Ένα πολύτιμο βιβλίο!

Άλκης Χαραλαμπίδης, Ιστορία της δυτικής γλυπτικής, εκδόσεις University Studio Press. Θεσσαλονίκη, 2026. 

Η ευρωπαϊκή γλυπτική, γύρω στα 1000 μ.Χ μοιάζει σαν να ξυπνάει από λήθαργο και διεκδικεί πάλι τη θέση της ως συμπλήρωμα αρχικά και ισότιμος εταίρος αργότερα της ρομανικής και της γοτθικής αρχιτεκτονικής. Ακολουθώντας μια πορεία ανάλογη με την θαυμαστή εξέλιξη της μουσικής στη Δύση. Έτσι ώστε οι "Αστοί του Καλαί" του Rodin να απηχούν το πάθος των συμφωνιών του Brahms όπως και τα υπερφυή σώματα του Michelangelo τα Altri Canti του Monteverdi (ο οποίος γεννήθηκε λίγα χρόνια μετά τον Θάνατο του τρομερού Φλωρεντινού). Αυτή την γοητευτική ιστορία του κοινού, ευρωπαϊκού πολιτισμού μας κατάφερε να διηγηθεί με άψογο τρόπο ο καθηγητής Άλκης Χαραλαμπίδης στο τελευταίο του βιβλίο. 

Ο Μωρίς Μπλανσό έγραφε κάπου ότι "βλέπω σημαίνει πρωτίστως - αντίθετα από το κοιτάζω - αγγίζω με το βλέμμα". Θα συνεχίζαμε τη σκέψη του λέγοντας ότι βλέπω σημαίνει επίσης "χαϊδεύω με το βλέμμα". Άπτομαι. Ενωτίζομαι αγγίζοντας. Επειδή η γλυπτική εκτός από την όραση απευθύνεται και στην αφή. Κυρίως σ' αυτήν αφού, η ίδια αφηγείται διά της αφής, της πιο ερωτικής αίσθησης. Ο γλύπτης δεν μάχεται την ύλη. Αντίθετα, την αγγίζει, παρ' όλο τον μόχθο, αγαπητικά, για να ξυπνήσει - αφή, αφύπνιση - την ομορφιά που κοιμάται μέσα της. Τίποτε μεταφυσικό σ' αυτό. Το πνευματικό προκύπτει από μιαν απόλυτα φυσική - υλική διαδικασία. Επίσης ο μεγάλος, Αυστριακός θεωρητικός της τέχνης Αλόις Ριγκλ υποστήριζε ότι η καθετότητα των αγαλμάτων είναι η απτή έκφραση της κυριαρχίας του ανθρώπου, του homo erectus, πάνω στον πλανήτη. Όντως. Σαν τις φιγούρες του Giacometti ή τον πίνακα Vir Heroicus Sublimis του Barnett Newman. Ένα γλυπτό, για να παραφράσουμε έναν άλλο γερμανόφωνο στοχαστή, τον Μάρτιν Χάιντεγκερ, έχει τις ρίζες του στη γη, προέρχεται από τα σπλάχνα της, εδράζεται σ' αυτή αλλά αναθρώσκει ως πνευματική οντότητα προς τον ουρανό. Κινείται συμβολικά προς τα επάνω. Και ενώ ιστορικά η γλυπτική εμφανίζεται ως η ανθρωπομορφική απόδοση του ανώτερου όντος, δηλαδή της Φύσης Μητέρας - παράβαλε τη μινωική Θεά των Όφεων - ή του Θεού Βασιλέα - οι κολοσσικοί Φαραώ είναι ενδεικτικό παράδειγμα - εντούτοις και η λεγόμενη, αφηρημένη τέχνη, όταν αφορά στη γλυπτική, πάλι μέσα από την καθετότητα αναπτύσσει κυρίως τις μορφές της. Δεν είναι υπερβολή τέλος να υπογραμμίσουμε ότι στη μινωική Κρήτη και την τρίτη χιλιετία προ Χριστού εντοπίζονται οι απαρχές αλλά και τα πιο χαρίεντα δείγματα της ευρωπαϊκής ζωγραφικής και γλυπτικής. Ο Πρίγκιπας των Ρόδων της Κνωσού ή η επιφάνεια της ουράνιας θεότητας στο Μουσείο του Ηρακλείου είναι εύγλωττα παραδείγματα. Αιώνες αργότερα ο αρχαϊκός και ο κλασικός ναός - και εδώ η σκέψη του Χάιντεγκερ είναι αποκαλυπτική - ως συνδυασμός άρρηκτος γλυπτικής και αρχιτεκτονικής - εκβλαστάνει χθόνιος και μαζί υπερβατικός, απαράμιλλο επίτευγμα της πέτρας που γίνεται "πνέμα" (εδώ μοιραία θυμάμαι τον Νίκο Καζαντζάκη). Και βέβαια όλες οι αρχαίες πηγές που αναφέρονται στην δημιουργία του Παρθενώνα, αναγνωρίζουν ότι ο γλύπτης Φειδίας προηγείται ως κεντρικός σχεδιαστής του έργου των αρχιτεκτόνων Ικτίνου και Καλλικράτη. Γιατί όμως η γλυπτική είναι η κατ' εξοχήν πολιτική τέχνη; Επειδή αναφέρεται στον δημόσιο χώρο και δημιουργείται προς έκφραση και τέρψη των πολλών, τις ιδέες και τα πιστεύω των οποίων εκφράζει - καλύτερα, διατυπώνει με πλαστικό τρόπο - ενώ παράλληλα υπηρετεί τη συλλογικής μνήμη της πόλης, η οποία πόλη είναι και το βασικό θέμα της τέχνης αυτής. Θυμηθείτε τη Ζωφόρο του Παρθενώνα και ποιοί και πώς εικονίζονται σ' αυτή. Πρόκειται για τους εορταστές πολίτες των Παναθηναίων, δηλαδή της πάνδημης, δημοκρατικής εορτής η οποία πραγματοποιείται πάντως υπό τα όμματα των αθανάτων (στο κεντρικό τμήμα της ζωφόρου κάτω από το ανατολικό αέτωμα). 

Χρειάστηκαν περίπου πέντε ή έξι αιώνες για να διαγράψει η συλλογική μνήμη (collective effervescence) της Δύσης το μίσος της - καλύτερα, τον φόβο -  για την τέχνη της γλυπτικής όπως αυτή διαμορφώθηκε και κυριάρχησε εκφραστικά καθ' όλη την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα. Συνυπάρχοντας ισοδύναμα με την αρχιτεκτονική και διατυπώνοντας, όπως είπαμε, πολιτικό λόγο. Με τους Έλληνες ως δημιουργούς και τους Λατίνους, συχνά, ως αντιγραφείς και διασώστες των πολύτιμων προτύπων. Αναφέρομαι σ' εκείνο τον σχεδόν μεταφυσικό φόβο προς το σωματικά ωραίο που καλλιέργησαν μεθοδικά ο Μωσαϊκός νόμος και η  χριστιανική του συνέχεια, η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη, και βέβαια η ταύτιση της γλυπτικής με τον παγανισμό. Ου ποιήσεις είδωλον! Δηλαδή της λατρείας του σώματος που νικάει τον χρόνο και της σάρκας που δεν απεμπολεί ούτε τη νεότητα, ούτε τον ερωτισμό της. Γιατί περί αυτού πρόκειται. Και είναι αυτό που ενοχλεί - στην εκκλησιαστική γλώσσα "κολάζει" - την ιουδαιοχριστιανική κουλτούρα. Το ερωτικό σώμα και η λατρεία της ηδονής χωρίς τρόμο θανάτου. Για να φτάσουμε στην υστερία των πουριτανών της Μεταρρύθμισης και την απηνή καταδίκη της επιθυμίας όταν αυτή ταυτίζεται με την ηδονή. Δηλαδή την πλήρη αναστροφή του αρχαιοελληνικού ιδεώδους. Ο κοινωνιολόγος Émile Durkheim είχε περιγράψει πριν από έναν αιώνα αυτό που ονόμασε «συλλογική έξαρση» . Δηλαδή όταν η κοινότητα μοιράζεται έντονα συναισθήματα —τη χαρά αλλά και τον φόβο ή τη λύπη— δημιουργείται εκείνη η ενέργεια που μπορεί και ξεπερνά το άτομο. Ή απωθεί τις εικόνες που υπερβαίνουν τον ορίζοντα προσδοκίας των μαζών. 

Το τελευταίο έργο γλυπτικής της ύστερης αρχαιότητας ίσως είναι ο κολοσσός της Μπαρλέττα που η, αμφίβολη, παράδοση θέλει να αποδίδει τον Μέγα Κωνσταντίνο, αυτόν δηλαδή που έκανε τη νέα θρησκεία καθεστώς. Έκτοτε η γλυπτική, τόσο σεσημασμένη ιδεολογικά και αισθητικά, επιβίωνε λάθα. Υποδόρια. Για να εμφανιστεί ως πρώιμος κλασικισμός στα ημίεργα και ολόσωμα αγάλματα των ρομανικών και αργότερα των γοτθικών καθεδρικών μισή χιλιετία μετά! Με την αποδρομή των μεσαιωνικών χρόνων και την εμφάνιση του αναγεννησιακού ουμανισμού. Ήδη από τον 13ο αι. μ.Χ στην Πίζα και την Σιένα της οικογένειας Πιζάνι αλλά και τις cathédrales gothiques της Île de France με τους ωραίους Χριστούς και τις επιβλητικές Παρθένους ή την μεγαλειώδη Δευτέρα Παρουσία στα τύμπανα των προσόψεων η γλυπτική ως αυτάρκης όσο και μείζων έκφραση επανακάμπτει. Στην Amiens, την Reims, Chartres, το Strasbourg. Κι όπου η μαρμαροτεχνία της αρχαιότητας - όση σώθηκε από τους διωγμούς, όπως π.χ οι σαρκοφάγοι του Camposanto - αναβιώνει τώρα με εντελώς διαφορετικό ήθος. 

Αυτή την μαγική, όσο και αργόσυρτη, ιστορικά μετάβαση προσεγγίζει ο καθηγητής Άλκης Χαραλαμπίδης στην άψογη μελέτη του - τόσο πλούσια, τόσο εμβριθή αλλά και τόσο ευκολοδιάβαστη - υπό τον τίτλο "Ιστορία της δυτικής γλυπτικής", εκδόσεις University Studio Press. Το τόξο που καλύπτει η ανάλυση του αρχίζει από τον Καρλομάγνο και φτάνει ως τα κράσπεδα της εποχής μας. Όμως τα κεφάλαια που αναφέρονται στις απαρχές της νεότερης, ευρωπαϊκής γλυπτικής, είναι τα πιο δυνατά, κατά τη γνώμη μου, του τόμου. Κι αυτό γιατί ο Χαραλαμπίδης δεν διστάζει να συνδυάσει τα κεκτημένα της διεθνούς βιβλιογραφίας με προσωπικές, πολύ εύστοχες παρατηρήσεις αλλά και να συγκινεί έργα διαφορετικών εποχών που όμως, φαίνεται ότι, αρδεύονται από κοινές, αισθητικές αναφορές. Είναι ο ειδικός που γράφει με την συγκίνηση και το δέος του προσκυνητή. Που πρώτα γοητεύεται ο ίδιος - από την Chartres ή τον Giacometti αδιάφορο - και μετά ερμηνεύει ώστε να γοητευθούν αντίστοιχα και οι αναγνώστες του. Σε κάθε κεφάλαιο του βιβλίου είναι κρυμμένες μικρές ή μεγάλες εκπλήξεις, όπως για παράδειγμα οι φωτογραφίσεις από διαφορετικά ύψη του κεντρικού τυμπάνου της Πύλης από την καθεδρική του Στρασβούργου και βέβαια ακολουθούν τα ανάλογα συμπεράσματα. Όπου η "Κοίμησις της Θεοτόκου", όταν βλέπεται από σκαλωσιά, στο ύψος της, είναι σχεδόν κλασικής φόρμας κι όταν βλέπεται από χαμηλά, από το επίπεδο του εισερχόμενου στον ναό καθίσταται σχεδόν εξπρεσιονιστική. 

Για να φτάσουμε στον εικοστό αιώνα και σ' εκείνες τις περιπτώσεις όπου η τέχνη δεν θέλει να συνιστά απλώς έκπληξη - όπως είναι ο συρμός - αλλά αποκάλυψη. Και εδώ οι επιλογές του Χαραλαμπίδη επιμένουν στα έργα και τους δημιουργούς που αλλάζουν τον κόσμο αποκαθηλώνοντας τους παλιούς του θεούς:

Picasso, Boccioni, Gabo, Brancusi, Hepworth, Moore, Caro, Marini,  Beuys, Serra. Αφού η τέχνη λειτουργεί σαν τους έρωτες. Πρέπει κάποτε κάποτε να πεθαίνει, γιατί μόνο έτσι δεν νεκρώνεται. Και όταν ανασταίνεται, τότε ισοδυναμεί με επανάσταση. 

Στη μοντέρνα τέχνη περισσότερο από το ριζοσπαστικό περιεχόμενο ενδιαφέρει η ριζοσπαστική φόρμα, γιατί αυτή αντανακλά απευθείας τη ριζοσπαστική σκέψη. Και η ριζοσπαστική σκέψη είναι η μόνη που μπορεί να «ριζοσπαστικοποιήσει» την κοινωνία. Οι άνθρωποι στην αθωότητα ή την πονηριά τους ζητούν συχνά από τις πολιτικές πράγματα που μόνο η τέχνη μπορεί να δώσει. Εξ ου και η συχνή δυστυχία τους. Το να ζεις συνειδητά την καθημερινότητά σου συνιστά μια μορφή τέχνης. Όταν πάλι η ομορφιά είναι αγοραία, γίνεται τότε ευλογημένη η συνείδηση της τυφλότητας.

Νίκου Κούνδουρου, Η αρπαγή της Ευρώπης, Άγιος Νικόλαος Λασιθίου. 

Η μεγαλύτερη επικοινωνιακή δύναμη της τέχνης είναι ότι μεταφέρει τις παράλληλες συγκινήσεις που ένιωσαν άνθρωποι διαφορετικών εποχών, σε σχέση με τον ίδιο στίχο, την ίδια μουσική, την ίδια εικόνα στον παρόντα χρόνο. Με το ίδιο γλυπτό, τότε και τώρα. Την Pietà Rondanini ας πούμε. Την πιο "μοντέρνα" σύνθεση της ύστερης Αναγέννησης. Που δεν προαναγγέλλει το μπαρόκ αλλά τον συγκαιρινό του Χαλεπά, Medardo Rosso! Θα ήταν εκτός τόπου αν ισχυριζόμουν στο σημείο αυτό ότι τα ομηρικά έπη, το σχολείο των Ελλήνων, έχουν ως ποιητικός λόγος δομή και φόρμα γλυπτού; Και στις δύο αυτές τέχνες, την επική ποίηση και την γλυπτική, κυριαρχεί το σώμα, αυτή η ατρόμητη μηχανή ύπαρξης ( όπως αποκάλεσα τα γλυπτά του Φιλολάου, στον κατάλογο της αναδρομικής του έκθεσης, Μουσείο Κατσίγρα, 2024). Εν προκειμένω ο Χαραλαμπίδης αναφέρεται σε κάποια, σπουδαία ονόματα Ελλήνων καλλιτεχνών του προηγούμενου αιώνα όπως είναι ο προειρημένος Φιλόλαος, ο Τάκις, η Χρύσα, ο Κουνέλλης κι ο Κανιάρης, ο θαυμαστής του Kienholtz και του Segal. Οι δύο τελευταίοι προσεγγίζονται πολύ αναλυτικά όσο και εύστοχα στο πλαίσιο της arte povera. 

Από την άλλη λείπουν μερικοί άλλοι που πάντως αναφέρονται διεξοδικά στην διεθνή βιβλιογραφία: Ο Γιόχαν Αβραμίδης, ο Κώστας Ανδρέου, ο Κώστας Κουλεντιανός, ο Γεράσιμος Σκλάβος και ο αγαπημένος των Αμερικανών αφηρημένων εξπρεσιονιστών Μάικ Λεκάκης. Αντιλαμβάνεστε τί πλούτο διαθέτουμε τον οποίο αγνοούμε; Είναι, τέλος, σωβινισμός εάν ισχυριστούμε ότι η γλυπτική παραμένει ακόμη και σήμερα, παρά την διεθνή κρίση της, λόγω ακριβώς του πολιτικού λόγου που αρθρώνει, η πλέον ελληνική τέχνη;  Αναφέρομαι εδώ στη σχετική διαφωνία μου με τον καθηγητή του ΕΜΠ Θανάση Μουτσόπουλο. Και ότι ακόμη και σήμερα, παρά τις περιορισμένες δυνατότητες και την ανύπαρκτη πολιτική του αντιαισθητικού, ελλαδικού κράτους, διαθέτουμε γλύπτες με διεθνή αναγνώριση; (Το βιβλίο του Χαραλαμπίδη το επιβεβαιώνει). 

Αφού ένας βράχος, η κορυφή του οποιουδήποτε λόφου ή βουνού, το κάθε ακρωτήριο, το κάθε ερημονήσι της Ελλάδας που αναθρώσκει μέσα από τους εωθινούς υδρατμούς, οι πέτρινοι όγκοι σε στεριά ή θάλασσα που φωτίζονται από το πλάγιο φως της δύσης, ή το κάθετο, βασανιστικό του μεσημεριού, ανάλογα την εποχή, συνιστούν από μόνοι τους αισθητική εμπειρία. Μοναδικό μάθημα γλυπτικής. Η μορφολογία του συγκεκριμένου τόπου υπαγορεύει νομοτελειακά και την ανάλογη, αισθητική του έκφραση.

ΥΓ. Και η διόρθωση εντός μικρού παροράματος:

Κάπου αναφέρεται η Φαίδρα σαν μητέρα του Θησέα (σελ.46). Στην ελληνική μυθολογία η Φαίδρα, κόρη του βασιλιά της Κρήτης Μίνωα και της Πασιφάης, αδελφή της Αριάδνης, παντρεύτηκε τον Θησέα, βασιλιά των Αθηνών, και απέκτησαν μαζί δύο γιους, τον Ακάμαντα (ή Ακάμα) και τον Δημοφώντα. Η ίδια έμεινε κυρίως γνωστή για τον τραγικό έρωτα της προς τον πρόγονο της, τον Ιππόλυτο, γιο του Θησέα από άλλη γυναίκα. Μητέρα του Θησέα ήταν η Αίθρα. 

Και βέβαια το μόνιμο μου παράπονο:

Ο Γιαννούλης Χαλέπας με την πρωτοποριακή - πριμιτιβιστική φόρμα και την συγκλονιστική ανάκληση του αρχαίου Μύθου στην καρδιά της νεοτερικότητας αποτελεί αφενός ένα μεγάλο μέγεθος της Δυτικής γλυπτικής και αφετέρου την πιο πειστική απόδειξη της διαχρονίας της ελληνικής τέχνης. Το ξέρω. Δεν τον αναφέρει η διεθνής βιβλιογραφία. Μήπως θα έπρεπε να τον επιβάλουμε εμείς, οι Έλληνες ιστορικοί τέχνης, με όσες δυνάμεις διαθέτουμε; Θεωρώ πως είναι πιο σημαντικός από τον Leonardo Drew που καταλαμβάνει  όλο τον επίλογο του βιβλίου.

Φως ιλαρόν...

Οι ουρανοί διηγούνται δόξαν Θεού *

Και αιφνιδίως όλα σταμάτησαν, έστω για λίγο, οι ανέντιμες σκέψεις και η, τόσο ανθρώπινη, ιδιοτέλεια ή χυδαιότητα τερματίστηκαν σαν να μην υπήρξαν ποτέ ενώ ένα ιριδίζον, ουράνιο τόξο ταξίδευε στον γλαυκό ορίζοντα μέσα από γκρίζα νέφη και γαλάζους - που θα έλεγε ο Βάρναλης - υδρατμούς. Σαν να έσερνε την υπογραφή του το γέρικο χέρι του Θεού στο κρύσταλλο του ουρανού βάζοντας σαν αντιστύλι τα βουνά απέναντι. Τα Γεράνια! 

Η βροχή που ήρθε σαν διακριτικός ξένος και πότισε το δάσος - το οποίο αμέσως ευωδίασε λιγοθυμισμένο - έδωσε τη θέση της σ' αυτή την επουράνια ευλογία, πάνω ακριβώς από το περίφημο πλέον ΑΜΑ (το Αναρχικό Μουσείο Αμμωνίου του Σακκά δηλαδή). Όλα τα άλλα δεν έχουν καμία, μα καμία σημασία...

ΥΓ. Το 1985, χάρη στη Μελίνα και τον νεοπαγή θεσμό της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης οργάνωσα, μαζί με τον αδελφό της Σπύρο Μερκούρη, την έκθεση "Ζωγραφικός Χώρος - Θεατρικότητα". Ήταν η πρώτη, νομίζω, φορά που ο νέος όρος "θεατρικότητα" έπαιζε τόσο δημόσια και είχα εισπράξει τότε αρκετή μεμψιμοιρία. Επρόκειτο για μια πολυ - έκθεση με ζωγραφική, περφορμανς, tableau vivant κ.α. Στεγαζόταν στο Μέγαρο Κουλούρα του Παλαιού Φαλήρου, αυτό που σήμερα είναι μουσείο Παιχνιδιών και ανήκει στο Μπενάκη. 

Βλέποντας το λαμπρό, ουράνιο τόξο πάνω από τον βράχο στο Πευκάλι ανάμεσα σε νέφη που νομίζεις ότι ζωγράφισαν ο Tiepolo ή ο Turner, διαπιστώνει κανείς πόσο ψηλαφητή είναι η θεατρικότητα που αδημονεί εκεί επάνω. Ή, για να παραφράσω τον Καρούζο, εν ουρανοίς δυνατότητες δεν μπορεί παρά να είναι μόνο συνταρακτικές...

* Τί υπέροχος στίχος του υμνωδού. Από τις πιο επιτυχημένες συρράψεις της κομψότητας που διέκρινε το αρχαιοελληνικό πνεύμα με τον ιουδαϊκό μεσσιανισμό. Φως ιλαρόν!

Τα Μάρμαρα!

Οι Άγγλοι μάς επιστρέφουν τα Μάρμαρα! 

Μα το Θεό! Το είπε και η Άννα Βίσση...

Αισθάνομαι υποχρεωμένος να ευχαριστήσω θερμά τον πρωθυπουργό της χώρας κ. Κούλη Μητσοτάκη - πήγα να γράψω "Μητσικώστα", σε καλό μου με τα αστεία πια! - επειδή μού ζήτησε προχτές να συνοδεύσω, ως άτυπος υπουργός Πολιτισμού και Περιττών Υποθέσεων, την κ. Άννα Βίσση στο επίσημο δείπνο της UNESCO στο Μουσείο της Ακρόπολης με θέμα - πάλι - την επιστροφή των κλεμμένων γλυπτών του Παρθενώνα. Οι Άγγλοι σύμμαχοι, ανέκαθεν φίλοι και συμπαραστάτες των εθνικών δικαίων, από το 1821, το 1922 και τα Δεκεμβριανά ως την Κύπρο, είναι έτοιμοι να συναινέσουν με χαρά - για μια ακόμη φορά - στο δίκαιο αίτημα της Ελλάδας και να επιστρέψουν τα κλεμμένα του Έλγιν. Τί έχουν να χάσουν αφού απλώς συναινούν; Στα ευχάριστα νέα συνέτεινε ασφαλώς και η παρουσία της κυρίας Βίσση που είναι Κύπρια, γεγονός το οποίο, κατά τη γνώμη του ΠΘ αλλά και την δική μου, συνέβαλε καθοριστικά στην θετική ανταπόκριση εκ μέρους του Βρετανικού Μουσείου. Όπως εξάλλου είχε προβλέψει και η αρχιτέκτονας της επιστροφής, η σατανική υπουργός - με την καλή έννοια - κυρία Μενδώνη. Ως γνωστόν οι Άγγλοι έχουν ιδιαίτερη ευαισθησία με την Μεγαλόνησο. Αλλά και στην υπουργό μας γιατί τους θυμίζει την αείμνηστη Θάτσερ.

 Αφού να φανταστείτε ακόμα και τώρα, στη μεγάλη κρίση και την συρρίκνωση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αυτοί συνεχίζουν να διατηρούν βάσεις στην Κύπρο για να την προστατεύσουν...Οι καλοί σύμμαχοι δεν φαίνονται τόσο στις χαρές όσο στις δυσκολίες, όπως θα έλεγε ο πιο σοφός των Ελλήνων μετά τον Πάκη, Γιώργος Καρατζαφέρης.

Στο δείπνο παρευρέθησαν επίσης εκτός των άλλων ακαδημαϊκών δασκάλων, ποιητών, μουσικών και κορυφαίων αρχαιολόγων, και οι ευειδείς κυρίες Αμάλ Κλούνεϊ, Μαρέβα Γκραμπόβσκι και Άννα Παναγιωταρέα.  Δυστυχώς όμως κύριε πρόεδρε εγώ παρεπιδημώ στο Αμόνι με κάποιους άλλους κλόουν και αδυνατούσα να παραστώ στη μεγαλειώδη εκδήλωση και να συνοδεύσω, σύμφωνα με την επιθυμία σας, την κυρία Βίσση. Σας απαντώ εν προκειμένω διπλωματικά και δεν λέω ωμά "να λείπει το Βίσση - νο" (Με συγχωρείτε για το κρύο αστείο αλλά τον τελευταίο καιρό βλέπω φανατικά από το mega τον ταλαντούχο κύριο Μάρκο Σεφερλή και έχω επηρεαστεί ). Άμα ξεμπερδέψετε κ. ΠΘ από τα δείπνα κ.λπ, περάστε παρακαλώ από το ΑΜΑ (Αναρχικό Μουσείο Αμμωνίου) για τσίπουρα...Θα αρέσει και στην Αμάλ! (Κι άλλο αστείο, σε καλό μου σήμερα)! Υπενθυμίζεται ότι το ζεύγος Κλούνεϊ έλαβαν για την μπίζνα της...επιστροφής  επί υπουργίας κυρίου Τασούλα μόλις 300.000€ για τα βασικά, νομικά τους έξοδα. Έτσι είναι αυτές οι δουλειές. Ο ποίος Τασούλας, νυν ΠτΔ, διεδέχθη στο Υπουργείο Πολιτισμού τον εξαιρετικό Κωνσταντίνο Τζαβάρα. Πρωθυπουργός ήταν τότε Αντώνης Σαμαράς.

Συνελόντι ειπείν που θα έλεγε και ο κ. Μπαμπινιώτης - ο οποίος όμως δεν είχε προσκληθεί στο δείπνο - ή η κ. Βίκυ Φλέσσα - η οποία είχε μεν προσκληθεί αλλά λόγω της νέας της εκπομπής στην ΕΡΤ αδυνατούσε να παραστεί - έφαγαν πάλι καλά όλοι αυτοί οι αδημονούντες να υποδεχθούν τα Μάρμαρα, και πέρασαν ακόμη καλύτερα. Κάλλιστα πάντως πέρασε το ζεύγος Κλούνεϊ εν Ελλάδι, για μιαν εισέτι φορά, προσκεκλημένοι του ελληνικού κράτους. Το οποίο ζεύγος έκαναν, όπως απαιτεί το έθιμο, και τις προσυμπεφωνημένες δηλώσεις του τύπου "Την ερχόμενη φορά που θα έρθουμε, ευχόμαστε να έχουν επιστραφεί και τα Μάρμαρα, μπλα, μπλα, μπλα",  πολύ ωραία η γραβιέρα Νάξου μπλα, μπλα αλλά και το αλανιάρικο κοτόπουλο με μπάμιες κ.α" Γιατί άμα δεν ξέρουν από αλανιάρικα οι Αμερικάνοι ποιοί θα ξέρουν;  Υπενθυμίζω ότι ο τότε υπουργός Πολιτισμού κύριος Τασούλας, νυν ΠτΔ, είχε δώσει τότε στην κυρία Αμάλ Κλούνεϊ το ευτελές ποσό των 300.000€ για τις νομικές της υπηρεσίες. Αυτή τη φορά ελπίζω να έλαβε ένα πιο αξιοπρεπές ποσόν μετά την τεράστια επιτυχία της νομικής της παρέμβασης. Μην είμαστε και μίζεροι! Εξ άλλου σ' αυτά τα θέματα ή κυρία Μενδώνη είναι πολύ κιμπάρισσα!

Τέλος, πολύ συγκινημένος ο, εξ ίσου κιμπάρης, κύριος πρωθυπουργός αλλά και η κυρία Άννα Βίσση ξεπροβόδισαν θερμά το διάσημο ζεύγος και αμέσως μετά μετέβησαν εσπευσμένα στο Αεροδρόμιο Ελευθέριος Βενιζέλος περιμένοντας την πτήση από το Λονδίνο που θα έφερνε τα Μάρμαρα, με όλα τα συνεργεία της ΕΡΤ παρόντα. Και αν δεν ήρθαν μ' εκείνη την πτήση, είναι σίγουρο ότι θα έρθουν με κάποια από τις επόμενες. Βλέπετε, βαίνομεν προς εκλογάς και τα μάρμαρα θα έρθουν οπωσδήποτε, θέλουν δεν θέλουν (τα Μάρμαρα) όπως το δήλωσε με το γνωστό, αυστηρό της ύφος και η κυρία Μενδώνη. Ακριβώς το ύφος που είχε χρησιμοποιήσει όταν κατσάδιασε την υφιστάμενη της αρχαιολόγο στο Ναύπλιο με το μνημειώδες "Τόσα ΕΣΠΑ πήρατε. Τί τα κάνατε; Δείπνα για την Μαντόνα; " Διότι ήταν πολλά τα ΕΣΠΑ όπως και το Ταμείο Ανάκαμψης και δεν μπορούσε να τα παρακολουθεί όλα μόνη της η υπουργός. Έπρεπε να τηγανίζει και τα κεφτεδάκια για τα δείπνα της ΟΥΝΕΣΚΟ. Επειδή αρέσουν πολύ τα κεφτεδάκια στους Άγγλους που θα μας επιστρέψουν τα κλεμμένα. Όπως και η λακέρδα...

Συνελόντι ειπείν δηλαδή - που θα έλεγε και η κ. Παναγιωταρέα - απαξάπαντες πούλησαν ξανά το γνωστό, πλην βαρετό πλέον, παραμύθι περί επιστροφής των Μαρμάρων, καλά και σώνει, επί πρωθυπουργίας Μητσοτάκη. Για μιαν ακόμη φορά. Τόσο βαρετό που ακόμα και η Ντόρα αρνήθηκε να πάει στο δείπνο. Στο οποίο πάντως δείπνο έφαγαν καλά.

 Επτά χρόνια υπουργός η κυρία Μενδώνη ξέρει όλες τις συνταγές. Για κεφτεδάκια.

Τον λογαριασμό όμως - του δείπνου - αυτή την φορά δεν τον πλήρωσε ο κιμπάρης και γαλαντόμος πρωθυπουργός μας. Τον πλήρωσε η σύζυγος του Μαρέβα. Εκτός των ποτών που τα πλήρωσε η Παναγιωταρέα. Για να κεφάρει η παρέα! Συνελόντι ειπείν: Λακέδες της εξουσίας; Ούτε καν. Μόνο λεκέδες!

Στη φωτό ο Τζορτζ, η Αμάλ και ο Κούλης κολυμπούν στο Φραγκολίμανο. Καθ' ότι φραγκάτοι! (Κι άλλο αστείο)! 

Καλοκαίρι 2026

Καταβύθιση*

ή

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2026

(Η Κόνιτσα καίγεται εδώ και μια εβδομάδα. Στην απόλυτη σιωπή των εγχώριων ΜΜΕ. Στο Πόρτο Γερμενό κάηκαν μόλις προχθές 50.000 ελιές στο ιστορικό δάσος της Θίσβης. Η κάθε μία συνδεμένη και με μια δρυάδα. Ιστορική ευκαιρία για την ανάπτυξη που έρχεται)

Πώς γίναμε έτσι; Ποιός μας κατάντησε τέτοιους; Πώς είναι δυνατόν να αγαπάω την πατρίδα μου και να ντρέπομαι για τους συμπατριώτες μου; Δηλαδή για τον εαυτό μου; Γιατί ξαναγίνεται επίκαιρος ο Σαββόπουλος με τους "Κωλοέλληνες" του ή ο Δημήτρης Δημητριάδης με την ανάλογη απαξίωση του; 

Με τις διακοπές του καλοκαιριού έχει κανείς την ευκαιρία να δει την άλλη Ελλάδα αλλά και τους Έλληνες εκτός πολιτικών προσήμων και εκτός του οικείου τους χώρου. Χαλαρά υποτίθεται! Και τί διαπιστώνει; Ότι είμαστε στις διακοπές ίδιοι ή και χειρότεροι από ό τι στην καθημερινότητα μας: Αγενείς, ανυπόμονοι, σαματατζήδες, ατομιστές, επιθετικοί, χωρίς κοινωνική αγωγή, επιδειξιομανείς, απαράδεκτοι γονείς απαράδεκτων παιδιών, χωρίς στοιχειώδη ευαισθησία για το φυσικό και το ανθρώπινο περιβάλλον. Καταναλωτές τόπων και τοπικών πολιτισμών. Ταξιδεύουμε σαν εισβολείς κι όχι ως φιλοξενούμενοι και αποχωρούμε σαν στρατός κατοχής που λεηλατεί πριν φύγει. Χωρίς χιούμορ και χωρίς ανοχή για το διαφορετικό. Χωρίς αγάπη τελικά για τον τόπο και τους εαυτούς μας τους ίδιους. Το άθλιο γούστο και η ανύπαρκτη παιδεία μας αποκαλύπτονται οδυνηρά στα αυθάδη κτίσματα που οικοδομούμε, στο πως διαλέγουμε τους εξίσου άθλιους "εκλεκτούς μας" - η παρακμή της τοπικής αυτοδιοίκησης είναι κραυγαλέα - αλλά και στο πως ασχημονούμε στο αρχέγονο τοπίο που μας κληροδοτήθηκε και το οποίο δεν αντέχει άλλο. Είτε είναι βουνά, είτε παραλίες. Είτε καίγοντας, είτε "αξιοποιώντας "το.

Από την μία οι παχύσαρκοι, νωθροί συμπατριώτες μου που φέρνουν την αισθητική του καθιστικού τους όπου κι αν εκδράμουν κι από την άλλη πλευρά οι ξένοι "Φιλέλληνες" που αγοράζουν μεθοδικά τον τόπο μας, τα καλύτερα κομμάτια του, διώχνοντας σιγά σιγά τους ντόπιους. Χωρίς αντίσταση. Η Ελλάδα δεν είναι πια αυτό που ήταν στην αρχή του αιώνα. Ολόκληρα χωριά στη Μάνη, την Τήνο, στο Πήλιο ανήκουν σε Γερμανούς, Ελβετούς, Ισραηλινούς κλπ. Με τον ανθό της νεολαίας και του παραγωγικού πληθυσμού να έχει πάρει την ξενιτιά. Και τους καλύτερους να τους δίνει το σύστημα βορά στο ιδιωτικό κέρδος όπως συνέβη προχτές με τους δύο τραγικούς πιλότους της Π.Α. Η κρίση επιτείνει την απελπισία και ο άνευ στρατηγικής τουρισμός του γενικού ξεπουλήματος τον αφελληνισμό της χώρας. Το Airbnb ως νοοτροπία έχει καταστεί πλέον ο κεντρικός μοχλός της εθνικής οικονομίας. Δηλαδή το εύκολο, "παθητικό" κέρδος που σου επιτρέπει να μην παράγεις τίποτα αλλά να κερδίζεις παραχωρώντας τα σύμβολα σου. Το σπίτι σου το ίδιο. Την κοιτίδα σου. Για λεφτά!

 Ένας μοχλός "ανάπτυξης" που καθιστά γειτονιές, συνοικίες αλλά και πόλεις ολόκληρες τίποτα άλλο παρά γραφικά σκηνικά για τους τουρίστες. Με τους μόνιμους κατοίκους ξένους στον τόπο τους τον ίδιο. Μία νοοτροπία που διαπερνά και άλλους χώρους. Αφού Airbnb αντίληψη υπάρχει και στον πολιτισμό και στην παιδεία. Λ.χ οι πανάκριβες, πριβέ ξεναγήσεις στην Ακρόπολη, όταν το μνημείο είναι κλειστό. Σκεφτείτε: Πόσες φορές να μοιραστείς το δικό σου κρεβάτι με κάποιον τρίτο και να το αισθάνεσαι ακόμη δικό σου;

Ό τι ψηφίζει η άβουλη Βουλή, δηλαδή νόμους ευκαιρίας που στερούνται κεντρικής ιδέας, το επαναλαμβάνει στην καθημερινότητα του κι ο νωθρός, αεριτζής ιδιώτης. Να εξασφαλίσει το σήμερα καθιστάμενος παθητικός θεατής της δήωσης του τόπου. Κανείς δεν πονάει τίποτε πια κι όλοι, πιστοί και άπιστοι, πιστεύουν μόνο στον Μαμωνά και τον Θεό Κόνανο*. Ενώ ο χειρότερος ρατσισμός των Ελλήνων είναι προς τους ίδιους τους Έλληνες. Βυθιζόμαστε λοιπόν! Αφήστε που οι Αλβανοί, εργατικοί και με μπέσα, αποδείχθηκαν σύντομα οι καλύτεροι Έλληνες. Και μπράβο τους που ευημερούν ή έστω επιβιώνουν αξιοπρεπώς σε μια χώρα που καταβυθίζεται ( παρά τα καγιέν, τα κότερα και τις γεμάτες ταβέρνες, τα μπουκωμένα στόματα και τους απελπισμένους πλην αδιόρθωτους ενήλικες που διαφθείρουν με τον αμοραλιστικό τυχοδιωκτισμό τους και τους νεότερους ).

Όσο για τους διανοούμενους, για τους πνευματικούς ταγούς της χώρας...Έλεος πια με τους "μύθους" που εξαργύρωσαν με το παραπάνω τον μύθο τους αλλά αυτή την στιγμή δεν έχουν ούτε το κύρος ούτε την δυνατότητα να πάρουν τη πατρίδα στην πλάτη τους. Όπως έκαναν κάποιες στιγμές ο Σικελιανός, ο Σεφέρης, ο Ρίτσος, ο Ελύτης, ο Μάνος ή ο Μίκης. Ο Αγγελόπουλος, ο Κακογιάννης κι ο Κούνδουρος. Ο Δεκουλάκος, ο Κουνέλλης ή ο Κανιάρης. Σήμερα θέλω να ξαναδιαβάσω τον ολιγογράφο Γονατά και βέβαια τον πολύτιμο Αργύρη Χιόνη. Ακόμη με προκαλούν να τους διαβάζω ο Γουδέλης, ο Μαυρουδής, ο Ευσταθιάδης, ο Πατίλης, ο Αριστηνός, ο Γιατρομανωλάκης, ο Πρατικάκης, ο Νάνος Βαλαωρίτης, ο Νίκος Φωκάς, ο Γιάννης Δάλας, ο Νάσος Βαγενάς, ο Ευγένιος Αρανίτσης, ο Άρης Μαραγκόπουλος, ο Αχιλλέας Κυριακίδης. Άνθρωποι δηλαδή που δεν πλειοδοτούν στο εύκολο, το εύκολα διαχειρίσιμο που καταλήγει όμως να γίνεται χυδαίο και ποταπό. Τόσα χρόνια έχουμε νανουρίσει τον τόπο με ωραία ψέματα. Τώρα είναι απαραίτητη η ανάγκη να τον αφυπνίσουμε με τις πικρές αλήθειες. Λίγο πριν καταστούν τα τόσο επισφαλή όνειρα του εφιάλτες...

ΥΓ. Συγγνώμη που σας μαυρίζω την καρδιά αλλά έτσι νιώθω. Ασφαλώς γενικεύω, προφανώς υπάρχουν σπουδαίες εξαιρέσεις, μακάρι να σφάλω.

* «Μοναστήρι που λεγόταν Καταβύθιση» δεν είναι ένα υπαρκτό αλλά ένα φανταστικό μοναστήρι από το αλληγορικό διήγημα του Φώτη Κόντογλου «Ο Θεός Κόνανος και το μοναστήρι του το λεγόμενο Καταβύθιση».Το βιβλίο γράφτηκε και κυκλοφόρησε το 1943, μέσα στην καρδιά της γερμανικής Κατοχής.

Φωτό 1: Ένα βιβλίο του φίλου μου, καθηγητή Γιώργου Κοντογιώργη που κυκλοφόρησε στα γαλλικά πριν 40 χρόνια και ακόμη διατηρεί το κύρος του ώστε να τιμάται στη μαύρη 2000€. Πόσοι αλλοιώσεις ακαδημαϊκοί και διανοούμενοι έχουν να επιδείξουν κάτι ανάλογο;

Φωτό 2. Συμβολική σύνθεση του Jason de Claires Taylor στο Lanzarote, Museo Atlantico, με θέμα καταποντισμένους ανθρώπους. 

Φωτό 3. Δημήτρης Γεωργοπάλης, Χωρίς λόγια. 

Φάων

Ο Φάων και πάλι...

(Το ενδιαφέρον στην ιστορία της τέχνης - ή, αν προτιμάτε στη δικαιοσύνη αυτής της τόσο "άδικης" υπόθεσης που λέγεται τέχνη - αυτό έγκειται περισσότερο στους άγνωστους που έχουν αφήσει σημαντικό, πλην άγνωστο όσο και υποβαθμισμένο έργο, ή στους γνωστούς με τις συχνά υπερεκτιμημένες δημιουργίες)

Χάρηκα πολύ που σας άρεσε η αναφορά μου στον μάλλον άγνωστο καλλιτέχνη Φάωνα. Ιδού λοιπόν κάποιες κομψές επικεφαλίδες χειρόγραφων μελετημάτων του στα ελληνικά και τα αγγλικά - κάποια έχουν δημοσιευθεί σε αμερικανικά έντυπα - όπως σώζονται στο αρχείο του μαθητή του Μεμά Καλογηράτου στο Μουσείο του, Μαζαρακάτα Κεφαλονιάς.

 Επίσης δημοσιεύω την έγχρωμη μακέτα για την τοιχογραφία ενός δημοσίου κτιρίου και κάποιους πίνακες με γυμνά στο σπίτι του Μεμά. Τέλος, ένα στιγμιότυπο με τον γλύπτη να δείχνει τις αρετές ενός ανθίβολου - ένας άγγελος - του Φάωνα στην Αριάδνη. Ας εδώ σημειωθεί πως κάποιες, φορητές εικόνες του ζωγράφου και αγιογράφου και θεωρητικού της τέχνης Γεωργίου Φάωνα - Παπαδημητρίου βρίσκονται στον Άγιο Λουκά Πατησίων.

ΥΓ. Σημειώστε πως δεν υπάρχει σοβαρός, εικαστικός δημιουργός που να μην διαθέτει θεωρητική σκέψη. Είναι χαρακτηριστικό ότι το σατιρικό άρθρο του "Παλουκοπηδησία, ή Υπεράσπισις Αγίων Κατηγορουμένων επί Ασελγεία" το υπογράφει ως Ε. Ωσφόρος! Πολύ ενδιαφέρουσα είναι επίσης η απάντηση του στον Φ. Κόντογλου ως προς την πραγματική ουσία της βυζαντινής τέχνης.

Περί ερώτων και ανέμων...

Το Άρμα του Έρωτα

... επειδή το σώμα πάντα θυμάται όσα το μυαλό προσπαθεί να ξεχάσει...

_ Πόσοι το σέρνουν, πόσοι χωράνε, πόσοι συνυπάρχουν στο άρμα του έρωτα;

Αναρωτιέμαι πόσοι παρευρίσκονται - αόρατοι μεν υπαρκτοί δε - όταν ένα ζευγάρι επιδίδεται στην ερωτική πράξη; Όταν δύο κάνουν τον έρωτα (που έλεγε κι ο Σεφέρης); 

Κατ' αρχάς το αγκαλιασμένο δίδυμο, οι δύο εραστές, a priori φέρουν κατάσαρκα τη μητέρα και τον πατέρα τους, τα γονιδιακά, σεξουαλικά τους πρότυπα. Είτε θετικά είτε αρνητικά. Αφού είναι αυτοί πρώτοι που συντριπτικά καθορίζουν τις  επιλογές τους. Μη μου πείτε πως δεν το γνωρίζατε; Το αγόρι ψάχνει την ιδανική του μάνα, το κορίτσι τον πατέρα. Ο Οιδίπους, ο Λάιος, η Ιοκάστη, η Ηλέκτρα, η Κρέουσα, η Κλυταιμνήστρα, ο Αγαμέμνων, η Μήδεια, ο Άδωνις, ο Ορέστης είναι όλοι συμβολικά παρόντες. 

Επειδή δεν είμαστε ποτέ μόνοι μας όταν προσπαθούμε να είμαστε ο εαυτός μας. Άρα, αμέσως αμέσως, όταν επιτελείται ο υμέναιος, η οχεία,  έχουμε τέσσερις που κανοναρχούν τους δύο, δηλαδή σύνολο έξι. 

Επιπλέον, όμως καθόλου δευτερευόντως, την στιγμή του οργασμού, του παροξυσμού, όταν προσεγγίζεται η κορύφωση και τα μάτια είναι σφαλιχτά ...τα δύο συμπλεγμένα, τα δύο ενωμένα σώματα παραστέκουν, είτε σαν δαίμονες είτε σαν άγγελοι παρηγορητικοί, οι περασμένοι έρωτες, ίδιες ψυχές που περιμένουν δικαίωση. Επειδή κανένας έρωτας δεν τελειώνει ποτέ...(Ούτε αυτό το ξέρατε); Και επειδή το σώμα πάντα θυμάται όσα το μυαλό προσπαθεί να ξεχάσει.

Μην είστε λοιπόν ποτέ βέβαιοι πως ξέρετε ποιον αγκαλιάζετε όταν αγκαλιάζετε κάποιον. Πως γνωρίζετε ποιος προκαλεί πραγματικά τον οργασμό που καταφθάνει. Αφού ο κάθε έρωτας τρέφεται, σχεδόν κανιβαλικά, από τους έρωτες άλλων καιρών. Κι αφού οι χειρότεροι κανίβαλοι είναι οι χορτασμένοι.

 Κι αν χτες το βράδυ κοιμηθήκατε εσείς μόνοι, ίσως κάποια εκδοχή του εαυτού σας να παρίστατο όχι σαν ηδονοβλεψίας αλλά σαν κραταιός δικαιούχος στην ερωτική ευωχία κάποιων άλλων. Ο δαίμονας ή ο άγγελος που ανέφερα πιο πάνω...Το έχετε σκεφτεί αυτό ποτέ; Ότι δηλαδή παρίστασθε, έστω εν αγνοία σας, έστω φασματικά, στο μυαλό, δηλαδή στο σώμα, κάποιου άλλου όταν αυτός με έναν άλλο συνουσιάζεται; Άλλη μια απόδειξη πως οι έρωτες δεν τελειώνουν ποτέ ακόμη κι όταν ολοκληρώνουν τον μοιραίο τους κύκλο. Τα φαντάσματα του παρελθόντος πλανιώνται στο παρόν. Ζούνε πάντα... αν και αλλιώς.

Φωτογραφίες: 1. Το Ζευγάρι, ή ο Βασιλιάς και η Βασίλισσα, δραματικό σύμπλεγμα του Χρήστου Καπράλου από το Μουσείο Γκίκα.

2. Το πολύ καλό λογοτεχνικό περιοδικό της Κοζάνης "Παρέμβαση" του Βασίλη Καραγιάννη που το καλοκαίρι του 2021 κυκλοφόρησε με μ αφιέρωμα στον έρωτα και τα παρελκόμενα.

Θεολογία Αθέου

Θεολογία αθέου

Αφιερωμένο, τέτοιες ημέρες, σε όλους τους βαθύτατα ευλαβείς πολιτικούς ημών 

"Ουαί υμίν γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριταί"     ο Κύριος 

Νομίζω ότι ο αχώρητος Θεός, μέσα στην άπειρη απεραντοσύνη της μοναξιάς Του, πρέπει να πλήττει θανάσιμα με τις αενάως επαναλαμβανόμενες, πλην αδιαλείπτως ομοιόμορφες, προσευχές των υποκειμένων Του. Ιδιαίτερα με εκείνες τις ξεδιάντροπα υμνητικές που Τον δοξάζουν δουλικά λέγοντας Του τ' αυτονόητα - ότι είναι ο όντως Ων, ο Παντοδύναμος, ο Πανάγαθος, ο Άχρονος κ.λπ. Ο Θεός, όμως, δεν είναι ανασφαλής, ξέρει καλά ποιος είναι. Ως Πάνσοφος! Ανασφαλής είναι ο άνθρωπος. Επειδή δεν ξέρει. Επίσης έχω την υποψία ότι ιδιαίτερα ο Χριστός - που πήρε παραμάζωμα τους λογής εμπόρους από το Ναό - θυμώνει με τους γλείφτες. Δηλαδή τους επαγγελματίες θρησκόληπτους. Ενώ, αντίθετα, πρέπει να διασκεδάζει αφάνταστα με τους βλάσφημους. 

Θα πρέπει να γουστάρει την αποκοτιά τους. Να Τον προκαλούν, να Τον καθυβρίζουν ως ίσοι προς ίσο και, επιπλέον, να ερωτοτροπούν λόγω και διανοία με τη Μητέρα του! Αυτός ο βέβηλος ερωτισμός των πληβείων του κόσμου τούτου μάλλον Τον κάνει να θυμάται με νοσταλγία τα επίγεια, ελάχιστα νιάτα Του. Τι θεολογική ειρωνεία! Αναστήθηκε τριάντα τριών χρόνων για να μην ξαναγίνει ποτέ πια νέος. Να καταστεί για πάντα ο Παλαιός των Ημερών... Νυν και αεί! Άπαγε της βλασφημίας!

Άρα και η βλασφημία, σκέφτομαι, είναι είδος προσευχής από την ανάποδη. Μια ενεργητική επίκληση που δεν γίνεται με τους συνήθεις τρόπους των θρησκόληπτων αλλά με τον αλήτικο τσαμπουκά του μόρτη. Μια επιμειξία του παγανισμού με τον Χριστιανισμό που επιβιώσει λόγω της δημοφιλίας της. Η βίαιη οικειοποίηση, μ' άλλα λόγια, του θείου εκτός του τυπικού τελετουργικού. Η βλασφημία όθεν είναι προσωπική, ερωτική σχέση με το υπερβατικό. Μόνο ένας που θρησκεύεται, έστω και έτσι, δηλαδή υποσυνείδητα, μπορεί να εκτονώνεται βλασφημώντας. Μόνο κάποιος που έχει εμπειρία του ιερού, μπορεί να προκαλεί το ιερό, την ύπατη μορφή εξουσίας. Απλά, θεολογικά μαθηματικά.

Προσωπικά πιστεύω ότι ο άνθρωπος έπλασε τους θεούς του κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση. Κι όχι το αντίθετο. Κι ότι η σύλληψη της έννοιας ενός όντος ανόλεθρου και αιωνίου και της συνακόλουθης θρησκείας που το περιέχει και του δόγματος που το περιχωρεί, αποτελεί το υψηλότερο μας πολιτιστικό επίτευγμα. Το opus magnum της φυλής των ανθρώπων. Το μέγιστο δημιούργημα μας. 

Κι αυτό σάς το λέει ένας άθεος ηρέμα. Άθεος μεν, χριστιανός Ορθόδοξος δε. Όλα κι όλα. Ηρέμα οπωσδήποτε. Αφού αυτή είναι και η κουλτούρα και η παιδεία μου. Οι Χαιρετισμοί, η νεκρώσιμη ακολουθία, τα εγκώμια και η περιφορά του Επιταφίου, οι Παρακλήσεις του Δεκαπενταύγουστου και τα ρεμπέτικα. Όπως τα βίωσα από παιδί στα Ταμπούρια του Πειραιά και τον Άγιο Δημήτριο. Στις ιερές ακολουθίες του οποίου, ιδιαίτερα στους Εσπερινούς και στα Απόδειπνα - τί λέξη - άσκησα τα ελληνικά μου. Νιώθω άρα και δέος και τρόμο για ό τι αγνοώ αλλά δεν καταδέχομαι μεταφυσικές παρηγοριές. Ο θάνατος μου είναι ό τι πιο αιώνιο διαθέτω ως ανθρώπινο ον και για αυτό τον αναμένω με περιέργεια. Ενώ το σώμα μου είναι η ψυχή μου, αιώνια θνητό και γενναίο στον αφανισμό του. Χωρίς ελπίδα αναστάσεως.

Φωτό: Ο ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου στο Πάνω Χωριό Ηρακλειάς. Μία Εκκλησία παμπάλαιη που ανακαινίστηκε πρόσφατα και που το μαρμάρινο της τέμπλο φιλοτέχνησε ο Φιλιππότης ο νεότερος γύρω στα 1990. Ο ιερομόναχος που ιερουργεί ανήμερα της γιορτής της Παναγίας είναι ένας από τους τρεις μοναχούς που απομένουν στη Μονή Χοζοβιώτισσας Αμοργού. Σύντομα θα επιστρέψει στο νησί του. Ένας ρασοφόρος Οδυσσέας των μικρών Κυκλάδων. Του ομφαλού της καθ' ημάς Ανατολής.

Σημ. Ένας ναός είναι, πάνω απ' όλα, η σύνθεση αρχιτεκτονικής, γλυπτικής και ζωγραφικής. Και στην αρχαιότητα και στον μεσαίωνα και στα νεότερα χρόνια. Το θείο αναδύεται μέσα από την αισθητική και ό τι πεθαίνει νικημένο από τη ζωή, αν αξίζει, είναι η τέχνη μόνο που το ανασταίνει. Η δικιά μας αθανασία, η αιωνιότητας των θνητών, η φιαγμένη με απολύτως χοϊκά υλικά.

Τέλος, η ιδιωτική εκκλησία των Ταξιαρχών στον Άγιο Γεώργιο Ηρακλειάς που χτίστηκε το 1894 από τους Στεφανίδηδες και ανήκουν σήμερα στην οικογένεια των Δανέζηδων...

Φέρει ενσωματωμένα, αρχιτεκτονικά στοιχεία από προηγούμενο, ειδωλολατρικό ναό που είχε ανεγερθεί στο ίδιο σημείο. Χαρακτηριστικός είναι ο κίονας που χωρίζει τις δύο καμπάνες του κωδωνοστασίου. Είναι μονόλιθος με δωρικό κιονόκρανο και φέρει εγχάρακτο σταυρό εξορκισμού. Έτσι γίνονταν η οικείωση - ενσωμάτωση του παρελθόντος. Ένα είδος προσευχής από την ανάποδη κι εδώ. Μια βλασφημία που κατέστη ευλογία.

Δύο άντρες

Δύο άντρες - η ιστορία τους

Τα κλασικά, λαϊκά τραγούδια των μεγάλων μας συνθετών λειτουργούν συνήθως σαν όπερες τσέπης. Επειδή λένε μια ιστορία με αρχή, μέση και τέλος με την οποία ο θεατής θα ταυτιστεί ώστε να την τραγουδήσει κι αυτός με τη σειρά του. Όπως συμβαίνει και με τις δημοφιλείς άριες της όπερας. Και της ιταλικής και της γερμανικής αλλά και της γαλλικής (λιγότερο). Ο στίχος, άρα, παίζει καθοριστικό ρόλο και ως εκ τούτου εμπνέει αφενός τον συνθέτη αλλά και κατευθύνει τον τραγουδιστή ως προς την ανάλογη ερμηνεία: Κωμωδία ή δράμα; Μπελκάντο ή μοιρολόι; Φρύγιος ή μιξολύδιος δρόμος; Σωτηρία Μπέλλου ή Γιώτα Λύδια; Στέλιος ή Γρηγόρης; Εδώ σας θέλω! 

Ξανάκουγα με συγκίνηση δύο τραγούδια που γράφτηκαν την ίδια, πάνω - κάτω, εποχή, που αφηγούνται αντρικές ιστορίες, που ερμηνεύονται από τον Στέλιο και από τον Γρηγόρη και που γράφτηκαν από έναν λαϊκό συνθέτη με λόγια παιδεία τον Απόστολο Καλδάρα και από έναν μουσικό που έγινε ο Σοστακόβιτς της Ελλάδας, τον Μίκη Θεοδωράκη. 

Πρόκειται για το τραγούδι "Απ' τα ψηλά στα χαμηλά" που κυκλοφόρησε το 1958 και που ο Στέλιος με την δραματική - λυγμική ερμηνεία του, το έκανε τεράστια επιτυχία. Και μόνο ο τίτλος του ενσωματώθηκε σαν ένα είδος παροιμίας στη καθημερινή γλώσσα. Νομίζω πως στην ουσία πρόκειται για την μελωδική μεταφορά της παραβολής του Ασώτου Υιού στα καθ' ημάς αφού ο πρωταγωνιστής παραδέχεται τα σφάλματα του και αναγνωρίζει, εκτός των άλλων, ότι προσέβαλε το όνομα του πατέρα του. Ας ακούσουμε όμως τον ίδιο τον Καρδάρα τι λέει για το συγκεκριμένο άσμα:

"...Στο κέντρο που εργαζόμουν μια εποχή στην Αθήνα σύχναζε ένας γνωστός μου στρατιώτης, οδηγός στον βασιλιά Γεώργιο. Όσο ήταν οδηγός στον βασιλιά, η ζωή του ήταν μεγαλείο. Απολύθηκε όμως κι έγινε φορτηγατζής. Μια μέρα, μετά από καιρό, ήρθε ξανά στο μαγαζί. Τον ρώτησα πού χάθηκε. «Άσ'τα φίλε Αποστόλη», μου είπε, «Απ' τα ψηλά στα χαμηλά και απ' τα πολλά στα λίγα». Ξαφνιάστηκα και του απάντησα: «Ξέρεις τι είπες τώρα;» Εκείνος φοβήθηκε νομίζοντας πως είπε κάτι που με ενόχλησε. Εγώ επανέλαβα. «Ξέρεις τι είπες τώρα; Είπες μεγάλα λόγια. Είπες μια επιτυχία». Η Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου κλήθηκε να συμπληρώσει τους δύο αρχικούς στίχους. Και βέβαια το έκανε πολύ καλά. Ιδού το αποτέλεσμα:

Απ' τα ψηλά στα χαμηλά

Κι απ' τα πολλά στα λίγα...

Αχ πώς κατάντησα στη ζωή

Κι από το πρώτο το σκαλί

Στο τελευταίο πήγα.

Μα κανένας δε μου φταίει

Για το χάλι μου.

Σπάσιμο θέλει το κεφάλι μου.

Απ' τις κακές παρέες μου

Ήρθ' η καταστροφή μου,

Ρεζίλεψα στην τρέλα μου

Τ' όνομα του πατέρα μου

Και κλαίω απ' την ντροπή μου.

Μα κανένας δε μου φταίει

Για το χάλι μου

Σπάσιμο θέλει το κεφάλι μου.

Στο πατρικό το σπίτι μου

Θέλω για να γυρίσω...

Με τι κουράγιο όμως να μπω

Και στους δικούς μου τι να πω

Πώς να τους αντικρίσω.

Μα κανένας δε μου φταίει

Για το χάλι μου

Σπάσιμο θέλει το κεφάλι μου.

(Από τη βιογραφία του Αποστόλου Καλδάρα, εκδόσεις Ιανός, του Ν. Χατζηνικολάου).

Ο Στέλιος, όπως ήταν φυσικό, ταυτίστηκε με τον ρόλο των μαγικών στίχων, ένιωσε ο ίδιος "αμαρτωλός και άσωτος που ρεζίλεψε το όνομα του πατέρα του" και λειτούργησε με το μελοδραματικό πάθος ενός Ενρίκο Καρούζο. (Νομίζω ότι ο μόνος που θα μπορούσε να τον ανταγωνιστεί σ' αυτό το είδος της ερμηνείας εκείνη την εποχή, ήταν ο Νίκος Γούναρης). Την επόμενη χρονιά, το 1959, ο Μίκης Θεοδωράκης γράφει το περίφημο "Παλικάρι" σε δικούς του στίχους οι εμπνέονται σαφώς από το δημοτικό τραγούδι και τα μοιρολόγια και το εντάσσει στην ενότητα "Αρχιπέλαγος" με ερμηνείες από τον  Γρηγόρη Μπιθικώτση και τον ίδιο τον Μίκη Θεοδωράκη.

Κλαίνε τα δέντρα κλαίνε τα σύννεφα κι οι 

φίλοι σου κλαίνε.

παλληκάρι στη δουλειά στο σπίτι

παλληκάρι

μίλαγες κι η γειτονιά μας γέμιζε πουλιά.

Άπλωνες το χέρι σου κι έκοβες το 

φεγγάρι

πώς σ' έκοψε σαν λούλουδο ο Χάρος μια

νυχτιά.

Κλαίνε οι τράτες κλαίνε τα κύματα κι οι

φίλοι σου κλαίνε.

παλληκάρι στα κουπιά στο γλέντι

παλληκάρι

οι κοπελιές κεντούσανε για σένανε κρυφά

κεντούσανε τα όνειρα, τον ήλιο, το

φεγγάρι

κεντούσαν την αγάπη τους, της βάζανε

πανιά.

Κλαίνε οι ναύτες κλαίνε τα σήμαντρα κι οι

φίλοι σου κλαίνε.

παλληκάρι η μάνα σου τυλίχτηκε στα 

μαύρα

τους φίλους σου τους τύλιξες φουρτούνα,

συννεφιά

το λιμανάκι ερήμωσε κι η θάλασσα

ερημώθη

κι ο ήλιος εσκαρφάλωνε και δε σαλεύει

πια.

Τί έχουμε εδώ; Πάλι ένα δράμα, τον θάνατο του παλικαριού με όλη την ιεροτελεστία του - λαϊκού - θρήνου. Ο Μίκης, ουρανομήκης, γράφει ένα ηρωικό σεντόνι για τον ναυτικό που πνίγηκε (;) στο οποίο συμμετείχε όλη η φύση, η θάλασσα κι ο ήλιος, σαν σε βυζαντινή εικόνα. Οι στίχοι του παραπέμπουν από τον Παλαμά στον Λόρκα, δείγμα της τεράστιας, φιλολογικής του επάρκειας (όπως έχουμε ξαναγράψει). Μόνο που η ερμηνεία του Γρηγόρη παραμένει "ουδέτερη", δωρικά αποστασιοποιημένη. Έστω και σαν δεύτερη, ξύλινη φωνή, πρωταγωνιστεί. Περισσότερο δίνει κουράγιο στους ζωντανούς παρά καταθλίβεται από το βάρος του θανάτου. Το ίδιο εξάλλου θα συμβεί και στην ανεπανάληπτη προσέγγιση του στον "Επιτάφιο", όπου η απώλεια γίνεται σάλπισμα ζωής. Αυτή βέβαια είναι πρωτίστως η συγκεκριμένη θέση του Μίκη στο ποίημα του Ρίτσου την οποία ως σκηνοθέτης μεταφέρει και στον "πρωταγωνιστή" του. Ο οποίος δεν έχει το φωνητικό εύρος και βάθος του Καζαντζίδη αλλά διαθέτει ένα ηχόχρωμα μοναδικής αισθητικής. 

Ηχόχρωμα, νομίζω, το οποίο ορίζει έκτοτε και το διαφορετικό ήθος των δύο τεράστιων ερμηνευτών. Και οι δύο υπηρετούν την ποιητική και την ιεροτελεστία του θρήνου με τόσο διαφορετικό όμως τρόπο. Ποιός όμως μπορεί να πει ποιος είναι ο πιο σωστός; Αφού στο ελληνικό μέλος όλοι κλαίνε: Από τον Αχιλλέα στην ακρογιαλιά της Τροίας και τον Οδυσσέα βλέποντας το φάντασμα της μάνας του ως τον βυζαντινό υμνωδό που γράφει για το γλυκύ έαρ μιας παρθένας. Αυτή είναι λοιπόν η ιστορία δύο αντρών. Τα δύο τραγούδια και οι δύο ερμηνευτές. Έχω ξαναπεί ότι ως νέος ήμουν φανατικά με τον Μπιθικώτση και σχεδόν αποστρεφόμουν τον Καζαντζίδη γιατί εκπροσωπούσε όσα ήθελα να ξεπεράσω: τη φτωχογειτονιά, τη μιζέρια, τη μετανάστευση, το κλάμα χωρίς τέλος, το αδιέξοδο. Τώρα είμαι αθεράπευτα - καφκικά Καζαντζιδικός. Αν με εννοείτε.

Δύση ή Ανατολή;

Ανήκομεν εις την Δύσιν;

(Μνήμη Χρήστου Γιανναρά)

Στον Αντώνη Σαμαρά με την ευχή να ανατάξει σύντομα το θλιβερό κλίμα 

Πρέπει κάποτε να μάθουμε και ως κοινωνία και ως πολιτεία να λέμε - όταν υπάρχει αποχρών, εθνικός λόγος - και κάποια "όχι". Για να αποκτήσουν έτσι και τα "ναι" μας μεγαλύτερο κύρος. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής με την επιστροφή του στην εξουσία από το Παρίσι μετά την κατάλυση της δικτατορίας, προσπάθησε να διαφοροποιηθεί από την εξωτερική πολιτική της χούντας και με συμβούλους αρχικά τον πρέσβη Δημήτριο Μπίτσιο και στη συνέχεια τον πρέσβη Πέτρο Μολυβιάτη, να πάρει αποστάσεις και από τις ΗΠΑ αλλά και από το ΝΑΤΟ και εξ αιτίας της στήριξης τους προς τους συνταγματάρχες και για την ανθελληνική στάση τους κατά την τουρκική εισβολή στη Μεγαλόνησο. Παρ' ότι ο υπήρξε ο ίδιος κατ'εξοχήν ευρωπαϊστής  αλλά και ένθερμος θιασώτης της Ε.Ο.Κ, δεν δίστασε όμως να αποσύρει την Ελλάδα από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ - πράγμα για το οποίο υπέστη κριτική κυρίως γιατί έτσι ενισχυόταν έτι περαιτέρω η θέση της Τουρκίας στην ΝΑ πτέρυγα της συμμαχίας - δείχνοντας έμπρακτα την δυσαρέσκεια του για τον ρόλο των συμμάχων στο ελληνικό δράμα. Μετά όμως αυτό το θυμικό - συναισθηματικό ξέσπασμα το οποίο απηχούσε την αντίδραση και του λαού και του πολιτικού κόσμου, έσπευσε αμέσως μετά και σε όλους τους τόνους να δηλώσει στη Βουλή το περίφημο "Η Ελλάς ανήκει εις την Δύσιν". Και βέβαια να το χρησιμοποιήσει ως γέφυρα και βασικό επιχείρημα για την ισότιμη είσοδο της χώρας στο κλαμπ των προνομιούχων Ευρωπαίων. Δηλαδή την τότε Ε.Ο.Κ και νυν Ε.Ε. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής πίστευε ότι εάν τα σύνορα της Ελλάδας ταυτίζονταν με τα σύνορα της ενωμένης Ευρώπης, αυτό θα διασφάλιζε τη χώρα απέναντι στην τουρκική επιθετικότητα ενώ συγχρόνως θα επέτρεπε - καλύτερα, θα επέβαλε - στην οικονομία της να κολυμπήσει στα βαθιά (δική του έκφραση). Αντίθετα, ο Ανδρέας Παπανδρέου, από την πρώτη στιγμή και με την απόλυτη πρόθεση να αμφισβητήσει την πολιτική Καραμανλή σε κάθε επίπεδο, δήλωνε urbi et orbi ότι η Ελλάδα ανήκει στους Έλληνες - κάτι που όσο κι αν ακούγεται λαϊκιστικά αυτονόητο, στη πράξη αποδείχθηκε ότι δεν είναι - και ότι η ΕΟΚ και το ΝΑΤΟ αποτελούν το ίδιο συνδικάτο. Τέτοιες δηλώσεις τρόμαζαν τότε τους συντηρητικούς που ζητούσαν μιαν ομαλή μετάβαση από τη χούντα στον κοινοβουλευτισμό στο πλαίσιο της σιωπηρής αλληλεγγύης της δεξιάς ενώ ο Αντρέας πολιτευόμενος αριστερότερα του προσφάτως νομιμοποιημένου και σταθερά συντηρητικού - καχύποπτου ΚΚΕ (το οποίο φοβόταν, όχι άδικα, πάλι μια αμερικανοκίνητη εκτροπή), κέρδιζε τις εντυπώσεις και τις καρδιές. Όταν μάλιστα έγινε κυβέρνηση, άλλαξε άρδην την εξωτερική πολιτική - καλύτερα, διεύρυνε - ταυτιζόμενος με το κίνημα των Ανεξαρτήτων  - εκτός ΝΑΤΟ και συμφώνου της Βαρσοβίας - και αναζητώντας τον τρίτο δρόμο προς τον σοσιαλισμό. Πρόσωπα αναφοράς ήταν βέβαια τότε ο Ούλοφ Πάλμε της Σουηδίας, ο Βίλυ Μπραντ της Δυτικής Γερμανίας, ο Φρανσουά Μιτεράν της Γαλλίας κ.α. Η Γαλλία ούτως ή άλλως ήταν η πιο φιλική προς την μεταπολιτευτική Ελλάδα χώρα της Δύσης είτε με τον Ζισκάρ Ντ' Εστέν, προσωπικό φίλο του Καραμανλή είτε με τον Μιτεράν, φίλο της Μελίνας και του Ανδρέα. Μην ξεχάσουμε τον ρόλο του επίσης Γάλλου Ζακ Ντελόρ σε σχέση με την χώρα μας και την ένταξη της στην ΕΟΚ. Ο Παπανδρέου όμως προχώρησε ακόμη περισσότερο: Συνήψε σχέσεις φιλίας και συνεργασίας με τα καθεστώτα Καντάφι στη Λιβύη και Άσαντ στη Συρία, προσέγγισε τους Παλαιστίνιους και τον Αραφάτ και αναβάθμισε τις σχέσεις της Ελλάδας με τον αραβικό κόσμο. (Ο Καραμανλής είχε πράξει τα ανάλογα στο χώρο των Βαλκανίων). Τότε αυτή η πολιτική ενοχλούσε το συντηρητικό κοινό της ΝΔ σήμερα όμως ασφαλώς μπορεί να θεωρηθεί δικαιωμένη σε πολλά σημεία. Γιατί η Ελλάδα έκτοτε ως ανήκουσα μεν στη Δύση συμμετείχε με τους συμμάχους της στην ανατροπή των καθεστώτων του Καντάφι και του Άσαντ, το απτό αποτέλεσμα όμως ήταν - πέραν του χάους και της ανατροπής των ισορροπιών στην ευρύτερη περιοχή μας - η Τουρκία να εισβάλει έμμεσα ή άμεσα τόσο στη Λιβύη, όσο και στην Συρία καθιστάμενη ipso facto μείζων, περιφερειακή δύναμη. Και βέβαια να παραμείνει στα de facto κεκτημένα της εκβιάζοντας, διεκδικώντας και υπογράφοντας μνημόνια που παραβιάζουν ευθέως τα εθνικά μας δίκαια. Παραβιάζοντας το διεθνές δίκαιο. Τα Ίμια και οι διεκδικήσεις στο Αιγαίο παράλληλα με την κατοχή της Βόρειας Κύπρου ήταν μόνο η αρχή. Αφού η πολιτική της γείτονος ήταν και είναι να δημιουργεί "δίκαιο" την ώρα που εμείς βουρλιζόμαστε να ποντίσουμε ένα καλώδιο στα δικά μας πελάγη. 

Το μονόχορδα  λοιπόν επαναλαμβανόμενο "ανήκομεν εις την Δύσιν" και στη σωστή πλευρά της - τραμπικής - ιστορίας όχι μόνο δεν μας βοήθησε πολιτικά αλλά αντίθετα μας εξέθεσε σε συμμάχους που σταδιακά γίνονταν εχθροί. Επειδή εξωτερική πολιτική σημαίνει πάνω απ' όλα ένα λεπτό όσο και ανθεκτικό πλέγμα ισορροπιών ανάμεσα στο εθνικό μας συμφέρον και στα συμφέροντα των εταίρων μας. . Όμως το "ανήκομεν εις την Δύσιν" το οποίο ακολούθησαν έκτοτε με κάποιες, έστω, παραλλαγές όλοι οι πρωθυπουργοί της ΝΔ - θυμίζω το άνοιγμα προς τη Ρωσία του Κώστα Καραμανλή που ενόχλησε τόσο την Ουάσιγκτον - δεν έχει καμία σχέση με την τωρινή, δουλική πρόσδεση στο άρμα των ΗΠΑ - ΕΕ (λέγε με Τραμπ) που ακολουθεί το δίδυμο Μητσοτάκη - Γεραπετρίτη. Ποτέ άλλοτε η εξωτερική μας πολιτική δεν ήταν τόσο ετεροκινούμενη, παθητική και υποταγμένη στην...σωστή, όσο και ανισόρροπη, πλευρά της ιστορίας. Χωρίς ισορροπίες, αντίβαρα, εναλλακτικές προτάσεις. Με την Τουρκία να μεσολαβεί (!) ανάμεσα σε Πούτιν και Ζελένσκι ενώ εμείς να αποδυναμώνουμε την άμυνα της χώρας στέλνοντας οπλικά συστήματα από τα νησιά ή τα σύνορα εναντίον... της Ρωσίας και να γίνονται Αλεξανδρούπολη και Σούδα οι βάσεις που πρωταγωνιστούν στους πολέμους των ΗΠΑ στην περιοχή μας. Και έτσι ώστε να ισχύει σήμερα το οξύμωρο ελληνικοί Patriot να υπερασπίζονται την Σαουδική Αραβία και την Aramco απέναντι στο Ιράν - που ποτέ δεν ήταν εχθρικό απέναντι μας, αντίθετα τροφοδοτούσε με φθηνό πετρέλαιο τους συριζανέλ - την ίδια στιγμή που το Ριάντ και η Άγκυρα συνομολογούν σύμφωνο αμυντικής αλληλοκάλυψης με την...εχθρά Αθήνα να αιφνιδιάζεται πάλι. Ανήκομεν όντως στην Δύσιν λοιπόν και μόνο σ' αυτή; Μήπως αυτό το δόγμα χρειάζεται ριζική αναθεώρηση; Για παράδειγμα, τα συμφέροντα που έχει λ.χ ο ελληνικός εφοπλισμός στον Κόλπο ή οι πολιτικές και οι εμπορικές σχέσεις μας με την Κίνα πού εντάσσονται; Φοβάμαι ότι το ανήκομεν εις την Δύσιν ίσχυσε άπαξ και για συγκεκριμένους λόγους αλλά δεν εκφράζει, δεν μπορεί να εκφράσει, την πολυδιάστατη, ελληνική ιδιαιτερότητα. Θα λέγαμε μαξιμαλιστικά ότι μάλλον η Δύση ανήκει σ' εμάς πολιτιστικά - ασχέτως αν οι αναθεωρητές της αρχίζουν την ιστορία της Δύσης από τον ... Καρλομάγνο - και εν πάση περιπτώσει ότι πρόκειται για το γνωστό αφήγημα που οι Μεγάλες Δυνάμεις επέβαλαν στο υπό ομηρία προτεκτοράτο τους μετά το 1821. Ένα κρατίδιο - παρακολούθημα κυρίως της Μ. Βρετανίας με εγγενές σύμπλεγμα που φιλοδοξούσε να γίνει "εφάμιλλον των ευρωπαϊκών". Κι ενώ η ένδοξος μας Επανάσταση άρχισε από τον Δούναβη και στόχευε από το Ιόνιο ως τον Πόντο και τη Μαύρη Θάλασσα, ο ιστορικός "ρεαλισμός", η πολιτική μας ανεπάρκεια αλλά και τα συμμαχικά συμφέροντα που δεν ήταν ποτέ σταθερά - καληώρα - μάς καταδίκασαν στη μια πλευρά του Αιγαίου. Παρότι η καρδιά μας - και η ιστορία και ο πολιτισμός μας - βλέπει πάντα και προς την άλλη: Την Ιωνία, τον Πόντο, τον Βόσπορο, την Αντιόχεια, την Αλεξάνδρεια. Εκεί δηλαδή που ανέκαθεν άνθιζε ο ελληνισμός έχοντας τα φτερά του απλωμένα σαν αητός και στη δύση και στην ανατολή. Το ελληνικό έθνος ανέκαθεν συγκροτούσε μιαν αυτοκρατορία όχι όμως με την συνήθη, ιμπεριαλιστική έννοια. Όχι κατακτητικά, όχι επιθετικά αλλά με την αδιάκοπη καλλιέργεια ενός υπέροχου πολιτισμού. Από την πιο αρχαιότητα, πριν από τον Όμηρο ακόμη, ως τους αλεξανδρινούς χρόνους και το υπερχιλιετές Βυζάντιο. Ακόμη και ο Μέγας Αλέξανδρος ο ίδιος περισσότερο από κατακτητής ήταν ένας γοητευμένος και γοητευτικός ταξιδευτής. Εξ ου και η αστείρευτη αποδοχή του μύθου του στην Ανατολή. Αλλά και σε εποχές δουλείας ο ελληνισμός κατάφερνε και να επιβιώνει και να επιβάλλεται πολιτιστικά. Ως φορέας μιας πνευματικής υπερδομής που υπερείχε συμβιώνοντας με αλλότριους πληθυσμούς, και αφομοιώνοντας και αφομοιούμενη. Μία συγκλονιστική παράδοση την οποία πάντως αδυνατεί η νεοφαναριώτικη ελίτ της χώρας και να κατανοήσει και να υπηρετήσει. 

Ανήκουμε με άλλα λόγια και στη Δύση - σε μια Δύση πάντως που σήμερα καταρρέει - όσο ανήκουμε και στην Ανατολή, ασχέτως πολιτικοστρατιωτικής συγκυρίας, ισορροπώντας ανάμεσα στις αντιθέσεις και συνθέτοντας τες. Όχι εύκολα, συχνά με αίμα αλλά πάντα επιβιώνοντας. Πιστοί στις πανάρχαιες ρίζες μας. Αρκεί να μην εκβιάζουν σύμμαχοι και ατελείς, πολιτικές ηγεσίες με τετελεσμένα και με "νομοτέλειες". Όπως φοβάμαι - και μακάρι να διαψευστώ - ότι συνέβη πρόσφατα και στη Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά. Όπου συρθήκαμε σ' έναν ανιστόρητο, αντεθνικό συμβιβασμό (;) παραβιάζοντας συμφωνίες και δικαιώματα 1500 χρόνων! Βλέπετε το ελληνορθόδοξο Σινά, όπως και τα Οικουμενικά Πατριαρχεία Ιεροσολύμων, Αλεξανδρείας, Αντιοχείας αλλά και Κωνσταντινουπόλεως, ιερές καθέδρες μίας εθνικής ιστορίας την οποία κάθιδροι πολιτικοί ευκαιρίας αδυνατούν να συλλάβουν, ανήκουν όλα στην Ανατολή! Ενώ εμείς, φευ, ανήκουμε κοντόθωρα και ασθματικά στη Δύση (τους). Εκπροσωπώντας μιαν Ελλάδα που δραματικά βουλιάζει και υποχωρεί προτάσσοντας μιαν έωλη, κατασκευασμένη ευμάρεια, απέναντι στη χαίνουσα παρακμή. 

ΥΓ. Της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος προχτές και το μυαλό μου πηγαίνει στο υπέροχο ψηφιδωτό με αυτό το θέμα στην αχιβάδα του ναού του Σινά. Μία σύνθεση στα μπλε, τα πράσινα, τα λευκά και τα χρυσά που προλαβαίνει τον Κλιμτ, τον Ματίς και τη λοιπή, ευρωπαϊκή πρωτοπορία. Και που αποτελεί την πρώτη, μεγάλη ζωγραφική της Δύσης, μαζί με τις κηρόχυτες εικόνες - που όμως προέρχεται από την Ανατολή - μετά την αρχαιότητα. 

Φωτό: Μια εικόνα, χίλιες λέξεις: Όλη η πτωχαλαζονική μας χωριατιά σε μια φωτογραφία. Η "ευμάρεια" της φρίκης. Οι Έλληνες - γκαρσόνια και οι πολυθρόνες στυλ Λουί ντε Φυνές στο ενάλιο κύμα - το όνειρο κάθε νεογιάπη. Οι ίδιες πολυθρόνες το βράδυ χρησιμοποιούνται στα ντινέ για λίγους που οργανώνει το ΥΠΠΟ στις αρχαιότητες. Μπερεκέτια κ. Μενδώνη μου! 

Κάλπικη λίρα

"Το έχουμε μάθει πια: Στην Ελλάδα πωλούνται ιδιωτικοί παράδεισοι σ' ένα σκηνικό που είναι κατά βάθος η συλλογική μας κόλαση" 

Τελικά τί κι αν έριξε κατακλυσμό στη δεξίωση; Όλα πήγαν άψογα για τις κομπραδόρικες - ο όρος είναι πορτογαλικός και αναφέρεται σε συναλλαγές αποικιοκρατικού είδους - ελίτ του τόπου. Αυτές που φύτεψαν ακόμη και στις περιοχές natura επικίνδυνες ανεμογεννήτριες - έβαλε το χέρι της σχετικά και η τέως ΠτΔ - των οποίων το προϊόν όμως πετάμε στη θάλασσα. Αφού δεν μπορούμε ν' αποθηκεύσουμε. Για αυτό κι έχουμε το πιο ακριβό ρεύμα στην Ευρώπη. Αλλά για ένα τέτοιο σκάνδαλο δεν μιλάει κανείς! 

Δεν βαριέστε. Ο Παναγούλης και ο Μουστακλής θυσιάστηκαν, ξεπουλήθηκε η μισή Κύπρος και σκοτώθηκαν χιλιάδες παλικάρια για να κάνουν εμφανίσεις η Παναγιωταρέα ή η Σία. Πλάι στη Μαρέβα και την κυρία Προέδρου. Κι ο Τασούλας να εκφωνεί συγκινητικούς δεκάρικους (μετά από πολλές πρόβες βέβαια). Κάλπικη χώρα δηλαδή σαν κάλπικη λίρα και ο Γιώργος Τζαβέλας με τους συμβολισμούς του πάντα επίκαιρος. (Αφού πρόκειται για την τέχνη, κάθε μορφής και επιπέδου τέχνη, που η κάθε πολιτική ηγεσία μισεί απροκάλυπτα. Ακόμη κι αυτή που δεν μοιάζει επικίνδυνη. Γιατί είναι η μόνη που έμμεσα ή άμεσα την γελοιοποιεί). 

Χτες το μεσημέρι μίλησα τηλεφωνικά δια μακρών και επί παντός επιστητού με τον φίλο μου, πρώην πρόεδρο του Συνασπισμού, Νίκο Κωνσταντόπουλο (και μην αρχίσετε τις ανοησίες, ο Κωνσταντόπουλος έμεινε 4 χρόνια φυλακή την περίοδο της χούντας και εκπροσώπησε την αριστερά και με αξιοπρέπεια και με κύρος). Του έκανα πλάκα λοιπόν ρωτώντας τον αν θα πάει στη δεξίωση τη δημοκρατίας. Για να μου απαντήσει οργίλως - ο Νίκος είναι πάντα οργίλος - ότι αρκεί που θα παραστεί ο Μάκης Βορίδης, ο επικεφαλής της συνταγματικής αναθεώρησης εκ μέρους της κυβέρνησης, ώστε η τελετή να έχει απόλυτη επιτυχία. Και μου θύμισε ότι αυτός, ο Βορίδης δηλαδή, είναι ο υπεύθυνος εκ μέρους του πρωθυπουργού για να εκσυγχρονίσει το Σύνταγμα της προεδρευόμενης μας δημοκρατίας. Ο ίδιος που ήταν επικεφαλής της ΕΠΕΝ, διορισμένος από τον δικτάτορα Γεώργιο Παπαδόπουλο και εχθρός της δημοκρατικής αποκατάστασης, όταν ψηφιζόταν το σύνταγμα του 1975 του Κωνσταντίνου Καραμανλή που καταργούσε τη βασιλεία. Περισσότερο προφανής, περισσότερο ξεδιάντροπος συμβολισμός δεν θα μπορούσε να υπάρχει! Συμβολισμός που να αποκαλύπτει και την κατάντια του κυβερνητικού σχήματος αλλά και το έωλο της συνταγματικής αναθεώρησης, αυτήν ειδικά τη στιγμή. Όπως και για τους προφανείς λόγους που μία τέτοια πρωτοβουλία αναλαμβάνεται τώρα από μία κυβέρνηση που βρίσκεται σε αποδρομή. Ε, δεν ήθελα πολύ για να τσιγκλίσω σχετικά τον Νίκο. Αρκεί που του είπα ότι στις προηγούμενες αναθεωρήσεις οι οποίες φόρτωσαν το καταστατικό κείμενο της δημοκρατίας μας με ανούσιες, νομικίστικες διατάξεις οι οποίες εξυπηρετούσαν αν όχι σκοτεινούς τουλάχιστον εντελώς επικαιρικές σκοπιμότητες της τρέχουσας πολιτικής συγκυρίας, πρωτοστάτησαν ο "πολύς" Ευάγγελος Βενιζέλος και ο "ολίγος" Νίκος Αλιβιζάτος. Τότε μου απάντησε με το γνωστό του ύφος: Ο θεός να σε φιλάει από πολιτικολογούντες συνταγματολόγους και από συνταγματολογούντες πολιτικούς. 

Τί γιόρτασαν λοιπόν εχτές συγκινημένοι και σοβαροί όλοι οι πολιτειακοί μας παράγοντες; Και γιατί έπρεπε να είμαστε όλοι εμείς οι υπόλοιποι υπερήφανοι; Μήπως για την αποτυχία μιας εποχής, για την κατάντια μιας γενιάς, για την διχοτόμηση της Κύπρου μισόν αιώνα τώρα, για την φενάκη της δημοκρατίας, για τις συσσωρευμένες απάτες, τα ψευδώνυμα συνθήματα, τον εκμαυλισμό ενός ολόκληρου λαού, για την διάψευση του Πολυτεχνείου, για την κάλπικη μεταπολίτευση, για την παράδοση της χώρας από μέσα και την μετατροπή της σε προτεκτοράτο; Απαντήστε εσείς. 

Είναι, βέβαια, αναμφισβήτητο το γεγονός πως στα επτά αυτά χρόνια της κυβέρνησης Μητσοτάκη η αγορά σταθεροποιήθηκε, η περίφημη "ψυχολογία" της αποκαταστάθηκε όπως λένε οι σεσημασμένοι ειδικοί - μακριά από εμάς, τους ερασιτέχνες του βίου, τέτοιος χαρακτηρισμός - ενώ το τραπεζικό σύστημα, ουσιαστικά ασύδοτο και εκτός ελέγχου, καταγράφει υψηλά κέρδη. Παράλληλα ο άκρως ιδεολογικοποιημένος φιλελευθερισμός των κρατούντων επέτρεψε να πνεύσει ούριος άνεμος προς πάσα, επενδυτική κατεύθυνση - ασχέτως του αν επωφελήθηκαν κυρίως τα διεθνή κοράκια των funds και του real estate αλλά και οι δύο - τρεις οικογένειες που ελέγχουν τον τόπο με τις μονοπωλιακές, κρατικοδίαιτες επιχειρήσεις τους. Είναι αστείο αλλά εκεί που κάποτε διαβάζαμε σε κάθε δημόσιο έργο " Άκτωρ" τώρα διαβάζουμε "Γεκ Τερνα". Είναι κακό αυτό; Δεν ξέρω... Απαντήστε πάλι εσείς.

Είναι πάντως δηλωτικό πραγμάτων κυρίως γιατί σήμερα όλο το ισχύον σύστημα εξουσίας και οι διαπλεκόμενοι με αυτό, μοιάζει να έχουν φτάσει στα όρια τους. Επιπλέον η προεκλογική συζήτηση που έχει αρχίσει εδώ και μήνες με ευθύνη πρωτίστως του πρωθυπουργού, έχει ως συνέπεια να παραλύσει κάθε ουσιαστική, κρατική δραστηριότητα και τους υπουργούς σε ανταγωνισμό με τους βουλευτές, να κυνηγάνε ψηφαλάκια. Αποκλειστικά. Το πεπρωμένο όμως φυγείν αδύνατον. Η εκλογές οψεπότε γίνουν, θα αποτελέσουν οικτρή εμπειρία και για την κυβερνητική παράταξη και για την κυβερνητική οικογένεια που έχει μετατρέψει το κράτος σε προσωπικό της φέουδο. Τη στιγμή αυτή ο κάθε πολίτης δεν μπορεί παρά να αναμένει από την διάδοχη κατάσταση το ελάχιστο, πλην δραματικά αναγκαίο: δηλαδή τις βασικές ενέργειες ώστε να αποκατασταθούν η λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών και του Συντάγματος, να αναθεωρηθούν οι αρμοδιότητες του ΠτΔ - που πρέπει να εκλέγεται απ' ευθείας από τον λαό - να αποκατασταθεί η ισχύς των ανεξάρτητων αρχών αλλά και να ανορθωθεί το τρωθέν κύρος της δικαιοσύνης μέσα από την άμεση αποκοπή της από την εκτελεστική εξουσία. Αυτά κατ' αρχήν και κατ' αρχάς...

ΥΓ. Είναι βέβαια αλήθεια ότι η πολυκερματισμένη και ανερμάτιστη αντιπολίτευση με τους ποικίλους ηγετίσκους της δεν προοιωνίζεται τίποτε θετικό. Από την άλλη το ΚΚΕ, αυτοαπομονωμένο αλλά και αύταρκες στο 7% (;) δεν κάνει καμία ενέργεια ώστε να ενωθεί η ευρύτερη αριστερά. Ο Αλέξης πάλι εξακολουθεί να παραμένει μοιραίος ως προς τις επιλογές του ενώ η κ. Καρυστιανού έχασε και λόγω απειρίας και λόγω αλαζονείας μια μοναδική ευκαιρία να καταστεί δύναμη παρέμβασης. Είναι λοιπόν φυσικό όλοι όσοι αναμένουμε να γίνει πραγματικότητα το με χείρον βέλτιστον, να προσβλέπουμε στον Αντώνη Σαμαρά ως λύση στο πολιτικό αδιέξοδο. Ξέρουμε τα λάθη του, όπως επίσης ξέρουμε και τον πατριωτισμό και την αδιαμφισβήτητη εμπειρία του. 

Μία βροχή θα μας σώσει!

Θα βρέξει ή όχι άραγε την Παρασκευή;"

"...Την ώρα που τελούνταν το ετήσιο μνημόσυνο για τους πεσόντες του 1974, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας και η υπουργός Πολιτισμού βρίσκονταν στα Ιωάννινα εγκαινιάζοντας αναστηλωμένα, οθωμανικά μνημεία. Η κυβέρνηση εκπροσωπήθηκε τυπικά και διεκπεραιωτικά. Κανείς κορυφαίος υπουργός δεν έδωσε το «παρών». Ούτε καν μια κυπριακή σημαία δεν υπήρχε έξω από τη Μητρόπολη για να θυμίζει τον λόγο* της τελετής..."

Την ώρα που όλη η Κύπρος θρηνεί τις μαύρες ημέρες της πιο μαύρης επετείου του Ελληνισμού μετά το '22, την προδοσία, την εισβολή και το ξερίζωμα, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας και η δοτή υπουργός Πολιτισμού θυμήθηκαν να εγκαινιάσουν την αναστήλωση οθωμανικών μνημείων (!) στην ιδιαίτερα πατρίδα του πρώτου. Ας σημειωθεί ότι δεν έχω τίποτα με την αναστήλωση των μνημείων κάθε εποχής και κάθε πολιτισμού, απεναντίας, είναι κομμάτι της ιστορίας μας. Αντιδρώ μόνο στην ιστορική συγκυρία και στους αναπόφευκτους συνειρμούς. Στους αναπόφευκτα αναγκαίους συμβολισμούς. Επειδή κι αυτοί είναι ιστορία. Παράλληλα οι παράγοντες της Προεδρίας, εν όψει της αλλαγής του καιρού, αγωνιούν μήπως βρέξει την προσεχή Παρασκευή και ενοχληθούν οι καλεσμένοι της δεξίωσης για την Δημοκρατία. Δηλαδή την δική τους κολοβωμένη και καθεστωτική δημοκρατία. Όπου θα εμφανιστούν βέβαια όλοι οι αστέρες του συστήματος, από τον Πρετεντέρη ως τον Μυτιληναίο και από την Σία Κοσιώνη ως τον πατέρα της Σάκκαρη. Και επίσης όλες και όλοι οι κυρίες και κύριοι βουλευτές, υπόδικοι, φυγόδικοι, καταδικασμένοι, ανεξάρτητοι, εκτός κομμάτων, εκτός ιδεολογίας, εκτός κοινής λογικής κ.λπ. Με αστέρες της βραδιάς τον Άδωνι και την Βιργινία, τον Βορίδη, τον Πλεύρη και άλλα θύματα της δικτατορίας. Αλλά κυρίως θα εκπροσωπηθούν τα ιδιωτικά νιτερέσα εκείνης της ελίτ που νέμεται τις απευθείας αναθέσεις σ' ένα κράτος - φέουδο το οποίο δεν τηρεί κανένα πρόσχημα καταπατώντας και θεσμούς και συμβολισμούς και αξίες. Και κυρίως δεν διαθέτει συνείδηση και τρόμο ιστορίας. Μια δεξίωση που θα έπρεπε συμβολικά να καταργηθεί στη μνήμη όλων εκείνων των Ελλαδιτών και των Κυπρίων που χάθηκαν είτε στο πραξικόπημα εναντίον του Μακαρίου, είτε μετά στην τεράστια προδοσία της εισβολής και της κατοχής. Μία δεξίωση που ξεκίνησε επί Κωνσταντίνου Καραμανλή και βασίστηκε τόσο στο κοινωνικό θυμικό αμέσως μετά τη Χούντα αλλά και την έντεχνη αποσιώπηση του ενός χαρμόσυνου γεγονότος υπέρ του τραγικού άλλου. Αφού ο Καραμανλής ουδέποτε ξεπέρασε τις τύψεις του για την εξέλιξη του κυπριακού από τη συνθήκη της Ζυρίχης ακόμα. Βέβαια έχουσιν γνώσιν οι φύλακες και ο νυν μονοκομματικός Πρόεδρος, επιλογή του παντοδύναμου πρωθυπουργού, έχει αποδείξει πως βρίσκεται εκεί γιατί μπορεί να αντιμετωπίζει τα δύσκολα: Ήδη εταιρείες έχουν ήδη επιστρατευτεί για να υπάρξουν μεγάλες ομπρέλες ή στέγαστρα ώστε τίποτα να μην αμαυρώσει την τελετή και να είναι δυνατή απρόσκοπτα η πρόσβαση στους κήπους του προεδρικού μεγάρου σε όλους τους υψηλούς προσκεκλημένους. Για παράδειγμα στον κ. Χατζηνικολάου και τον κ. Χατζηδάκη. Ή, την κυρία Άννα Παναγιωταρέα με τον άλλο ήρωα της αντιστασης, τον Αντώνη Δελλατόλα. Όλους όσοι δηλαδή δικαιούνται να εορτάζουν την πτώση της δικτατορίας. Αλλά και οι αίθουσες του επιβλητικού κτίσματος του Τσίλλερ θα είναι ανοιχτές και κατάφωτες ώστε να υποδεχτούν τους εκατοντάδες τυχερούς με τις συνόδους των με την τιμητική πρόσκληση για την μεγάλη εορτή.  Κυρίως οι πρέσβεις των συμμάχων μας και βέβαια η Kimberly Gilfoil, η εξαίρετη διάδοχος του Πιουριφόι και του Κίσινγκερ, θα πρέπει να δουν ότι στην Ελλάδα υπάρχει και οργάνωση και πρόβλεψη και ισχύει πάντα το πνεύμα του Ξενίου Διός, της πατροπαράδοτης δηλαδή ελληνικής φιλοξενίας. Απλώς στοιχίζει λίγο πιο ακριβά. Βλέπετε, από την εποχή που ο Αλκίνοος, ο βασιλιάς των Φαιάκων, φιλοξένησε τον άγνωστο του Οδυσσέα ως τα σημερινά airbnb και τα funds που έχουν εξαγοράσει συγκροτήματα ολόκληρα ξενοδοχειακών τεράτων, έχουν αλλάξει πολλά πράγματα. Αφού μεσολάβησε η νεοφιλελεύθερη πρόοδος! Βρέξει δεν βρέξει λοιπόν - όπως τραγουδούσε κι η Ρένα Βλαχοπούλου, φίλη του Καραμανλή και του αδελφού του Γραμμένου - θα εμφανιστεί την κεκανονισμένη ώρα ο εξοχότατος Πρόεδρος της Δημοκρατίας μας, άψογος μέσα στο βαθύ μπλε κοστούμι του με την γκρι αρζάν γραβάτα - αρκεί να μην του ζητηθούν κάποιες ζωντανές δηλώσεις, εκεί θα έχουμε πρόβλημα - ενώ λίγο πριν θα έχει προηγηθεί ο πρωθυπουργός, ευθυτενής, με αντίστροφη χρωματική γκάμα, ανοιχτό γκρι κοστούμι και βαθιά μπλε ρουά γραβάτα όπως θα γράψει την επόμενη το εκτενές ρεπορτάζ της έγκυρης Καθημερινής. Πού τα ξέρω όλα αυτά; Έχω το κληρονομικό χάρισμα! Προσηνής όπως πάντα ο κ. Μητσοτάκης αλλά και με μία δικαιολογημένη μελαγχολία στο βάθος της ματιάς του γιατί η σύσσωμη η αντιπολίτευση δεν έχει ακόμα ζητήσει συγγνώμη από τον κύριο Φραπέ και τους ομοίους του για τον διασυρμό που υπέστησαν λόγω του μη σκανδάλου του ΟΠΕΚΕΠΕ. Όπως βέβαια δεν θα λείψει από την δεξίωση των δεξιώσεων και ο κομψός των κομψών, ο κύριος Δημήτρης Αβραμόπουλος, ο καγκελάριος. Συγχωρέστε με αγαπητοί αναγνώστες αλλά δεν μπορώ να φανταστώ τους χρωματικούς συνδυασμούς που θα επινοήσει αυτός άψογος ευπατρίδης ώστε να εντυπωσιάσει για μίαν ακόμη φορά τα πλήθη της προεδρικής δεξίωσης τόσο με το στυλ όσο και με την γενναιότητα του να εμφανίζεται δημόσια παρότι εκκρεμεί εις βάρος του ένταλμα σύλληψης από τις βελγικές αρχές. Φαντάζομαι, όλοι θα αντιληφθούμε την αδιόρατη πικρία αυτού του μεγάλου άνδρα αυτήν ακριβώς τη στιγμή σ' αυτό ακριβώς τον χώρο. Γιατί είχε και εκείνος πανάξια συζητηθεί για την προεδρία της δημοκρατίας επί πρωθυπουργίας Αλέξη Τσίπρα. Ποτέ όμως δεν είναι αργά για τους αρίστους! (Το δυστύχημα είναι πως επίσης δεν είναι ποτέ αργά στον τόπο αυτό και για τους οσφυοκάμπτες).Εκτός αστεϊσμών τώρα: Όλες αυτές οι κινήσεις, τα εγκαίνια σ' ένα οθωμανικό μνημείο ειδικά αυτή τη στιγμή - ενώ ο Erdoğan μετατρέπει σε τζαμιά την Αγία Σοφία και τη Μονή της Χώρας - αλλά και η συνεχιζόμενη κοροϊδία της "δεξίωσης της δημοκρατίας" για να εξοστρακιστεί η αιμάσσουσα μνήμη και να ωραιοποιηθούν οι μαύρες αναμνήσεις μιας διχοτομημένης πατρίδας, δεν είναι διόλου τυχαίες, ούτε απλώς συμβάλλουν στην άνωθεν επιβεβλημένη πολιτική του κατευνασμού της γείτονος. Είναι πάνω από όλα η έκφραση μιας παγιωμένης επί χρόνια νοοτροπίας η οποία στο όνομα του ήρεμου (;) και ειρηνικού (;) σήμερα, είναι έτοιμη να ξεπουλήσει και την ιστορία και το χρέος που έχουμε ως έθνος για επιβίωση και αντίσταση. Αυτό δηλαδή που κινητοποιούσε ανέκαθεν εμάς, τους Έλληνες, και μας θύμιζε την ιερή υποχρέωση τόσο σ' εκείνους που έζησαν  πριν από εμάς όσο και - κυρίως - σε αυτούς που θα έρθουν μετά από εμάς. Πολεμοκαπηλία; Το ακριβώς αντίθετο. Αμύνεσθαι περί Πάτρης. Στην άθλια, μεταμοντέρνα συνθήκη της φετιχοποίησης του παρόντος χρόνου - σαν να μην υπήρξε χτες και να μην υπάρξει αύριο - ή, καλύτερα της αντιμετώπισης του ιστορικού χρόνου ως ένα διαρκές  mélange όπου ανακατεύονται γλυκά το παρελθόν και το μέλλον. Σαν υπερπαραγωγή του Hollywood, όπου όλα επιτρέπεται να είναι και αλλιώς, με εντυπωσιακές μεν εικόνες αλλά χωρίς σάρκα, αίμα ή ψυχή, ενώ η ιστορική μνήμη και το χρέος μας προς αυτή, καταντούν μια ακόμη προσομοίωση, ένα simulacre. Δηλαδή μια υποκειμενική αφήγηση, ένα φάντασμα, που δεν ενδιαφέρεται καθόλου ούτε για την ιστορία, ούτε και για το δράμα της. Είναι πλέον συνείδηση και στον πιο αδιάφορο Έλληνα και στον τελευταίο ψηφοφόρο ότι εδώ και καιρό συμβαίνει μεθοδικά στη χώρα κάτι πολύ κακό. Με τα κοινοβουλευτικά κόμματα όταν δεν αυτοδιαλύονται αυτογελοιοποιούμενα να μην μπορούν καν να αναπέμψουν άκρως ιδιοτελή και επικίνδυνα νομοσχέδια. Όπως αυτό του υπουργείου πολιτισμού που παραχωρεί όλο τον πολιτιστικό μας πλούτο σε μίαν ανώνυμη (!) εταιρεία - όπως για παράδειγμα παραχώρησε τις...τουαλέτες του Ιερού Βράχου σε ιδιώτη με είσοδο χρήσης επιπλέον του εισιτηρίου - ή έδωσε όλα τα κυλικεία των αρχαιολογικών χώρων σε μία franching εταιρεία. Ή, όπως αποψίλωσε την αρχαιολογική υπηρεσία για να σταματήσει οποιαδήποτε φωνή διαμαρτυρίας ή αμφισβήτησης.  Επαναλαμβάνω αυτό που συμβαίνει στη χώρα είναι εξόχως επικίνδυνο. Κυρίως γιατί είναι ύπουλο, υποδόριο και έχει την ανοχή των ενόχων ΜΜΕ τα οποία όταν δεν αποσιωπούν, παραποιούν τα πάντα σύμφωνα με το κυβερνητικό αφήγημα. Μια ολόκληρη χώρα βυθίζεται στην ραστώνη, την εξηλιθίωση και πορεύεται χωρίς κεντρική ιδέα. Οι εκλογές που οφείλουν να γίνουν αμέσως - η κυβέρνηση έχει προ πολλού χάσει τη λαϊκή στήριξη-  ίσως επιτρέψουν κάποια διέξοδο...Δεν αναμένουμε πλέον το βέλτιστο, δεν το δικαιούμαστε ως πολίτες, αλλά το μη χείρον.                            

 * Από κείμενο του Σταύρου Μαρτινίδη

Το γεύμα της Κυριακής

Μοσχάρι κατσαρόλας με πουρέ

Το Παλαιό Φάληρο είναι ένας υγροβιότοπος που κατοικείται από γέροντες - εξ ου και "παλαιό" - από γάτες και από σκύλους περιπάτου. Με τα ζώα να είναι, όπως συνήθως συμβαίνει, πιο ευαίσθητα και πιο ευφυή από τους ανθρώπους.  Είναι Κυριακή και επιστρέφω από το πρωινό μπάνιο μου στην παραλία Έδεμ. Η περιοχή εδώ κάποτε είχε μόνο αρχοντικά και κήπους αρχαίους αλλά τώρα πλημμυρίζεται από πολυκατοικίες σαν υπερωκεάνια. Ένα είδος προαποτύπωσης της "ανάπτυξης" των επενδυτών στην αθηναϊκή Ριβιέρα με το καζίνο της - πρόοδος χωρίς καζίνο, δεν είναι πρόοδος - και τον αρχιτεκτονικό Φαλλό της. Μεσημεριανό αποκάρωμα, κάθετος ήλιος με λιγοστές πια τις σκιές των δέντρων, πεύκων αιωνόβιων, αφού δήμος και ιδιοκτήτες - νοικοκυραίοι τα ξεριζώνουν μεθοδικά γιατί... σπάζουν τα πλακάκια των πεζοδρομίων με τις ρίζες τους. Η εκδίκηση του τσιμέντου. Μπάτης δροσιστικός παρ' όλα αυτά. Περνώντας σύρριζα από μισάνοιχτη μπαλκονόπορτα διώροφου σπιτιού - από τα τελευταία εναπομείναντα πλην εισβάλουν οι ημεδαποί και αλλοδαποί νεόπλουτοι - κυριολεκτικά κεραυνοβολούμαι  από τη μυρωδιά σπιτικού φαγητού. Εδώ ακόμα επιβιώνει η παράδοση. Δεν λαθεύω, είναι μοσχαράκι κοκκινιστό στην κατσαρόλα. Μυρίζω το κρέας, μυρίζω τη σάλτσα, μυρίζω τη δάφνη και την ζαλιστική κανέλα. Συγχρόνως ταξιδεύω εξήντα περίπου χρόνια πριν και θυμάμαι τη μάνα μου να φτιάχνει κάπως έτσι και με παρόμοιες ευωδιές, σχεδόν Κυριακή παρά Κυριακή, το αγορασμένο με φειδώ μοσχαράκι - μισή οκά ακριβώς -  σοτάροντας το με τομάτα, κόκκινο κρασί και τα υπόλοιπα. Σιγοψήνοντας το ώρες σε σιγανή φωτιά ώστε "να κρατήσει τα ζουμιά του". Ήταν σταθερά κλασική η ερώτηση που μας έκανε από νωρίς το πρωί πριν φύγει για την εκκλησία του Αγίου Δημητρίου: Τί θέλετε να συνοδεύει το ροζμπίφ (έτσι, συνεκδοχικά,  αποκαλούσε το μοσχάρι); Μακαρόνια, πουρές ή πατάτες τηγανιτές; Εμείς, τα παιδιά, λατρεύαμε τις τηγανιτές πατάτες ειδικά όταν τις παπαριάζαμε στην κόκκινη σάλτσα όμως η μάνα μου ήθελε μακαρόνια τα οποία μάλιστα πασπάλιζε πλουσιοπάροχα  με κίτρινο τυρί, πεκορίνο. Και βέβαια υπερίσχυε η γνώμη της μάνας μου. Ο πατέρας μου συνήθως ταξίδευε σε υπερπόντιους πλόες με γκαζάδικα αλλά και τις λίγες φορές που ήταν παρών, υποχωρούσε διακριτικά εμπρός στην επιθυμία της συμβίας του. Η μητριαρχία δεν αμφισβητήθηκε ποτέ στο σπίτι μας. 

Τί μοναδική γεύση όμως ήταν αυτή! Και τί μυρωδιά, συν την όραση, το ζεστό, λαχταριστό πιάτο, που δοκίμαζαν γλυκά τις αισθήσεις μας! Φορούσαμε που λέτε, τις λευκές, λινές πετσέτες γύρω απ' το λαιμό προσέχοντας να μην πιτσιλίσει η λαχταριστή, κόκκινη σάλτσα το επίσης λευκό τραπεζομάντηλο. Εις μάτην βέβαια. Η μάνα μου, πάντοτε οικονόμα ως παιδί της Κατοχής, κρατούσε δύο, τρεις μερίδες και για τη Δευτέρα, τις οποίες μας σερβίριζε με πουρέ η ρύζι όταν επιστρέφαμε από το σχολείο. Με αυτόν τον απλό πλην ουσιαστικό τρόπο η τόσο γρήγορα ξοδεμένη χαρά της Κυριακής επεκτεινόταν κάπως στην κεκανονισμένη μελαγχολία της, ατέλειωτης, Δευτέρας. 

Η μάνα μου ήξερε να κάνει μετρημένα, επτά φαγητά σ' όλη την καριέρα της ως μητέρας και νοικοκυράς. Τα έκανε όμως πολύ καλά επειδή ...η επανάληψη ήταν μήτηρ πάσης μαθήσεως, πράγμα που ίσχυε κατ' εξοχήν για την μητέρα μου. Επίσης ήξερε να μοιράζει το διαιτολόγιο της εβδομάδας με σοφό τρόπο: Την Κυριακή, όπως είπαμε, κρέας, αρνάκι στο φούρνο, κοτόπουλο λεμονάτο κ.λπ, τη Δευτέρα τα υπόλοιπα της Κυριακής, την Τρίτη ψάρι, την Τετάρτη όσπρια, την Πέμπτη γαύρο το καλοκαίρι, κεφτεδάκια ή γιουβαρλάκια τον χειμώνα, την Παρασκευή κάτι λαδερό, το Σάββατο μανέστρα ή κάτι εξίσου εύκολο και ελαφρό. Σπανακόρυζο ας πούμε ή πατάτες τηγανιτές "ορφανές". Δηλαδή σκέτες ή με συνοδεία μορταδέλας. Θα ήταν υπερβολή αν έλεγα ότι ζούσαμε όλη την εβδομάδα για το εορταστικό γεύμα της Κυριακής;

Και τότε όμως δεν έλειπαν τα απρόοπτα. Θυμάμαι τη μάνα μου, κάποιες φορές, να ξεχνιέται στο πεζοδρόμιο με τις διάφορες γειτόνισσες ενώ μέσα στην κουζίνα το φαΐ ετοιμαζόταν...μόνο του. Θυμάμαι τον πατέρα μου να φωνάζει έντρομος "Βαρβάρα κάτι καίγεται" αλλά και τη μητέρα μου να γυρίζει ατάραχη, χωρίς πανικό στον τόπο του εγκλήματος, την ανεπιτήρητη κουζίνα της. Το όλο στυλ της διαλαλούσε ότι δεν υπήρχε περίπτωση να χαθεί η κερδισμένη της υπεροχή στο σπίτι - είπαμε, είχαμε αναμφισβήτητα μητριαρχία - από ένα μικρό ατύχημα. Έτσι επέστρεφε πάλι μετά από λίγα λεπτά στο πεζοδρόμιο της...φλυαρίας μ' ένα καθησυχαστικό χαμόγελο και με δηλώσεις του τύπου: "Το έσβησα με λίγο κρασί (το κρέας στην κατσαρόλα). Είχε αρπάξει ελάχιστα στις άκρες, τρώγεται μιά χαρά". Και βέβαια ουδείς προέβαλε αντίρρηση ή εξέφραζε διαμαρτυρίες. Και ασφαλώς το τρώγαμε όλοι εκόντες άκοντες αναβάλλοντας τα περί ευωχίας όνειρα για την επόμενη Κυριακή. Η ίδια όμως για να δώσει το καλό παράδειγμα, ένα συμβολικό σάλπισμα οικογενειακής ειρήνης, έβαζε πάντα στον εαυτό της το καμμένο κομμάτι. Κοιτάζοντας όλους τους υπόλοιπους κατευθείαν στα μάτια. Γιατί έτσι κάνουν οι αληθινοί αρχηγοί! 

ΥΓ 1. Απομακρύνομαι γρήγορα από την μπαλκονόπορτα των μυρωδιών και των αναμνήσεων. Ήδη σκέφτομαι όλη την οικογένεια που θα μαζευτεί εκεί σε λίγο γύρω από το κυριακάτικο τραπέζι. Τελετουργικό σαν μια μορφή εφήμερης τέχνης. Και σαν σπονδή σ' έναν κόσμο που οριστικά απομακρύνεται δίνοντας τη θέση του σε καινούργιες, αγοραίες μυρωδιές, ετοιματζίδικα ντελίβερι και fusion cuisine. Ένα είδος Airbnb της γεύσης με προαγορασμένη την απόλαυση που σφραγίζει οριστικά μιαν Airbnb πατρίδα.  

ΥΓ 2. Και μια και το έφερε η κουβέντα, η παρέμβαση στο φιλέτο του Ελληνικού, σηκώνει πολλή κουβέντα. Τώρα που προχώρησαν τα έργα, είναι πια προφανείς οι επιδιώξεις και η αισθητική των "επενδυτών". Αφού το πολυδιαφημισμένο "Πάρκο Ελληνικού" τελικά γίνεται μια ολόκληρη "Πόλη Ελληνικού" εκεί που ήταν οι ήπιες, αθλητικές εγκαταστάσεις του Αγίου Κοσμά. Ή, μάλλον, μια παραθαλάσσια μεν πυκνοκατοικημένη δε φαβέλα για εκατομμυριούχους που θα δημιουργήσει απίστευτη συμφόρηση σ' όλα τα νότια προάστια. Πολιτζμός, τουριζμός, αιζθητική. 

ΥΓ 3. Άσχετο: Στην εποχή της απελπισίας και της βαρβαρότητας, η τέχνη δεν μπορεί να μας σώσει. Μπορεί όμως να δώσει στην απελπισία μας περιεχόμενο.

Κριτική των Περσών

Ιστορία και παρωδία 

"[.....] Τα παλιά γεγονότα είναι κόσμος προσωπικός, παράσταση φιλοτεχνημένη από ασάφειες, ατέλειες, άπειρα λάθη [...] Το πόρισμα γι’ αυτό το κομμάτι του παρελθόντος δεν θα δοθεί ποτέ. Η εικόνα δεν εκπονείται. Είναι η εικασία του εαυτού της, μια σπουδή του κενού" 

Κώστας Μαυρουδής 

Τι σπουδαίο κείμενο οι "Πέρσαι" του Αισχύλου και πόσο διαχρονικά επίκαιρο. Ιδιαίτερα σήμερα που η υπερφίαλη Δύση επιτίθεται στην αυτοκρατορία των νεότερων Αχαιμενιδών ενώ εκείνοι με σθεναρότητα και αξιοπρέπεια αντιστέκονται. Που υπενθυμίζει σαν τον Αναγνωστάκη ότι κανένας πόλεμος δεν τελείωσε ποτέ εφόσον ουδείς μαθαίνει κάτι απ' την φρίκη του. Η ιστορία σαν παρωδία δηλαδή. Πόσο μεγάλο θέατρο έγραψε λοιπόν, λίγο μετά τον θρίαμβο της Σαλαμίνας, ο πρώτος τραγικός μας με τόσα και τέτοια ευρήματα ή ανατροπές που κανένας ψευδομοντερνισμός δεν μπορεί να αμαυρώσει! Ένας ύμνος στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια που δεν διαχωρίζει τους νικητές από τους ηττημένους και ένας διαρκής θρήνος για την ανθρώπινη μοίρα που αφορά σε όλες τις μάνες, είτε γεννήθηκαν στην Αθήνα είτε στα Σούσα (Αισχύλος). Και έπειτα ο ποιητικός λόγος! Τί μέγεθος διαθέτουν τόσο τα λυρικά κομμάτια του χορού όσο και οι πυκνοί μονόλογοι των πρωταγωνιστών αντιστικτικά προς τις παρεμβάσεις των κορυφαίων που εκπροσωπούν το θρηνούν πλήθος. Με αποκορύφωμα, κατά τη γνώμη μου,  τον τραγικό κατάλογο των νεκρών Περσών που απαγγέλλει με οιμωγές αρχικά ο Αγγελιοφόρος - ο σωστά δραματικός Σταύρος Σβήγκος - κι έπειτα και ο χορός, ο ίδιος - που ρωτάει για την τύχη των αγαπημένων του - αλλά και ο Ξέρξης αργότερα όταν θρηνεί τους άριστους του στρατού του. Ξενικά, πλην ελληνοποιημένα, ονόματα στη σειρά είτε αρχόντων, είτε σπουδαίων πολεμιστών που τώρα τα λείψανα τους χτυπιούνται από τα κύματα στα βράχια της Σαλαμίνας. Υψηλή ποίηση μόνο με συλλαβές (!) ακατανόητων ονομάτων που εκφωνούνται ρυθμικά και παραπέμπουν στον νηών κατάλογο του Ομήρου. Ή, τον βασιλιά της Ασίνης. Σαν αυτά του Δαδάκη, του Αρυοβαρζάνη ή του Μεγάβαζου (αυτοσχεδιάζω) και του Συμάκη και Πολέμονα - πολύς Ηρόδοτος είχε διαβαστεί προηγουμένως από τον νεαρό δραματουργό - που προλαβαίνουν τον Οζυμανδία του Σέλεϊ ή τους ήρωες του Έζρα Πάουντ. Και στα οποία ονόματα κρύβεται ατόφιος λετρισμός αλλά κι ένας σπινθήρας άπεφθης συγκίνησης για όσους σπουδαίους και τρανούς υπήρξαν χτες αλλά δεν υπάρχουν σήμερα. Σαν τους τόσους επώνυμους της ιρανικής ηγεσίας που μία βόμβα τους στέρησε από την μία στιγμή στην άλλη, το γλυκό της ημέρας φως (Πίνδαρος). Με τον ίδιο τον Τραμπ να κομπάζει με τον πιο ιταμό τρόπο στα μικρόφωνα του κόσμου - ένα τέτοιο υπήρχε και στην ορχήστρα της Επιδαύρου - ότι θα μπορούσε να εξοντώσει σ' ένα λεπτό και τη νέα ηγεσία των Περσών όταν αυτή οδηγούσε τον δολοφονημένο Χαμενεΐ στην τελευταία του κατοικία. Τριπλή ύβρις! 

Ο σκηνοθέτης Χρήστος Θεοδωρίδης αξιοποιεί την κρουστή μετάφραση του μεγάλου φιλόλογου Παναγιώτη Μουλά προσθέτοντας, κατά το έθος, κάποια δικά του εμβόλιμα κείμενα ως αναφορές στην ζοφερή επικαιρότητα που άλλοτε λειτουργούν και άλλοτε όχι. Όπως επίσης αξιοποιεί τα 17 αγόρια και κορίτσια του νεανικού χορού - ωραία η υπέρβαση από το πρωτότυπο αφού και αυτά κάποτε θα γίνουν γέροντες - η κίνηση των οποίων, άλλοτε άναρχη κι άλλοτε ρυθμικά συντονισμένη, δημιουργούσε σταθερά ένα εικαστικό σύννεφο πάνω από την ορχήστρα. Καθόμουν στην πρώτη σειρά του κοίλου και είχα την ευκαιρία να δω και ν' ακούσω όλα αυτά τα χειροποίητα ευρήματα από πρώτο... χέρι. Φαντάζομαι ότι οι θεατές του άνω διαζώματος θα είχαν μία ακόμα πιο εντυπωσιακή εικόνα. Εγώ όμως αφουγκράστηκα με απόλυτη ευκρίνεια το κείμενο και επίσης χάρηκα που οι πρωταγωνιστές δεν φορούσαν - τα τόσο διασπαστικά - χειλόφωνα. Αφού ο μεγάλος πρωταγωνιστής της Επιδαύρου είναι σταθερά η ανθρώπινη φωνή. Αδιαμεσολάβητη. 

Σίγουρα και ο Δημήτρης Καταλειφός,  ο παλιός μου φίλος από τον Συνασπισμό, και η Μαρία Ναυπλιώτου διαθέτουν τραγικό μέγεθος αλλά και το απαιτούμενο κύρος για το τόσο απαιτητικό κοίλον της Επιδαύρου. (Φανταστείτε: Ένας που έβηχε ενοχλητικά από πολύ ψηλά, κάλυπτε τα κρουστά των μεγαφώνων)! Μόνο που ο μεν  Καταλειφός μού θύμιζε τον Θείο Βάνια ή τον Οιδίποδα επί Κολωνώ - σχετικά πρόσφατες του επιτυχίες - ενώ η Ναυπλιώτου τον φορμαλισμό της υπέρκομψης ερμηνείας της στην Μαρία Κάλλας. Μικρό το κακό. Έστω κι έτσι δεν είναι συχνό να βλέπεις μεγάλα μεγέθη στην Επίδαυρο και με τέτοιαν εκφορά λόγου. Αντίθετα με γοήτευσε η μουσική του άγνωστου μου Jeph Vanger με τον ηλεκτρονικό - προγραμματικό ήχο που παρέπεμπε στον Γιάννη Χρήστου και την μεγαλειώδη παράσταση του Κουν από το 1965. Όπως και το ευρηματικό ντουέτο του λαϊκού θρήνου στο τέλος (από την Σικελία ή την Κάτω Ιταλία); 

 Γενική παρατήρηση: Ο Χρήστος Θεοδωρίδης έκανε μία φιλότιμη προσπάθεια σ' ένα κολοσσιαίο έργο και επιχειρώντας να επιλύσει τα επιμέρους προβλήματα που θέτουν οι "Πέρσαι", κατάφερε και να συγκινήσει τους σημερινούς θεατές και να μην προδώσει τον τραγικό λόγο. Πράγμα πολύ σπουδαίο στην εποχή μας. Ευφυής ήταν επίσης η αξιοποίηση μέσω της δράσης του χορού της αχανούς πλατείας πίσω από το προσκήνιο... Κάτι που θα ήταν αδιανόητο σ' άλλες εποχές. Δεν κατάφερε όμως να δώσει μίαν ολοκληρωμένη σύνθεση όλων αυτών των καλαίσθητων - αναμφίβολα - σπαραγμάτων. Μεγάλες σιωπές ή δραματικά κενά λειτουργούσαν εν τέλει αντίστροφα από τις προθέσεις του δημιουργού. Δεν είναι φρόνιμο, τέλος, να εξαντλούμε όλες μας τις ιδέες και το προσωπικό μας οπλοστάσιο σε ένα μόνο έργο, σε μία παράσταση. Η οποία εγγράφεται πάντως στα θετικά του φετινού φεστιβάλ. 

ΥΓ. Γράφει ο Κώστας Μαυρουδής στο τόσο διεισδυτικό βιβλίο του "Η αθανασία των σκύλων":

«Η μνήμη των σκύλων που τριγυρίζουν με σιωπηλή σοβαρότητα τις πόλεις έχει κληρονομηθεί κατά το ήμισυ από τους παλιούς προγόνους τους» (σ. 38). 

Υφίσταται όμως βαθιά μνήμη στα ζώα που ν’ αναπαριστά κάτι; Στους σκύλους του συγκεκριμένου βιβλίου ναι, όπως εξάλλου και στα ψάρια του Iggy Pop, όπου the fish knows. Αλίμονο αν δεν γινόταν μνήμη το τραύμα –η κλωτσιά του άξεστου, ας πούμε– κι αν δεν αποθησαυριζόταν το παλιό γεγονός. Τότε θα κατέρρεε εξευτελισμένος και ο, όποιος, πολιτισμός των ανθρώπων εμπρός στον ήρεμο και ταπεινό πολιτισμό των σκύλων. Στον τραγικό μύθο είναι έντονη η εικόνα των σκυλιών που κατασπαράζουν τα κουφάρια των πάλαι ποτέ ηρώων. Σαν ειρωνεία της ιστορίας. Ιδού όμως κι άλλα ερωτήματα από τον συγγραφέα:

" — Τί σημαίνει αυτό που πέρασε;

— Γιατί κρύβονται, σαν παιδιά που παίζουν, τα παλιά γεγονότα" ;

Γιατί η τέχνη να μην είναι επανάσταση, θα συμπλήρωνα, και να μην μπορεί ν’ αλλάξει τον κόσμο; Μ’ άλλα λόγια, πότε η τέχνη γίνεται ιστορία και πότε η ζωή παρωδία; Δηλαδή η ειρωνεία της ιστορίας της, της ίδιας;

Μάνος Στεφανίδης 

Τέως καθηγητής του τμήματος θεατρικών σπουδών στο ΕΚΠΑ