3, που αργότερα μετονομάστηκε σε Ελληνικόν Ωδείον, παράλληλα με την εκπλήρωση των στρατιωτικών του υποχρεώσεων. Καθηγητές της Σχολής ο περίφημος ηθοποιός Νίκος Παπαγεωργίου, άντρας της Σαπφώς Αλκαίου, πατέρας της πρωταγωνίστριας Μαρίας Αλκαίου, και η Θεώνη Δρακοπούλου (η Μυρτιώτισσα). Ανάμεσα στους συμμαθητές του η μεγάλη Ελένη Παπαδάκη, η Αντιγόνη Μεταξά (η θεία Λένα αργότερα), ο Κώστας Κροντηράς, η Κατερίνα Κακούρη και η Νίτσα Βιτσώρη (σ.σ. πριν Λάσκαρη και αργότερα Τσαγανέα) που την ερωτεύτηκε, παντρεύτηκαν (σ.σ. το 1921) και έκαναν μια κόρη, τη μετέπειτα πρωταγωνίστρια Λιάνα Βιτσώρη, θεατρική συγγραφέα, τιμημένη και ως ποιήτρια..._