ΜΑΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ: Δράκοι!

Ένα παιχνίδι τρέλας και φρονιμάδας

Dragons - Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος

(Η αισθητική διαχείριση των συμβόλων)

Εγκαίνια: Σάββατο, 4 Απριλίου, στις 12 το μεσημέρι, International Art Center, Άλιμος, Εύβοιας 38, στους Τράχωνες.

Σύμφωνοι, η ζωγραφική. Ο κόσμος των εικόνων που μεγεθύνει την εικόνα του κόσμου. Δίπλα της και η μουσική με το δικό της ηχητικό σύμπαν που μπορεί να προσεγγίσει μέσα από την συγκίνηση, τον άλλον που ίσως είμαι. Και οι δύο αυτές μορφές τέχνης, ζωγραφική και μουσική, λειτουργούν πέραν του λόγου, είναι "υπέρλογες" και "αντικειμενικά" αφηρημένες. Το έμβρυο, μέσα στο αμνιακό υγρό, ακούει τον σταθερό χτύπο της καρδιάς της μάνας του. Η πρώτη μας σχέση με τη μουσική. Και βλέπει φως μέσα από τις μεμβράνες των υπό διαμόρφωση ματιών του. Η πρώτη μας σχέση με την εικόνα. Η παραδείσια μας εποχή. Έπετα ο λόγος, σταθερά ορίζοντας συνεχώς τα πράγματα, σταθερά περιορίζει τους ορίζοντες. Ενώ οι εικόνες με τις φαντασιώσεις που αποτυπώνουν, μας απελευθερώνουν. Ή όχι;

Είναι ενδεικτικό ότι η τελευταία έκθεση - παρέμβαση του Κωνσταντίνου Παπαμιχαλόπουλου στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ιωαννίνων το 2025 ονομάζεται "Γίγαντες και Μολοσσοί". Όντα στα όρια του μυθικού και του πραγματικού. Των συμβόλων και της ιστορίας. Ενώ πάλι το 2021 παρουσίασε στο Μουσείον της Πόλεως των Αθηνών – Ίδρυμα Βούρου - Ευταξία την ενότητα "Παλιγγενεσία" όπου οι ήρωες του 21 παρουσιάζονταν σαν φιγούρες μάνγκα ή θεάτρου σκιών ή σαν μεταμφιεσμένοι ήρωες ενός φαντασμαγορικού πάρτι της, προειρημένης, ιστορίας. Με τους ρόλους να μπερδεύονται γλυκά. Γιατί περί αυτού πρόκειται. Για την αισθητική διαχείριση των διαχρονικών συμβόλων.

Ο Παπαμιχαλόπουλος ασχολούμενος από φοιτητής με τα κόμικς, την εικονογράφηση αλλά κι όλες τις εφαρμογές της οπτικοποιημένης αφήγησης πρώτον απέκτησε από νωρίς ένα ιδιαίτερο, προσωπικό ύφος, εύκολα αναγνωρίσιμο και δεύτερον την τεράστια εξοικείωση με τα σύμβολα και τις φιγούρες της παγκόσμιας μετά - ποπ αισθητικής αλλά και της μεταμοντέρνας, προκλητικής, ηλεκτρονικής μυθολογίας. Σε τρόπον ώστε να συνδέει ο ίδιος ανεξίθρησκα και άκρως γοητευτικά διαφορετικές κουλτούρες και αντιτιθέμενους κόσμους προσδοκώντας αν όχι την ανάσταση πεθαμένων πολιτισμών, τουλάχιστον την εγρήγορση των σημερινών θεατών. Την εγρήγορση τους απέναντι στην πολυδιάστατη πραγματικότητα που βιώνουμε σε μιαν εποχή αφενός παγκοσμιοποίησης και αφετέρου ισοπεδωτικού, πολιτιστικού και ιδεολογικού συγκρητισμού. Αυτό ακριβώς επιδιώκει ο δημιουργός με την φαντασμαγορία αλλά και το ξάφνιασμα των εικόνων του. Νεαρός πατέρας ο ίδιος μοιράζεται με τους δύο γιούς του το ίδιο πάθος για τα Ludic Heroes (Ήρωες του Παιχνιδιού) δηλαδή τα πρόσωπα που συμμετέχουν ενεργά σε "μυθολογίες" οι οποίες δημιουργούνται κατά την εξέλιξη του παιχνιδιού, όπως ο Zagreus (ο αρχαίος Ζαγρεύς)στο Hades (Άδης).

Παράλληλα ο ίδιος εμπνέεται άμεσα από την τέχνη της Ανατολής σε τρόπον ώστε ο Παπαφλέσσας του να επελαύνει πάνω σ' έναν κινέζικο δράκο ενώ το χρυσό φόντο της σύνθεσης να είναι συγχρόνως αναφορά στην βυζαντινή Κωνσταντινούπολη αλλά και την απαγορευμένη Πόλη στο Πεκίνο.

Επιχειρώντας έτσι μέσα από την πειθώ όχι μόνο της τέχνης του αλλά και της υψηλής τεχνικής του να αμβλύνονται - ή και να εξαφανίζονται - οι αντιθέσεις ανάμεσα στο διπολικό μας κόσμο. Μέσα από την ποιητική αλλά και την πολιτική δυναμική της τέχνης.

Ας σημειωθεί εδώ ότι ο ζωγράφος και χαράκτης Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος δηλώνει πως η λειτουργία της τέχνης είναι να καταδεικνύει τα κανονιστικά πλαίσια της καθημερινότητας και να προτείνει διεξόδους υπέρβασής τους. Εξομολογείται ότι τον απασχολεί στο έργο του η διαφορά της τέχνης στην ανατολή και τη δύση, καθώς και η σχέση λαϊκής τέχνης και λόγιας κουλτούρας (δες το σχετικό κείμενο στην ηλεκτρονική παρουσίαση της συλλογής Σωτήρη Φέλιου).

Πώς λειτουργούν όμως οι δράκοι, ή οι μολοσσοί, ή οι γίγαντες, ή εκείνα τα περίεργα, γκροτέσκα όντα που ισορροπούν ανάμεσα στην πιο προωθημένη τεχνολογία και τα πιο αρχετυπικά σύμβολα του πανανθρώπινου πολιτισμού; Θέλει να εντυπωσιάσει απλώς ο καλλιτέχνης ή στοχεύει σε κάτι ουσιαστικότερο; Αντιγράφω από την Wikipedia: "Ο κινεζικός δράκος (龙, lóng) είναι ένα καλόβουλο, μυθικό ον που συμβολίζει την απόλυτη εξουσία, την αυτοκρατορική δύναμη, την καλοτυχία, την ευημερία και την αρμονία. Αντίθετα με τους δυτικούς δράκους, θεωρείται προστάτης, φέρνει βροχή για τις καλλιέργειες και αντιπροσωπεύει το Yang (αρσενική, δυναμική ενέργεια)".

Νομίζω ότι ο Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος ηθελημένα ή αθέλητα συγκεντρώνει στη δουλειά του, σαν λευκή μαγεία, όλη τη μαγική ενέργεια της Ανατολής για να εξορκίσει τρόπον τινά την διαβολική ικανότητα της Δύσης να καταστρέφει μέσα από την προωθημένη της τεχνολογία αυτά τα ίδια τα μοναδικά, πνευματικά της επιτεύγματα. Πρόκειται δηλαδή για έναν νεορομαντικό εικαστικό στοχαστή που όπως οι flâneurs του 19ου αι. ή ο Νίτσε έβλεπαν τον υλικό πολιτισμό και την αλλοτρίωση που προκαλούσε, σαν τον καρκίνο του πνευματικού. Αν ζούσε Παπαμιχαλόπουλος στο βικτωριανό Λονδίνο θα ήταν ένας προραφαηλίτης, φίλος του ζωγράφου και ποιητή Dante Gabriel Rossetti. Ζει όμως στην Ελλάδα της κρίσης και της ισοπέδωσης για αυτό επιλέγει επειδή είναι ντιλετάντης, να δραπετεύει από το δύστηνο παρόν μέσα από την μαγική του εικονογραφία.

Διαβάζω: "...Η ρομαντική ευαισθησία θεμελιώνεται πάνω στην εμπειρία της απώλειας, στην οδυνηρή πεποίθηση ότι μέσα στη νεωτερική καπιταλιστική πραγματικότητα κάτι πολύτιμο έχει χαθεί, για το άτομο αλλά συγχρόνως και για την ανθρωπότητα ..."

(Από το βιβλίο των Michael Löwy - Robert Sayre "Ρομαντισμός εναντίον Καπιταλισμού").

Με άλλα λόγια η νοσταλγία για κάτι που έχει χαθεί διά παντός βρίσκεται στη καρδιά του ρομαντικού πένθους.Το Πένθος προκαλούν η, βεμπεριανή, απομάγευση, η ποσοτικοποίηση και η εκμηχάνιση του κόσμου. Του κόσμου μας. Ρομαντισμός σημαίνει πάνω απ' όλα νοσταλγία για κάτι οριστικά χαμένο από και αντίσταση σε πραγματικότητα που είναι εκ προοιμίου αποκρουστική. (Θυμηθείτε τι λέει η Blanche Dubois στο Λεωφορείον ο Πόθος). Η έρευνα, ακριβώς, σε όλα εικαστικά επίπεδα γραφής του Κωνσταντίνου Παπαμιχαλόπουλου και το σαφές ρομαντικό της υπόστρωμα. Με όλους τους φτερωτούς δράκους, τους μολοσσούς ή τις τίγρεις του.

Δεν αντιστέκομαι στον πειρασμό να παραθέσω εδώ ένα κείμενο της φοιτητικής μου νεότητας που τότε με είχε επηρεάσει πολύ και το οποίο μιλάει για κάποιες, άλλες τίγρεις. Έλεγε τότε ο Μεγάλος Τιμονιέρης:

«Ο ιμπεριαλισμός κι όλοι οι αντιδραστικοί, αν εξεταστούν στην ουσία τους, από μακροπρόθεσμη σκοπιά, από στρατηγική άποψη, πρέπει να θεωρούνται αυτό που πραγματικά είναι - χάρτινες τίγρεις. Πάνω σε αυτό πρέπει να οικοδομούμε τη στρατηγική μας σκέψη. Από την άλλη πλευρά, είναι επίσης ζωντανές τίγρεις, σιδερένιες τίγρεις, πραγματικές τίγρεις που μπορούν να καταβροχθίσουν ανθρώπους. Πάνω σε αυτό πρέπει να οικοδομούμε την τακτική μας σκέψη».

Ομιλία στη Συνάντηση της Πολιτικής Γραμματείας της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κίνας στο Ουχάν (1 Δεκεμβρίου 1958), όπως παρατίθεται σε σημείωση στο «Συνομιλία με την Αμερικανίδα ανταποκρίτρια Άννα Λουίζ Στρονγκ», Επιλεγμένα Έργα, τόμος IV, σελ. 98–99).

Δράκοι και τίγρεις και άβαταρ, όταν αναφερόμαστε στην τέχνη, βρίσκονται όλα και όλοι συμφιλιωμένοι σ' έναν προπτωτικό, ιδανικό παράδεισο μακριά από την αμαρτία, την σωματική πληγή ή την επώδυνη γνώση. Ή, όπως θα τον τραγουδούσε ο δικός μας ρομαντικός τροβαδούρος:

Ο γραμματέας μαζί με τον αλήτη

ο φονιάς με το θύμα αγκαλιά

κι η παρθένα με τον σατανά...