«Φτώχεια» που κοστίζει εκατομμύρια

 

Ενα είναι βέβαιο: τα πολιτιστικά γεγονότα δεν τα προκαλούν οι πολιτικοί και η παρελκόμενη γραφειοκρατία τους. Τα φαινόμενα του πολιτισμού, όμως, επηρεάζονται από τις εκάστοτε πολιτικές και καταγράφουν συνειδητά ή ασυνείδητα την κοινωνική δυναμική.

Η Arte Povera, η «φτωχική τέχνη», υπήρξε μια τέτοια συγκρουσιακή έκφραση, λειτούργησε ως αντίδραση και διαμαρτυρία, επιχειρηματολόγησε πάνω σε μιαν άλλη αισθητική που σιχαίνεται την εύκολη «γοητεία» του κοινού και αναδύθηκε μέσα από το εκρηκτικό πολιτικό σκηνικό της Ιταλίας του '60.

Ο μέντοράς της, ο εικοσιπεντάχρονος Germano Celant, ζητούσε από τους καλλιτέχνης της να γίνουν guerrilas των πόλεων ταυτίζοντας την Arte Povera με τον ανταρτοπόλεμο!

Η τέχνη των φτωχικών μέσων και υλικών εξέφρασε την αντίθεση προς τη θεοποιημένη τεχνολογία της Op Art και το ρηχό λαϊκισμό της απαστράπτουσας Pop Art. Αμφότερες συμβόλιζαν έναν αστικό φορμαλισμό που υπαγορευόταν από εμπόρους και απευθυνόταν σε ημιμαθείς καταναλωτές. Οι θιασώτες της Povera διαδήλωναν προκλητικά εναντίον του «εκπολιτισμού» και υπέρ της αδιαμεσολάβητης σχέσης με τα υλικά, τη φύση, την Ιστορία. Μιλούσαν για την ενέργεια των πραγμάτων και όχι για τις σχέσεις τους υπερθεματίζοντας στον εμπειρικό-διαισθητικό κι όχι θεωρητικό-κανονιστικό χαρακτήρα της τέχνης.

Αναρχισμός, αριστερή ουτοπία, αντικομφορμιστική συμπεριφορά και μια νέα -πολιτική- ανάγνωση της Ιστορίας (κυρίως με τον Mario Merz και τον Κουνέλλη) αποτελούν τα «μέσα» για ν' αξιοποιηθούν τα φτωχικά υλικά. Οι ιταλοί δημιουργοί παρουσιάζονται ως αντίλογος στην αμερικανική παντοδυναμία και ως σήμα κινδύνου στην προϊούσα ευρωπαϊκή αστικοποίηση. Εμπνέονται από το «κενό» του Lucio Fontana αλλά και τις ατασθαλίες των χριστιανοδημοκρατών, από το Βιετνάμ αλλά και τον Αντονιόνι, τον Piero Manzoni, τον αυθεντικό επαναστάτη καλλιτέχνη που πέθανε στα 30 του, αλλά και την ελληνική χούντα, τον Benqs αλλά και την εισβολή στην Τσεχοσλοβακία.

Οι καλλιτέχνες της εκθέτουν συχνά εκτός θεσμοθετημένων χώρων παρουσιάζοντας άλογα, παπαγάλους, δέντρα αυτούσια, σάκους καφέ, πέτρες χώμα κ.λπ., πράγματα δηλαδή που ούτε πωλούνται, ούτε αποθηκεύονται σαν μια άρνηση του κυρίαρχου μηχανισμού της αγοράς. Στην πορεία του χρόνου βέβαια και τα έργα απέκτησαν υψηλή οικονομική αξία και οι poveri artisti έγιναν ζάπλουτοι και διάσημοι, απόδειξη ότι το «σύστημα» μπορεί να ενσωματώνει αρμονικά και τους χαλαστές του. Ο ίδιος ο Celant το 1997, ως διευθυντής της Biennale Βενετίας, δεν ξεχνά το πολιτικό παρελθόν του και βραβεύει την Abramovic με το ελεγειακό «βαλκανικό μπαρόκ» αλλά και συνθέτει το κυρίαρχο ύφος σύμφωνα με ό,τι ισχύει διεθνώς, χωρίς συγκρούσεις.

Η Arte Povera όμως υπήρξε ιστορία, ενεπλάκη στην καθημερινή ιστορία της εποχής και ως τέτοια, σαν ιστορία δηλαδή, την αντιμετώπισαν οι διοργανωτές της έκθεσης που γίνεται τώρα στην Modern Tate. Ετσι, το πολυεπίπεδο χρονολόγιο του καταλόγου καθορίζει τη διάταξη της έκθεσης επιμένοντας σε κάποια έργα-κλειδιά όπως οι πολιτικοί χάρτες του Alighiero Boetti (1940-1994), τα Πόδια-Κολόνες του Luciano Fabro (1936) ή το Igloo του στρατηγού των Βιετκόγκ Vo Nguyen Giap: «Εάν ο εχθρός συσπειρώσει τις δυνάμεις του χάνει χώρο, εάν τις διαμοιράσει χάνει δύναμη».

Εκτίθενται ακόμη τ' αποκεφαλισμένα γλυπτά (που όμως είναι ζωγραφικές κατασκευές) του Pino Pascali (1936-1968) και τέλος η Σφαίρα-Εφημερίδα του Pistoletto (1933), η οποία με 2 μ. διάμετρο πρωτοφτιάχτηκε το 1966 αλλά έπειτα από δύο χρόνια ο καλλιτέχνης τής πρόσθεσε νέες εφημερίδες και μετά την κυλούσε στους δρόμους του Τορίνο σαν μια υδρόγειο των πληροφοριών. Γενικά, η σχέση ανάμεσα στην τέχνη και τη ζωή, τον έρωτα και τη δημιουργία -στο σημείο αυτό η σκέψη του Marcuse είναι καθοριστική- ή το φυσικό και το κατασκευασμένο είναι βασικό ερώτημα των έργων της Arte Povera.

Στην περίφημη Biennale του 1968 ο Pistoletto παρουσιάζει την «Αφροδίτη των σκουπιδιών» όπου ένα γύψινο αντίγραφο της Κνιδίας Αφροδίτης οργανώνεται μαζί μ' έναν πολύχρωμο όγκο παλιόρουχων.

Ο κατ' εξοχήν όμως «ιστορικός ζωγράφος» του κινήματος είναι ο Γιάννης Κουνέλλης (1936), τον οποίο τιμά ιδιαίτερα η έκθεση της Modern Tate (κι όχι μόνο εφόσον το Μουσείου του Prato, στην περιοχή της Φλωρεντίας, του παρουσιάζει ταυτόχρονα μεγάλη αναδρομική).

Την ίδια χρονιά πεθαίνει ο Fontana, ο εισηγητής της τέχνης του Zero («Η ζωγραφική μου -έλεγε- βασίζεται στη φιλοσοφία του τίποτε· μόνο που πρόκειται για ένα τίποτε δημιουργικό») και σκοτώνεται σε τροχαίο ο λαμπερός Pascali. Επίσης, στην Biennale εκείνου του έτους ο Pistoletto καταγγέλλει τον ανταγωνισμό των καλλιτεχνών και προτείνει σε όποιον θέλει να συνεκθέσουν στα Giardini.

Να ιδέες που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την πάντοτε καθυστερημένη ελληνική συμμετοχή στη Βενετία. Μια συμμετοχή που συνήθως πνίγουν η άγνοια για τις ιδιαιτερότητες του χώρου και η γραφειοκρατία του ΥΠΠΟ. (Φαντάζεστε τον Κουνέλλη στο ελληνικό περίπτερο; 'Η ακόμη ένα περίπτερο «ανοιχτό» σε μια διεθνή πρόταση, σε μιαν ιδέα πέραν της πεπατημένης; Πάταγος!)

Η έκθεση Arte Povera, Zero and Infinity διαπραγματεύεται πειστικά και την εποχή (1962-1972) και τους ιδεολογικούς της προβληματισμούς και την ανατρεπτική της διάθεση, που ισορροπούσε ανάμεσα στην επανάσταση και την τρυφερότητα, την ηδονή και την οδύνη.

Το 1979 ο Κουνέλλης, παραλαμβάνοντας το (πέμπτο) βραβείο Pascali, έχει πει: «Δεν μιλώ από τη σκοπιά του ιστορικού, όμως το κάθε πράγμα έχει τις ρίζες του σ' ένα άλλο πράγμα κι είναι σημαντικό αυτή τη στιγμή να διαβάσουμε το παρελθόν». Οχι με μουσειακό αλλά με δυναμικό τρόπο, θα συμπληρώναμε.

ART & ΘΕΑΜΑΤΑ - 08/07/2001

Ανάκατα

Άσε με να σου κάνω ό, τι κάνει ο Μάης στις παπαρούνες.

Και κάνε μου ό, τι κάνει η ανοιξιάτικη βροχή στο διψασμένο χώμα.

Μπήκα ξυπόλητος στον ύπνο σου και εσύ ονειρευόσουν αγκάθια.

Η αληθινή τέχνη είναι κατά βάθος αόρατη. Ή, βλέπεται, καλύτερα, με τα μάτια κλειστά.

Η τέχνη, η μόνη δυνατότητα του θαύματος. Της μεταμόρφωσης.

 Όσο οι πλούσιοι απλώνουν τα χέρια τους στην τέχνη απαιτώντας νομιμοποίηση, τόσο η τέχνη φτωχαίνει και καταντάει απλώς φετίχ.

Όσοι αγαπούν μόνο τα πράγματα δεν μπορούν ν’ αγαπήσουν τους ανθρώπους.

Τι άδικο! Τόση κοινωνική υποκρισία να φορτώνεται στους ώμους του υποθετικού, του αόρατου καλλιτέχνη.

Τόσος θόρυβος για μια χώρα νεκρικής σιωπής. Για μια χώρα που τίποτα, στ' αλήθεια, δε συμβαίνει.

Τόσοι νάνοι γύρω μας και να επιμένουν σε πόζες ανδριάντων.

Ο θεός μας τιμώρησε με το να μην υπάρχει. Επιπλέον ενώ δεν υπάρχει παράδεισος, υφίσταται αποκλειστικά μόνο κόλαση. Και για πάντα.

Η αλήθεια δε μπορεί να είναι ποτέ εισαγόμενη. Έτοιμη. Ετοιματζίδικη.

Αυτή η αλήθεια δεν καταδέχεται τίποτε ν’ αποδείξει. Χαρίζει τη δόξα της βεβαιότητας στους μικρόνοες.

“Ξου χαρούμενοι!” Που λέει και το graffiti στα Εξάρχεια.

 Το ανωτέρω μότο από το Πανεπιστημίου Αθηνών είναι παράφραση του παλαιού γαλλικού "La culture, c'est comme la confiture, moins on en a, plus on l’étale".

Που θα πει: Η κουλτούρα είναι σαν τη μαρμελάδα, όσο λιγότερη έχουμε, τόσο περισσότερο την απλώνουμε.

Οι οργανωμένες κλίκες εξακολουθούν να λυμαίνονται τη χώρα εμπορευόμενες το ψεύδος και αγωνιζόμενες έως τελικής διάλυσης για τα χυδαία τους προνόμια.

Πολιτικοί, δημοσιογράφοι, δικηγόροι, πανεπιστημιακοί, φαρμακοποιοί, εφοπλιστές, συνδικαλιστές, εργολάβοι, έμποροι λευκής σαρκός, παπάδες, μεταπράτες ιδεών και ανθρώπων, κεφαλοκυνηγοί, διανοούμενοι, εστέτ, ακαδημαϊκοί, δημόσιοι υπάλληλοι, κρατικοδίαιτοι επιχορηγούμενοι, επιφυλλιδογράφοι που επιμένουν πως υπερασπίζονται την άποψη τους ενώ απλώς «συγγράφουν» τα συμφέροντα του αφεντικού τους. Και τόσοι άλλοι…

«ΠΩΛΕΙΤΑΙ ΤΟ ΠΑΡΟΝ»

Δηλαδή ξαναπουλιέται και ξαναπουλιέται.

Οι αρχαίοι Έλληνες επινόησαν την τραγωδία, οι νέοι τη μπαλαφάρα που υποδύεται το δράμα.

Όποιος κατάντησε τη ζώσα παράδοση φολκλόρ είναι καταδικασμένος να διαπλεύσει το μέλλον σαν Αχερουσία λίμνη.

Περισσότερο κουράγιο, περισσότερη ανακούφιση περισσότερες ιδέες μου δίνουν οι νεκροί παρά οι ζωντανοί αυτού του τόπου.

Ο θάνατος των εφημερίδων, όσο και να με θλίβει, μοιάζει ν’ αποδίδει οδυνηρή δικαιοσύνη. Τόση σκοτεινή εξουσία, τόσο θρασύ status, τόση κομπορρημονούσα αγραμματοσύνη.

Αν μύριζαν τα λεφτά όπως και τα σκατά, η κοινωνία θα ήταν καθαρότερη. Ακόμη και ο Χριστός θα πουλιόταν δυσκολότερα. Κι όχι με τόσο εξευτελιστικό τρόπο.

Απρόσιτοι, αόρατοι τραπεζίτες κυβερνούν τον πλανήτη προς καταισχύνην των πολιτικών και των διανοούμενων.

Ο G. Soros πρώτα ποντάρισε στη χρεοκοπία της Ελλάδας και μετά κλήθηκε από τον τότε πρωθυπουργό Γιωργάκη για να του δώσει συμβουλές.

Μερικές φορές οι ηλίθιοι είναι πιο επικίνδυνοι και από τους πουλημένους και από τους προδότες.

Κουίζ: Σε ποιο περιοδικό ιδεών και βιβλιοφιλίας έχει ποζάρει ο Soros στο εξώφυλλο και έχει αρθρογραφήσει στο εσωτερικό του;

Το δυστύχημα της πατρίδας συνίσταται στο ότι οι νάνοι είναι πιο επίφοβοι και πιο αποτελεσματικοί από τους γίγαντες.

Αφήστε που γίγαντες δεν υπάρχουν πια.

Ούτε καν στα χαρτιά ή τους καμβάδες των καλλιτεχνών…

Ξεναγήσεις

Το μάθημα της Πέμπτης 23/5 (Σκηνογραφία Β') θα διεξαχθεί στο Μουσείο Μπενάκη (Πειραιώς) και στην έκθεση του Κυριάκου Κατζουράκη στις 12:30 το μεσημέρι. Επίσης στην ίδια έκθεση θα ξεναγήσει ο Μάνος Στεφανίδης κάθε ενδιαφερόμενο φοιτητή την Κυριακή 26/5 στις 12:30 το μεσημέρι .

ART ATHINA 2013

Υστερόγραφο

Υ.Γ. 1  Οι υπεύθυνοι της Art Athina παρέλειψαν να πουν στον, κατά τ' άλλα υπερπληροφορημένο, κατάλογο τους  έστω και μια 
λέξη για την εκδήλωση μνήμης του ΔΕΣΜΟΥ, έστω κι ένα ευχαριστώ προς τους συντελεστές που αφιλοκερδώς εργάστηκαν ώστε ο ΠΣΑΤ εμπράκτως να τιμήσει την ιστορία του. Στα είκοσι χρόνια της Art Athina έχουν διοργανώσει εκθέσεις ή άλλες παρεμβάσεις όλες οι θείτσες, μουσίτσες, μουχρίτσες και δακίτσες της εγχώριας κριτικής. Είναι η πρώτη φορά που εμπλέκομαι και μετανοιώνω την ώρα και τη στιγμή που είχα την ιδέα να τους προτείνω κάτι που θα ξέφευγε από τις τρέχουσες μοντερνιές και τα δήθεν της διεθνούς art society. Mea culpa.
Υ.Γ. 2  Η εκδήλωση θα επαναληφθεί σε συνθήκες πιο φιλόξενες στην πρώτη Art Thessaloniki fair. Του χρόνου!
Υ.Γ. 3  Συμπέρασμα: Το ελαιόδενδρο της ελληνικής τέχνης 
κατατρώγουν οι ευνούχοι, οι μουχρίτσες και ο δάκης!

Αυτό ας είναι πάντως ένα μάθημα για όλους και κυρίως για τον αφελή υποφαινόμενο: οι άνθρωποι της αγοράς, ακόμη κι όταν πρόκειται για την τέχνη, διατηρούν αναλλοίωτα τα αγοραία τους χαρακτηριστικά.

ΧΑΛΕΠΑΣ – ΕΡΩΣ ΘΑΝΑΤΟΥ

Όταν η Αριάδνη ονειρεύεται *

Του ΜΑΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗ, επ. καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών

Η νόσος Κόρσακοφ, δηλαδή η απώλεια της πρόσφατης μνήμης με συνέπεια ο ασθενής για να γεμίσει τα κενά να φιάχνει αγχώδεις ιστορίες -πρβλ. την ταινία «Memento»-, θα μπορούσε να είναι ο ορισμός της λογοτεχνίας ή της όποιας τέχνης των μορφών. Μια ιστορία, δηλαδή, πεποιημένη, στην ξυραφιά φαντασίας και πραγματικότητας, αγκυλωμένη στα διάκενα υπαρκτού-ανύπαρκτου αλλά με τέτοιον τρόπο ώστε να δίνει οντολογική υπόσταση στη φαντασία.

Η τέχνη που προϋποθέτει και τον εαυτό της και τον ιστορικό χρόνο υπερβαίνει εντούτοις το φαίνεσθαι και διαυγάζει την καταγωγή του είναι. Στα έγκατα το φως! Η νόσος και κάθαρση! Ο τρώσας και ιατρός! Έτσι μπορούμε μόνο να κατανοήσουμε, όχι το πρόβλημα αλλά το θαύμα Χαλεπά. Πρόκειται για τον δημιουργό εκείνο που καταδύθηκε σαν τον Ιωνά στα βάθη, που ρίχτηκε σαν τον Ιωσήφ σ' ένα φρέαρ, αλλά μπόρεσε ν' αναστρέψει το κεφάλι και ν' ατενίσει από τα έγκατα τον ουρανό...

Ο Χαλεπάς είναι περίπτωση του μαχόμενου ευρωπαϊκού μοντερνισμού και μόνο η θεωρητική μας αδυναμία είναι υπεύθυνη για την μη αποκατάστασή του διεθνώς· και η μουσειολογική πρακτική βεβαίως. Πρόκειται για τον πρώτο Έλληνα δημιουργό που αποδίδει τον θάνατο όχι ανεκδοτολογικά, αλλά με κλινικό ρεαλισμό. Οι μελετητές εξαντλούνται στη νεοκλασικιστική σκηνογραφία της «Κοιμωμένης». Κατ' ουσίαν, όμως, η Σοφία Αφεντάκη δεν αποδίδεται στον ρομαντικό τύπο του επιτύμβιο Ύπνου-Θανάτου, αλλά είναι ένα πλάσμα που ψυχορραγεί. Είναι ανασηκωμένη σε ανάκλιντρο, υποστηρίζεται από μαξιλάρια, αναπνέει δύσκολα με μισάνοιχτα χείλη, πνέει τα λοίσθια τώρα. Καμία σύμβαση ως προς το αμετάκλητο γεγονός από την πλευρά του γλύπτη. Εδώ έχουμε αδιαμφισβήτητα το ζεύγμα έρωτος-θανάτου.

Εξήντα χρόνια αργότερα ο Γ. Χ. θυμάται την ανακεκλιμένη μορφή και πλάθει την «Αναπαυομένη» της Εθνικής Πινακοθήκης με δραστικές απλοποιήσεις και αδρή, αδιαμεσολάβητη επεξεργασία του θέματος, έτσι ώστε η νεωτερική φόρμα -το λόγιο στοιχείο- να συνυπάρχει με την αμεσότητα του λαϊκού· της πιο εμπνευσμένης naïveté. Η παράδοση είναι το νερό που τον ξεδιψάει, αλλά το μέλλον είναι αυτό που πρόκειται να τον μεθύσει. Εδώ ο καλλιτέχνης προσεγγίζει τη γυναίκα ως το πλάσμα που δύναται να ονειρεύεται (πρβλ. την «Μεγάλη Ονειρευομένη» του 1931). Τι βλέπει και -κυρίως- τι θυμάται ο μπαρμπα-Γιαννούλης όταν καταπιάνεται μ' ένα γυμνό, γυναικείο σώμα; «Μοντέλο» του είναι η φειδιακή Αφροδίτη που γέρνει στην αγκαλιά της μητέρας της Διώνης στο περίφημο ελγίνειο σύμπλεγμα, αλλά και το θέμα της κοιμωμένης Αριάδνης στη Νάξο.

Αν παραβάλει κανείς το μικρό αριστούργημα του Χ. με τη μεταφυσική «Αριάδνη» του Giorgio De Chirico (Μητροπολιτικό Μουσείο της Ν. Υόρκης), κυρίαρχη ηρωίδα του «Πανθέου» του, θα εκπλαγεί από τις ομοιότητες της φόρμας και τις κοινές πλαστικές διατυπώσεις. Αμφότεροι επιλέγουν τον τύπο της ανακεκλιμένης φιγούρας με το αριστερό χέρι πίσω από το κεφάλι και το αριστερό πόδι ανασηκωμένο. Οι αρχαϊκές «εμμονές» υποδηλώνουν τη λατρεία προς μιαν Ιστορία-δρώσα δύναμη αλλά και την περιφρόνηση κάθε ακαδημαϊκής καλολογίας. Το δράμα δεν εξωραΐζεται και ο μύθος είναι ζων όταν διατηρεί τον τρόμο του. Ο άνθρωπος κατ' ενώπιον στον παρηγορητικό Μύθο, το μεταφυσικό του άλλοθι, παραμένει έκθετος και εμπρός στο δράμα της Ιστορίας και εμπρός στο δράμα της ύπαρξης. Πρβλ. επίσης το έργο του de Chirico «Οι χαρές και τα αινίγματα μιας παράξενης Ωρας», 1913, Μάλιμπου, Καλιφόρνια.

Δύο δεκαετίες αργότερα, στα μέσα του '50, ο Henry Moore θα πλησιάσει το ίδιο θέμα, της «reclined figure», ποντάροντας τόσο στην αρχέγονη υποβολή του πρωτόγονου όσο και στην αντιακαδημαϊκή πρόκληση της avantgarde.

Κατάφερε έτσι να στήσει τα μνημειώδη σύνολα που αδυνατούσαν να κατασκευάσουν οι Κυκλαδίτες. Όμως, η γλυπτική του δεν έχει το βάθος του Giacometti ή το τραγικό αίσθημα του Χαλεπά. Μένει ακόμη να προσμετρηθούν τα ποσά λόγιου και λαϊκού στοιχείου που έλιωσαν μαζί ώστε να παραχθεί αυτή η εκρηκτική πρόταση.

Το συμπέρασμα είναι ένα: Ο Χαλεπάς χρειάζεται σύνθετη προσέγγιση, γιατί τα τρέχοντα εργαλεία των ιστορικών της τέχνης και των φιλολογούντων μελετητών φτάνουν μέχρις ενός σημείου. Από ένα σημείο όμως και ύστερα όχι μόνο δεν επαρκούν αλλά καταντούν γραφικά. Εντάξει, να μετρήσουμε επακριβώς το «παραμύθι της Πεντάμορφης» και να εξηγήσουμε την κατασκευή του. Με τη μυστηριώδη υποβολή του, όμως, πώς ξεμπερδεύουμε;

* Με αφορμή την ομιλία του Μ. Στεφανίδη το Σάββατο 18/5 στη Τήνο  (5ο Παγκυκλαδικό Συνέδριο Συλλόγων Γυναικών).

Ανακοίνωση

Ομιλία του Μ. Στεφανίδη για τον ιστορικό χώρο τέχνης "ΔΕΣΜΟΣ". Εικαστική παρέμβαση Δ. Αληθεινού. 

Χαιρετισμός Μ. Μαυρομάτη.

Art Athina, στάδιο Tae Kwon Do, Π. Φάληρο

Κυριακή 19/5 στη 1μμ.