Το τέλος της ομορφιάς

Ο Κουνς, ο Τραμπ κι ο Τζιακομέττι!

Για μένα ο Τζεφ Κουνς αποτελεί το απόλυτο σύμβολο μιας απόλυτης, καλλιτεχνικής ρηχότητας και το ξεδιάντροπο προϊόν εκείνου του μάρκετινγκ κι αυτής της αγοράς τέχνης που διακινεί - και μάλιστα σε αστρονομικές τιμές - το φαντασμαγορικό τίποτα της εποχής. Το πολύχρωμο κιτς των κατασκευασμένων σταρ του μεταμοντέρνου. Ο καλλιτέχνης αυτός είναι επικεφαλής μιας ολόκληρης βιομηχανίας τεχνιτών που κατασκευάζουν τις "ιδέες" του αλλά και ενός χαρτοφυλακίου επενδυτών - ντήλερ της υπεραξίας που οι ιδέες του αποκτούν, όταν καταστούν τα στιλπνά και λεία σαν μπαλόνια, μεταλλικά "γλυπτά" του. Αυτά δηλαδή που διακινούνται με πειστικό όσο και ληθαργικό τρόπο στους ζάπλουτους μυημένους. Τοποθετώ σε εισαγωγικά τη λέξη γλυπτά, γιατί κατ' εξοχήν στην Ελλάδα η έννοια της γλυπτικής είναι συνυφασμένη από τα αρχαία χρόνια με την γλυφή, δηλαδή το λάξευμα του σκληρού υλικού αλλά και το πλάσιμο - μοντελάρισμα της φόρμας ώστε να εξαχθεί μέσα από την αδρανή ύλη η αισθητική μορφή που ως τότε υπνώττει. Στα ποπ "γλυπτά" του Κουνς από την άλλη κυριαρχούν η υπερβολή του μεγέθους σε συνδυασμό με την σκόπιμη κοινοτοπία του θέματος - το κιτς που λέγαμε με άλλα λόγια - και πάνω απ' όλα η σκανδαλώδης άρνηση κάθε πνευματικότητας που θα διατάραζε τη αν - αίσθητη ραστώνη την οποία απαιτούν ο κατασκευαστής και τα δημιουργήματα του από το κοινό. 

Πρόκειται για έργα που θέλουν να είναι όσο πιο ουδέτερα γίνεται και άρα συμβατά σ' έναν κόσμο που δεν έχει αγκάθια, ακίδες ή χάσματα (εξ ου και η συμπαγής στιλπνότητα τους). Κι εδώ ταιριάζει το αρχαίο σύνθημα της κόκα κόλα "Όλα πάνε καλά"! Έστω κι αν όλα πάνε από το κακό στο χειρότερο. Γιατί περί αυτού πρόκειται. Τί θέση παίρνει η τέχνη σ' έναν κόσμο σταδιακού εκβαρβαρισμού; Αποκλειστικός στόχος όμως του Κουνς είναι το θέαμα που θα προκύψει από όλο αυτό το mélange του προφανούς, το να εντυπωσιάσει δηλαδή όσους δεν δυσκολεύονται να εντυπωσιαστούν από τα καινούργια (;) αόρατα ρούχα του βασιλιά. Ή, θα πρόσθετα, από την ναρκισσευόμενη ανοησία εκείνου του ολιγομελούς τζετ σετ που συγκροτούν οι διεθνείς γκαλερί για ολίγους, τα μουσεία της μόδας, οι εστέτ των πετροδολαρίων ή οι βαθύπλουτοι συλλέκτες που μπερδεύουν το γούστο με την επίδειξη, το στυλ με την ανία και την φαντασμαγορία με την αισθητική. Που επειδή έχουν εξορίσει από τον προσωπική τους ζωή την βαθύτερη συγκίνηση, τον συγκλονισμό που η μεγάλη τέχνη ανέκαθεν δημιουργούσε, θέλουν να την στερήσουν κι από τους άλλους. Ο Τζεφ Κουνς είναι ένας, ακόμη, διάδοχος του εξίσου κυνικού και αδίστακτου Άντυ Γουόρχολ χωρίς όμως τον αυτοσαρκασμό και το βιτριολικό χιούμορ του τελευταίου. Χωρίς το παγωμένο ταλέντο του που σφράγισε το τέλος του μοντέρνου και την απαρχή της παρακμής. 

Κυρίως όμως ο Τζεφ Κουνς εκφράζει καλλιτεχνικά το πρόσωπο των ΗΠΑ όπως διαμορφώθηκε από την προεδρία των δύο Μπους ως τον Τραμπ: Δηλαδή έχουμε σε συμβολικό επίπεδο τον κυνισμό απέναντι στους αδύναμους - ιδιαίτερα όταν αυτοί είναι σύμμαχοι - την περιφρόνηση σ' ό, τι δεν συμμορφώνεται με τo american style που επεβλήθη μεταπολεμικά στον πλανήτη ως lingua franca, την παχυλή άγνοια της ιστορίας και των τοπικών πολιτισμών αλλά και συγχρόνως αποικιοκρατική επίδειξη σε κάθε γωνιά της υδρογείου του καουμπόικου γούστου που εκφράζουν οι κυρίαρχες ελίτ της υπερδύναμης. Στα μάτια μου ο Κουνς είναι ανάλογα κενό δοχείο αλαλάζον όπως κι ο επικίνδυνα αγράμματος πρόεδρος του τόσο σε πολιτιστικό όσο και σε πολιτικό επίπεδο. Αφού κι εκείνος ως παγκόσμιος (sic) καλλιτέχνης, νέος Νέρων, κάνει εξαγωγή - επιβολή του προϊόντος του ως νέου style international - όπως ήταν το περίφημο υστερογοτθικό ύφος πριν την Αναγέννηση - στο πλαίσιο αφενός της ιδεολογίας της αυτοκρατορίας και αφετέρου ενός neocolonialism που απαξιοί καν να επιχειρηματολογήσει αισθητικά προς τους υπηκόους θεωρώντας την στρατιωτική - και άρα πολιτιστική - υπεροχή του δεδομένη. 

Κι εμείς; Εμείς - δηλαδή οι ελίτ του τόπου - ως προτεκτοράτο και αποικία αποδεχόμαστε τον Αμερικανό μεσσία ως σωτήρα της επαρχιωτικής και τριτοκοσμικής τέχνης μας. Κάτι ανάλογο δεν έγινε πριν από λίγες μέρες με τον ηθοποιό εκείνο που εκπροσωπούσε το Χόλιγουντ απέναντι στο εγχώριο, ασήμαντο σταρ σύστεμ; Με την μόνη διαφορά ότι ο Μπραντ Πιτ είναι ταλαντούχος ενώ ο Κουνς όχι. Κι ότι ο πρώτος διαθέτει λαϊκή αποδοχή λόγω του λαϊκού μέσου που υπηρετεί, του σινεμά, ενώ ο δεύτερος είναι προϊόν ενός κλειστού συστήματος. Σ' αυτό ακριβώς το ιδεολογικό - αισθητικό πλαίσιο και οι υπεύθυνοι του, ιδιωτικού, Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης κάλεσαν τον Τζεφ Κουνς και την balloon metallica Aφροδίτη του ως έναν διάλογο (!) με τα μοναδικά Ειδώλια του μουσείου αφού συχνά το συμπληρωματικό Μέγαρο Σταθάτου λειτουργεί και ως χώρος περιοδικών εκθέσεων. Ποιός δεν θυμάται για παράδειγμα την σπουδαία παρέμβαση εκεί του Γιάννη Κουνέλλη πριν από αρκετά χρόνια; Όμως το σημερινό θέαμα είναι άκρως απογοητευτικό κι απλώς εκφράζει υποτέλεια της αποικίας προς ένα αισθητικό πρότυπο τόσο διάτρητο όσο και ευτελές. Κι αφού περισσεύουν τα χρήματα - αντιστρόφως ανάλογα φοβάμαι με τις πρωτότυπες προτάσεις - θα ήταν πολύ ενδιαφέρον, αν οργανωνόταν ένα αφιέρωμα στην ελληνική γλυπτική με θέμα, γιατί όχι, τη μητρότητα. Από τον Χαλεπά, τον Σκλάβο, τον Απάρτη, την Μπούμπα Λυμπεράκη, τον Καπράλο ως την Μπέλλα Ραφτοπούλου, τον Κλουβάτο και τον Λάππα και από τον Γιώργο Γεωργιάδη, τον Θόδωρο Παπαγιάννη, τον Κυριάκο Ρόκο, τον Παρμακέλη ως την Χριστίνα Σαραντοπούλου κ.α - οι σφαιρικοί όγκοι της οποίας είναι ομολογουμένως πολύ πιο καλοσχεδιασμένοι. Ένα διαχρονικό αφιέρωμα, με άλλα λόγια, στην ελληνική γλυπτική. Εκτός κι αν ντρέπονται οι διάδοχοι της χαρισματικής Ντόλυς Γουλανδρή - την ήξερα προσωπικά - για την σύγχρονη μας δημιουργία ή δεν συνειδητοποιούν ότι διευθύνουν ένα μουσείο μοναδικό στον κόσμο που μπορεί και παρουσιάζει της απαρχές της παγκόσμιας γλυπτικής. Συμπέρασμα: Η αληθινή καινοτομία δεν είναι να μιμείσαι το τετριμμένο και το πασίγνωστο αλλά να ανακαλύπτεις αλλιώς κάτι που θεωρούσες δεδομένο. Και βέβαια να υπερασπίζεσαι την τέχνη του τόπου σου διάβολε! 

Σκέφτομαι ακόμη ένα αφιέρωμα στους κορυφαίους γλύπτες της διασποράς Μάικλ Λεκάκη, Κουλεντιανό, Χρύσα ή Φιλόλαο - εμείς, στη Λάρισα το καταφέραμε ως προς τον τελευταίο - αλλά και τον ισάξιο τους ζωγράφο Θεόδωρο Στάμο, κορυφαίο του αμερικανικού, αφηρημένου εξπρεσιονισμού. Ή, τον άγνωστο, σκοτεινό Διαμαντή Διαμαντόπουλο. Όμως ο αρχοντοχωριατισμός των φιλότεχνων του Κολωνακίου δεν καταδέχεται τα ελληνικά "προϊόντα" κι ας είναι παγκόσμιας αποδοχής αλλά τα εισαγόμενα. Μόνο και μόνο επειδή έχουν την σφραγίδα της υπερδύναμης. Φαίνεται ότι η πορεία των εγχώριων ελίτ μετά τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου ορίζεται αποκλειστικά από τον Πιουριφόι στην Γκίλφοϊλ. Αποκλειστικά.

Διαβάζουμε στο σχετικό δελτίο τύπου: 

"Για το έργο Balloon Venus Lespugue ο Koons εμπνέεται από την παλαιολιθική «Αφροδίτη του Lespugue», αγαλματίδιο από χαυλιόδοντα μαμούθ, το οποίο χρονολογείται περίπου 28.000 χρόνια πριν από την εποχή μας. Παραπέμποντας στη μορφή της Αφροδίτης, θεάς του έρωτα και της γονιμότητας, η απεικόνισή της έχει επηρεάσει διαχρονικά το έργο του Koons ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1970. Η ερμηνεία του καλλιτέχνη για την «Αφροδίτη του Lespugue», μέρος της σειράς Antiquity που ξεκίνησε το 2008, περιλαμβάνει μεγάλο εύρος αναφορών στην ιστορία της τέχνης, από τον Μποτιτσέλι και τον Τιτσιάνο έως τον Ντυσάν και τον Μπρανκούζι, και γενικότερα στις διαχρονικές έννοιες περί ομορφιάς και μορφής. Ο Koons μετέτρεψε το φετιχιστικό πρωτότυπο, γνωστό για τα υπερβολικά καμπυλόμορφα στοιχεία του, σε ένα επιβλητικό γλυπτό από γυαλισμένο και ανακλαστικό ανοξείδωτο χάλυβα που μοιάζει να είναι φτιαγμένο από μπαλόνια, θυμίζοντας τις αναλογίες των έργων του Τζακομέττι..."

Μάλιστα. Του Μποτιτσέλι! Αλλά και του Αλμπέρτο Τζιακομέττι! Του γλύπτη δηλαδή που συνδύασε τον μοντερνισμό με τον υπαρξισμό και την μεγάλη έκφραση με την πιο βαθιά εκφραστική απόγνωση. Του γλύπτη των ορίων με τις νηματοειδείς, βασανισμένες φιγούρες που ενέπνευσαν τον Σάμιουελ Μπέκετ και τον Ζαν Ζενέ. Μωραίνει Κύριος...Εμένα πάλι ήρθε χτες το βράδυ στον ύπνο μου ο δαιμόνιος Αλμπέρτο, μού έδωσε μια βελόνα και με διέταξε να ξεφουσκώσω τα μπαλόνια του Κουνς. "Μη φοβάσαι" μου είπε "Θα καθαρίσω εγώ"!