Για τον Καραγάτση

Χίμαιρες 

Ο σταθερά επίκαιρος Γκυ Ντεμπόρ γράφει στο πασίγνωστο, ανατρεπτικό του δοκίμιο "Η κοινωνία του θεάματος" ότι το θέαμα έγινε για ν' ακυρώνει τον λόγο... ή κάπως έτσι. Βλέποντας στο Ertflix τα τρία επεισόδια της Μεγάλης Χίμαιρας διαπίστωσα γοητευμένος πως λόγος και εικόνα μπορούν ισότιμα να συνυπάρξουν και να αλληλοσυμπληρώνονται. Η "Μεγάλη Χίμαιρα" γράφτηκε από τον νεαρό τότε Μ. Καραγάτση (1908 - 1960) στα 1936 ταράζοντας τα νερά της φοβικής και άκρως συντηρητικής κοινωνίας του Μεσοπολέμου. Είχε προηγηθεί ο Λιάπκιν, το 1933. Με τον ερωτισμό αλλά και την απέλπιδα επιθυμία του ανέφικτου να κυριαρχούν μαζί με την φροϋδική ηδονή που επιζητεί τον θάνατο για να ολοκληρωθεί. Αλλά κι εκείνο τον ηδυπαθή κοσμοπολιτισμό που δεν βολεύει τα ελληνοχριστιανικά ιδεώδη και δεν βολεύεται σ' αυτά. Που αναζητεί το ταξίδι και τη φυγή με όποιο κόστος, σαν τον μοναδικό τρόπο του να ζει κανείς έξω από συμβάσεις.

Λάτρεψα τον πολυγραφότατο Καραγάτση σε κάθε του συγγραφική εκδοχή - ακόμη και στο άνισο Μυθιστόρημα των Τεσσάρων του 1958 όπου έγραψε το πιο απρόβλεπτο τμήμα - και ήθελα να μάθω όσα το δυνατόν περισσότερα γι' αυτόν από την σεμνή και διακριτική σύζυγο του, την ζωγράφο Νίκη Καραγάτση - ήταν μαζί από το 1935 - όταν την συναντούσα μια φορά την εβδομάδα στο Παγκράτι και το ανοιχτό σαλόνι του συλλέκτη Χατζάρα. Δεκαετία του '80 με τον σοβαρό και βαρύ "Μίτια" νεκρό από το 1960 σε ηλικία μόλις 52 ετών και τη μικροκαμωμένη Νίκη, πάντα ντυμένη στα σκούρα χρώματα, να συνοδεύεται από τις φίλες της ζωγράφους, Εύα Μπουλγουρά, ξαδέλφη του Μποστ, Ρέα Λεονταρίτου, υπερήφανη μαθήτρια του Παρθένη, Λίντα Βακιρτζή, πρώτη γυναίκα του Γιώργου Βακιρτζή και Μαρία Πωπ. Αργότερα γνώρισα και την κόρη τους Μαρίνα, στο σπίτι του επίσης συλλέκτη Φίλιππου Κουτσίνα, φίλη του Τσαρούχη και του Ελύτη και του Μόραλη και βέβαια τον άντρα της Φίλιππο Τάρλοου, της "εικαστικής σχολής των Αθηνών", κατά την Ελένη Βακαλό. Γιατί τα θυμάμαι όλα αυτά; Προς τί όλο αυτό το  συναξάρι των νεκρών;

 Μα με αφορμή την αισθητικότατη, πανάκριβη - με κάθε έννοια - σειρά της ΕΡΤ με την εξαιρετική ατμόσφαιρα και τις σπουδαίες ερμηνείες που δεν προδίδει το βιβλίο - απεναντίας - και του προσθέτει νέες προοπτικές. Δημιουργώντας ισάξιο έργο. Τον σκηνοθέτη Βαρδή Μαρινάκη τον είχα πρωτοεντοπίσει από τον αείμνηστο Νίκο Κούνδουρο - άλλος ένας μεγάλος απών - όταν με έσερνε στην Ταινιοθήκη για να δω το Μαύρο Λιβάδι (2009) για δεύτερη φορά. Χαίρομαι για τη πρόοδο του και του σφίγγω το χέρι. Είναι μόλις 52 ετών.

Χαίρομαι επίσης για την δικαίωση του Καραγάτση για μία ακόμη φορά. Ιδιαίτερα μετά την περσινή woke καταλαλιά. Και δεν κρύβω πως ήταν ο Καραγάτσης που με ώθησε να επιδιώξω πάλι, μαζί με τον φίλο Γιώργο Αριστηνό, την χίμαιρα ενός σπονδυλωτού, τολμηρού αφηγήματος που να αμφισβητεί νόρμες και κανόνες μιλώντας γιατί άλλο; Για το πένθος του έρωτα και το ανεξήγητο του θανάτου. Καταθέτοντας όμως έναν λόγο που να θίγει τα αδιέξοδα του σήμερα. (Εξ ου και ο τρίτος και τελευταίος συγγραφέας είναι η Α.Ι με την καθοδήγηση του Μάνου Ιωαννίδη). 

Πρέπει εδώ να πούμε ότι δεν μπορεί να υπάρχει απόλυτη μεταφορά της λογοτεχνίας στο σελιλόιντ. Υπάρχουν όμως επιτυχημένες ή αποτυχημένες ερμηνείες ενός βιβλίου. Για παράδειγμα το βιβλίο "Όσα παίρνει ο άνεμος" ευτύχησε υπεράγαν ως φιλμ. Προσωπικά θεωρώ ως ιδανική μεταφορά στο σινεμά το μυθιστόρημα του Μάλκολμ Λόουρυ του 1947 "Κάτω από το Ηφαίστειο". Και βέβαια αναφέρομαι στην ταινία του Τζον Χιούστον που όμως γυρίστηκε σαράντα χρόνια μετά.

ΥΓ 1. Μιλώντας για εφηβικές τρέλες που εξάλλου είναι γνώρισμα κάθε γενιάς και εποχής αναφέρω εδώ ένα παράπτωμα του ατίθασου μαθητή Μ. Καραγάτση αλλά και της φοβερής τιμωρίας που του επεφύλαξε ο πατέρας του γι' αυτό. Ο πατέρας του Μίτια ήταν διευθυντής τράπεζας και υπηρέτησε κατά καιρούς στα Τρίκαλα, στον Πύργο, στο Αίγιο, στη Λάρισα, στη Θεσσαλονίκη, στην Κρήτη. Το Δημοτικό ο μελλοντικός συγγραφέας το παρακολούθησε στο Αρσάκειο της Λάρισας, όμως τα γυμνασιακά του χρόνια —από το 1922 έως το 1924— τα πέρασε στη Θεσσαλονίκη. Γιατί; Γιατί εκεί τον έστειλε ο πατέρας του για τιμωρία. Είχε, βλέπετε, πλαστογραφήσει την υπογραφή του σε σχολικό έλεγχο! Ανάλογα με το παράπτωμα και η τιμωρία και μάλιστα σύμφωνα με τις αρχές και τις αξίες της εποχής. Ας πούμε εδώ ότι τα καλοκαίρια της παιδικής του ηλικίας τα περνούσε στη Θεσσαλία, ειδικότερα στο χωριό Ραψάνη. Διαβάζοντας κάτω από ένα καραγάτσι, το δέντρο που του δάνεισε το ψευδώνυμο του... 

ΥΓ 2. Σκέφτομαι όλα αυτά τα ονόματα που ανέφερα πιο πάνω και τα οποία δημιούργησαν τον σύγχρονο πολιτισμό μας τόσο στο λόγο όσο και στην εικόνα, τόσο στην μουσική όσο και στην αρχιτεκτονική. Πόσοι τους γνωρίζουν σήμερα... Ακόμη χειρότερα πόσο τους προβάλλουν οι επίσημοι θεσμοί, τα μουσεία μας ή το, λεγόμενο, υπουργείο πολιτισμού. Τί θλίψη για την κατάντια του πολιτισμού στη χώρα μας...

ΥΓ 3. Τί επιτυχής επιλογή η Ιταλοελληνίδα πρωταγωνίστρια. Βαριά, δύσκολη ομορφιά με τα μάτια να κερδίζουν. Τί ωραία σύμμειξη γλωσσών και σωμάτων. Ό,τι καλύτερο, ό τι πιο* "εμπειρίκειο" έχει δείξει ποτέ η ελληνική τηλεόραση. Αν, εντέλει, γίνει το βιβλίο μας σειρά στο Netflix, θα ήθελα πολύ να το γυρίσει ο Βαρδής Μαρινάκης! Χίμαιρα;

* Ο Ανδρέας Εμπειρίκος ως ποιητής υπήρξε ανάλογος του Καραγάτση στον ανυπόκριτο ερωτικό - αιρετικό λόγο. Αλλά και ο Μίτια είχε προσπαθήσει να γράψει ποίηση όμως τον απορρόφησε η λογοτεχνία. Μια λογοτεχνία που θυμίζει Hemingway, Henry Miller μα πάνω από όλα Καραγάτση!