Κακοφωνίες και νεποτισμοί

Μαδένης, Σόρογκας, Διαμαντόπουλος

Α. Η τέχνη είναι αμείλικτη. Η τέχνη δεν είναι φιλανθρωπία. Ειλικρινά δεν θα ήθελα να γράψω ποτέ το κείμενο που ακολουθεί. Κυρίως γιατί έχω βαρεθεί να γίνομαι δυσάρεστος χωρίς να υπάρχει κάποιο ουσιαστικό αποτέλεσμα, χωρίς κάτι, το ελάχιστο, ν' αλλάζει. Μοιάζει να μην ενοχλείται ουδείς και για τίποτε κι όλοι να βολεύονται σ' ένα είδος συνωμοσίας της σιωπής. Τρία θέματα με απασχολούν εν προκειμένω:

Πρόσφατα, στον εκθεσιακό χώρο της Εθνικής Βιβλιοθήκης που στεγάζεται στο Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος παρουσιάστηκε ατομική έκθεση του Ζωγράφου Μιχάλη Μαδένη με τίτλο "Οι Εξόριστοι'". Σπεύδω προκαταβολικά να δηλώσω πως παρακολουθώ αυτόν τον καλλιτέχνη περισσότερο από 20 χρόνια - από την εποχή των "Νέων Μορφών" που πρωτοεξέθεσε - και πως μ' έχουν κερδίσει η καλοσύνη και η ευγένεια του. Για αυτό και έπεσα από τα σύννεφα - κυριολεκτικά - όταν είδα το ατόπημα που διέπραξε με την έκθεση του αυτή. Όπως μπορεί ο καθένας να αντιληφθεί από τις ενδεικτικές φωτογραφίες που δημοσιεύω δίπλα - δίπλα, ο Μαδένης κόπιαρε δουλικά όσο και ανέμπνευστα τις, όντως συνταρακτικές και ανθρωπολογικά και αισθητικά, φωτογραφίες του καθηγητή στο ΑΠΘ Γιώργου Κατσάγγελου για να φιλοτεχνήσει τις δικές του συνθέσεις. Σε πολλές περιπτώσεις η αντιγραφή είναι απόλυτα πιστή - αυτό που λέμε mot à mot - και μάλιστα θα έλεγα πως η ζωγραφική "μεταμφίεση" των φωτογραφιών του Κατσάγγελου από τον Μαδένη, είναι εμφανώς κατώτερη των ασπρόμαυρων πρωτοτύπων. Το κύριο ζήτημα όμως δεν βρίσκεται εκεί. Αυτό που θεωρώ αληθινά εξοργιστικό, είναι ότι ο ζωγράφος δεν ζήτησε την άδεια, δεν ενημέρωσε τον φωτογράφο για την "χρήση" - κατάχρηση των έργων του ενώ ο επιμελητής του πολυτελούς καταλόγου Σταύρος Ζουμπουλάκης και ο Τάκης Μαυρωτάς που υπογράφει ένα από τα κείμενα, φαίνεται να αγνοούν τον πλαγιαρισμό ( plagiarism) που χρησιμοποίησε ο Μαδένης για τις δημιουργίες του. Μόνο ο Νίκος Παΐσιος, ο επιμελητής της έκθεσης, αναφέρεται en passant στο βιβλίο του Κατσάγγελου το οποίο ειρήσθω εν παρόδω κυκλοφόρησε πριν από 20 ολόκληρα χρόνια! Ο ίδιος ο Μαδένης σε πρόλογο του αναφέρει πως του παρουσίασε το συγκεκριμένο βιβλίο ο δάσκαλος του Παναγιώτης Τέτσης το 2002 και του είπε να αντλήσει από εκεί έμπνευση! Τόσο απλά! Χωρίς να δημιουργείται εν προκειμένω κανένα ζήτημα αντιγραφής, πνευματικής ιδιοκτησίας, πρωτοτυπίας, καλλιτεχνικών δικαιωμάτων, αυθεντικότητας του έργου, λογοκλοπής, προσβολής δημιουργού αλλά και χωρίς να αισθανθεί κανείς από τους εμπλεκόμενους την ανάγκη να ενημερώσει τον Γιώργο Κατσάγγελο και να του ζητήσει, έστω, μία τυπική άδεια! Πρωτοφανή πράγματα από ένα πνευματικό Ίδρυμα πρώτης γραμμής κι έναν θεσμό που μοιάζει να διοικείται -  θα το πω όσο πιο σεμνά μπορώ - εντελώς ερασιτεχνικά. 

Ποιός αλήθεια αποφασίζει για τις εκθέσεις αυτές και με τι κριτήρια; Και σε τελική ανάλυση με τι γνώση, τι έρευνα και τι άποψη; Ειλικρινά πιστεύω πως αυτός που φταίει λιγότερο είναι ο ίδιος ο Μιχάλης Μαδένης. Φαίνεται πως τα εικαστικά πράγματα στον τόπο μας και γενικότερα η ιστορία της τέχνης μπορούν να ασκούνται από τον καθένα, αρκεί να δηλώνει φιλότεχνος, συλλέκτης," ευαίσθητος" κλπ. Εμπλέκονται σε αυτή την "φιλοκαλία" γιατροί, δικηγόροι, συγγραφείς, βιομήχανοι και ποικίλοι "παράγοντες". Λες και δεν υπάρχουν ειδικοί επιστήμονες, ερευνητές, μουσειολόγοι, αισθητικοί, ιστορικοί της τέχνης με διδακτορικά υψηλού επιπέδου που να αναλάβουν υπεύθυνα για ιδρύματα όπως η Εθνική Βιβλιοθήκη ή το Μουσείο Μπενάκη ή, ή ... και την συγκρότηση ενός έγκυρου, εκθεσιακού προγράμματος αλλά και την παρουσίαση με κριτήρια στοιχειωδώς αντικειμενικά και επιστημονικά της καλλιτεχνικής μας ιστορίας, παλαιότερης και σύγχρονης. Αντίθετα κυριαρχούν ποικίλοι εστέτ ή κομματικοί παράγοντες οι οποίοι παρεμβαίνοντας παντού δημιουργούν αυτές τις κακοφωνίες που περιέγραψα πιο πάνω. 

Έγραφε η Νίκη Λοϊζίδη προλογίζοντας το βιβλίο "Σιωπή" του Κατσάγγελου, έκδοση του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης, 2002: 

"...Ο Γιώργος Κατσάγγελος το1990-91 ετοίμασε μια φωτογραφική ενότητα με θέμα τη Μονάδα Επανένταξης του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης, αφού επί εννέα τουλάχιστον μήνες μοιράστηκε την καθημερινή ζωή ασθενών μέσα στους ξενώνες επανένταξης, αλλά και στα σπίτια της πόλης όπου ζούσαν. Ο Γιώργος Κατσάγγελος είχε τότε επιλέξει να απαθανατίσει τις μορφές των πρώην ψυχασθενών με τρόπο «φυσικό» μέσα στους χώρους του Ιδρύματος..." 

Πράγμα που θα πει ότι ο συγκεκριμένος δημιουργός, σχεδόν εμμονικά, ασχολείται με την έρευνα - αποτύπωση του προσώπου των ανθρώπων με ψυχικές διαταραχές - το έχει κάνει επίσης ο Γιώργος Δεπόλας - συνεργαζόμενος με εξειδικευμένους ψυχιάτρους, αποσπώντας την απαραίτητη εμπιστοσύνη αλλά και επιτυγχάνοντας την ψυχική επαφή με τον φωτογραφούμενο, συμβιώνοντας μεγάλο χρονικό διάστημα με τους ασθενείς, μελετώντας τις συμπεριφορές τους και καταθέτοντας ένα σπαρακτικό αποτύπωμα ύπαρξης χωρίς καμία αφ' υψηλού προσέγγιση. Το εγχείρημα δεν είναι εύκολο, απεναντίας, πόσο μάλλον που ταυτόχρονα εγείρονται πολλά ζητήματα ηθικής τάξης που έχουν να κάνουν με το κατά πόσο επιτρέπεται να φωτογραφίζονται άνθρωποι που βρίσκονται σε περιορισμό ή αδυναμία επιλογής. Ο Κατσάγγελος πέρασε μέρες και μήνες επιδιώκοντας να αποδώσει όχι τον ασθενή αλλά τον άνθρωπο και να καταθέσει πορτραίτα σπαρακτικά ωραία. Να φτιάξει εκείνα τα πρόσωπα της σιωπής που θα μπορούσαν να ανήκουν σε οποιονδήποτε από εμάς. Με αυτά τα έργα έχει ταξιδέψει σε όλο τον κόσμο, ακόμα και στην Κίνα με εμένα επιμελητή, αποσπώντας εγκωμιαστικές κριτικές. Όλα αυτά όμως φαίνονται ασήμαντα ή και αυτονόητα για τους διοργανωτές της έκθεσης του Μαδένη. Αλλά και ο ίδιος ο Μαδένης μοιάζει να κατάλαβε ελάχιστα αφού παίρνοντας αυτό το συνταρακτικό υλικό δημιούργησε  εξπρεσιονιστικές καρικατούρες που ήθελαν να εκμαιεύσουν τον εύκολο εντυπωσιασμό και την ψευδοσυγκίνηση. Μπερδεύοντας τα όρια της ζωγραφικής και της φωτογραφίας, της αναπαράστασης και της ερμηνείας, της εμβάθυνσης και τις επιπόλαιας αναφοράς. Και το χειρότερο... Οι πάντες χειροκρότησαν και ουδείς εξέφρασε αρνητική κριτική όχι για την λαθροχειρία αλλά για το αισθητικό αποτέλεσμα καθαυτό. Κρίμα.

Β. Στα Νέα του Σαββατοκύριακου της περασμένης εβδομάδας (23- 24/4) ο σεβαστός ζωγράφος Σωτήρης Σόρογκας είχε ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο σχετικά με τα μουσεία σύγχρονης τέχνης, την διεθνή ελίτ που τα πατρονάρει, την απαξίωση της ζωγραφικής στον ελλαδικό χώρο αλλά και την συγκεκαλυμμένη δικτατορία του μοντερνισμού που ταλανίζει μέχρι σήμερα τους εντόπιους δημιουργούς επιβάλλοντας μιαν έξωθεν επιβεβλημένη ομοιομορφία. Επαναλαμβάνοντας πάντως τις γνωστές, ανιστόρητες κοινοτοπίες περί εκείνου του καταραμένου ουρητηρίου που κατέστρεψε, ήδη από το 1917, την αληθινή τέχνη κ.ο.κ.  Επίσης αναφέρθηκε και στα εγχώρια μουσεία διεκτραγωδώντας την τύχη που επιφυλάσσουν σε ξεχασμένους καλλιτέχνες με μια όμως πολύ σημαντική διαδρομή όπως ήταν ο Βρασίδας Βλαχόπουλος ή ο Πάνος Σαραφιανός. Και ως εδώ καλά... 

Όμως ο Σωτήρης Σόρογκας αντιμετωπίζει τα όντως κρίσιμα ζητήματα των μουσείων μας μ' έναν μάλλον απλοϊκό τρόπο. Προσωπικά δεν βλέπω κανέναν διωγμό της ζωγραφικής, το αντίθετο μάλιστα, ενώ επίσης τα διάφορα, ιδεολογικά ζητήματα έχουν μοιραστεί με μίαν κάπως μπακαλίστικη λογική: Στην Εθνική Πινακοθήκη εκτίθενται όλοι - μα όλοι - οι "τελαράδες" και στο ΕΜΣΤ οι εννοιολογικοί ή "μοντέρνοι". Παστρικές δουλειές. Μερικοί μάλιστα, όπως κι ο ίδιος ο Σωτήρης Σόρογκας, εκτίθενται προνομιακά και στους δύο χώρους. Άλλοι πάλι σε κανέναν από αυτούς όπως λ.χ ο συντακτικός πρωτοπόρος της Αφαίρεσης Γιάννης Μαλτέζος, η Γιάννα Περσάκη, ο Βαλέριος Καλλούτσης, ο Άγγελος Παπαδημητρίου, ο Νίκος Μπάϊκας, ο Νίκος Χαραλαμπίδης, ο Γιάννης Τζερμιάς, ο Απόστολος Γεωργίου κ.α. Ο Σόρογκας όμως χάρη στην προσωπική φιλία με την Άννα Καφέτση, παρά τον φορμαλιστικό συντηρητισμό του έργου του, ήταν πάντα στην πρώτη γραμμή της εγχώριας πρωτοπορίας. Από την έκθεση ακόμα "Μεταμορφώσεις του Μοντέρνου", το1992, πριν δηλαδή τριάντα, ολόκληρα χρόνια. Υπενθυμίζω, τέλος, πως ο ίδιος καλλιτέχνης ήταν και το θέμα του πρώτου και μοναδικού (;) βιβλίου της Άννας Καφέτση με τίτλο "Η ποιητική της σιωπής". Ενώ πρόσφατα αξιώθηκε αναδρομικής έκθεσης από το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή. Και σκέφτομαι με πικρία πως όταν πριν από ένα χρόνο περίπου συζήτησα με τον διευθυντή του Μουσείου Κυριάκο Κουτσομάκλλη για μίαν αναδρομική του Διαμαντή Διαμαντοπούλου, εκείνος με παρέπεμψε στις καλένδες. Πονεμένη ιστορία. Αναδρομική του Διαμαντή Διαμαντοπούλου πάντως ετοίμαζε και ο Άγγελος Δεληβοριάς, ο πολύτιμος άγγελος της τέχνης, αλλά τον πρόλαβε ο θάνατος. Έκτοτε οι θύρες είναι κλειστές για τον κορυφαίο ίσως μεταπολεμικό μας ζωγράφο παρότι όλα τα έργα είναι συγκεντρωμένα και έχει εκδοθεί και το σχετικό βιβλίο. Εκείνον που πάντρεψε την παράδοση και την αβανγκάρντ, με τρόπο προσωπικό όσο και ακραίο. Με τρόπο βαθύτατα υπαρξιακό. Όμως αυτά είναι δύσκολα και επικίνδυνα πράγματα ενώ εμείς βολευόμαστε με συναισθηματισμούς και διακοσμητικότητες εκτός ιστορίας. Οι πόρτες ήταν και θα είναι ανοιχτές για τους συμπαθείς καλλιτέχνες  Σόρογκα,  Μαδένη, Μποκόρο κ.λπ όπως ήταν παλιότερα για τον Επαμεινώνδα Θωμόπουλο ή τον μπάρμπα Σπύρο Βασιλείου αλλά όχι και για τον Μαλτέζο ή τον Διαμαντόπουλο. Όχι για τον Σκλάβο ή τον Μπουζιάνη. Η δικαιοσύνη των μετρίων και ο πολιτισμός των "ημετέρων". Η τέχνη ως φιλανθρωπία.

Χρήστος Αντωναρόπουλος, από την σειρά Οι Σημαιοφόροι. Θα εκτεθεί στις 12 Μαΐου στα πρώην δικαστήρια της Σανταρόζα

ΥΓ. Έγραφα τα εξής σταθερά επίκαιρα σ' ένα παλιότερο μου κείμενο με τίτλο "Η φούσκα της τέχνης":

Ένα ευχάριστο νέο. Οι εμπορικοί ζωγράφοι που από απληστία διέλυσαν το σύμπαν μπουκώνοντας το σύστημα με μια τεράστια μεν παραγωγή μετρίων όμως έργων και ταυτίζοντας πονηρά την αισθητική αξία των έργων με την οικονομική, δεν πουλάνε πια. Ή πουλούν με οδυνηρές εκπτώσεις. Κι ένα δυσάρεστο. Ούτε κι οι άλλοι πουλάνε. Κι αυτό είναι άδικο. Γιατί εξακολουθεί να παράγεται υψηλή τέχνη στη πατρίδα μας και μάλιστα σε πολύ χαμηλές τιμές. 

Κάποτε πάντως πρέπει να κάνουμε μια κουβέντα  για την τεράστια φούσκα της τέχνης όλα αυτά τα χρόνια ... Είναι εθνική υπόθεση και σχετίζεται με την παιδεία και την αυτογνωσία μας. Αλλά και το απίστευτο μαύρο χρήμα που κρουνηδόν διακινήθηκε τότε. Όταν οι τιμές των πινάκων ανέβαιναν τρελά σαν τις μετοχές της τράπεζας Αττικής. Αλλά και για όσους γελοίους ή πονηρούς πλειοδότησαν στο άκρως κατασκευασμένο Χρηματιστήριο της. Εξαπατώντας. Αισχροκερδώντας. Και δημιουργώντας, τέλος,  την ψευδαίσθηση σε εκατοντάδες μεγαλογιατρούς ή μεγαλοδικηγόρους ότι αγοράζοντας σωρηδόν πίνακες και ξεπλένοντας αδήλωτα κέρδη ή φακελάκια, γίνονταν αυτόματα συλλέκτες ή αποκτούσαν ευαισθησία και γνώση. Και ότι η τέχνη σχετίζεται άμεσα με την ιδιοκτησία και την κατοχή.( Και όχι με την ανασφάλεια )!

 

"Εμπόλεμη" Τέχνη

Ή, μήπως πυρομαχικά πολυτελείας;

Ένας ποιητής είναι ένας εργάτης στη βάρδια του /ένας στρατιώτης στο πόστο του...
Γιάννης Ρίτσος

Το έργο τέχνης μόνο παρεμπιπτόντως είναι ντοκουμέντο. Κανένα ντοκουμέντο δεν είναι από μόνο του έργο τέχνης.

Walter Benjamin, Μονόδρομος, εισαγωγή - μετάφραση Νέλλη Ανδρικοπούλου, Εκδόσεις Άγρα, 2004.

Με τον Θόδωρο Παπαγιάννη στο μουσείο του - Ελληνικό Ιωαννίνων - κι εμπρός στο έργο του " Θνήσκων Πολεμιστής". 

Κάθε πόλεμος είναι μία αυτοεκπληρούμενη αθλιότητα, κάθε πόλεμος δεν έχει ποτέ νικητές κατά βάθος παρά μόνο σταθερά ηττημένους. Όσο κι αν κάποιοι κραδαίνουν προς στιγμήν σημαίες θριαμβόλεθρων ή λάβαρα ευκαιρίας, νικητές είναι πάντα ο θάνατος και η καταστροφή.  Έτσι κάθε νέος πόλεμος σωρεύει τα καινούργια ερείπια του πάνω στους προηγούμενους πολέμους και αποδεικνύει πόσο ελάχιστα έχει διαφοροποιηθεί το ανθρώπινο κτήνος από την εποχή του Ομήρου ως σήμερα. Κάθε πόλεμος γίνεται μια ακόμη πληγή πάνω στο εξακολουθητικά βιασμένο σώμα του πολιτισμού μας και, ασχέτως της περιοχής όπου λαμβάνει χώρα, κατατρώγει έμμεσα ή άμεσα ολόκληρο τον πλανήτη. Το ξέρουμε πια...Κάθε πόλεμος είναι μία βλασφημία απέναντι σε ό,τι καλό οι ανθρώπινες κοινωνίες έχουν χτίσει και αποτελεί το αποκρουστικό πρόσωπο του θανάτου απέναντι σ' εκείνη την, έστω περιορισμένη και αισχυντηλή, αθανασία με την οποία το κάλλος της δημιουργίας παρηγορεί τους ανθρώπους. Επειδή αυτό σημαίνει τέχνη: Τη μοναδική δυνατότητα αθανασίας που δικαιούμαστε εμείς, τα θνητά, περίτρομα όντα απέναντι στην αλαζονική αθανασία και την αγέρωχη αιωνιότητα των θεών. Εφόσον κι εμείς μπορούμε, μέσα από την τέχνη, να κατασκευάζουμε έργα που θα ζουν για πάντα. Και μέσω αυτών θα επιβιώνει και η ουσιαστικότερη εκδοχή της ύπαρξης μας. Έτσι, ο Μουσόρσκι και ο Λέρμοντοφ, ο Τολστόι ή ο Τσέχωφ δεν πέθαναν ποτέ, όπως δεν θα πεθαίνουν ποτέ ο Σταυρόγκιν ή ο πρίγκιπας Μπολκόνσκι. Η Νατάσσα ή η Σόνια. Η Μάσα και ο θείος Βάνιας.
Επειδή λοιπόν η τέχνη είναι εξ ορισμού το άκρον αντίθετο, η απόλυτη άρνηση και η οντολογική ακύρωση της βίας και του πολέμου, ipso facto είναι ανεπίτρεπτο να χρησιμοποιείται η τέχνη σαν μια ακόμη πολεμική μηχανή, ένας ανίερος μοχλός πίεσης - είναι σαν να θέλεις να πυροβολήσεις μ' ένα τριαντάφυλλο - και ένα επιπλέον μέσο, όπως ειπώθηκε από επίσημα χείλη, για να εκβιάσεις (;) την ειρήνη (sic). Είναι τέλος ανίερο και ανεπίτρεπτο να εμπλέκονται οι δημιουργοί σε παιχνίδια συμψηφισμών ή απειλών μέσω αποκλεισμών ή ποινικοποίησης των απόψεων, των ανθρωπίνων σχέσεων, των ιδεολογικών και κοινωνικών συμπαθειών.
"Αισθάνομαι αηδιασμένος από τις επιστολές απόρριψης, ματαιώσεις προσκλήσεων, αποσύρσεις κονδυλίων, καταγγελίες συμφωνιών κ.λπ. κατά Ρώσων ερευνητών ή δημιουργών από πανεπιστημιακούς της Δύσης που μάχονται τον Πουτινισμό επιτιθέμενοι ακριβώς σ' εκείνους που υποφέρουν από τον Πουτινισμό επί δεκαετίες", έγραψε στο Twitter ο Ίλια Ματβέγεφ, αντιπρύτανης Διεθνών Σχέσεων στο Βορειοδυτικό Ινστιτούτο Διοίκησης RANEPA με έδρα την Αγία Πετρούπολη.
Ο Τσαρούχης μιλώντας για τους καλλιτέχνες, τις φιλοδοξίες και την προσφορά τους έλεγε συχνά: Ας κάνει ο καθένας τη δουλειά του κι ας αφήσουμε την ιστορία να κάνει και εκείνη τη δική της δουλειά. Επειδή η Ιστορία είναι αμείλικτη σε όσους την αγνοούν. Παραφράζοντας τα λόγια αυτά θα έλεγα ας αφήσουμε τους καλλιτέχνες να κάνουν τη δουλειά τους, ας τους αφήσουμε να σώσουν ό,τι μπορεί να διασωθεί και ας μην τους ανακατεύουμε σ' εκείνα τα έργα που συνιστούν εξ ορισμού το διάβολο και την κόλαση τους. Εξάλλου δεν υπάρχει τέχνη που να μη φέρει αναγκαστικά ένα πολιτικό πρόσημο. Ακόμα κι αυτή που δηλώνει πλήρως απολιτίκ. Βέβαια, μέσα στο  politically correct πνεύμα της εποχής οι δυνάμεις της εξουσίας εξωθούν τους εργάτες της τέχνης, ιδιαίτερα τους διάσημους, να στρατευτούν καλά και σώνει προς τη μία ή την άλλη πλευρά δίκην πυρομαχικών πολυτελείας. Τεράστιο σφάλμα. Εισβάλλοντας ο Πούτιν στην Ουκρανία ξεκίνησε κατ' ουσίαν έναν οδυνηρό εμφύλιο ανάμεσα στη χώρα του και τη χώρα στην οποία ευδοκίμησε η πιο αρχέγονη ρίζα της ενιαίας, ρωσικής παράδοσης. Και αυτό είναι κάτι που θα το πληρώσει ακριβά, δυστυχώς όχι μόνο ο ίδιος. Και βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα. Θα το πληρώσει όμως κι η Ευρώπη, ο κοινός μας πολιτισμός: Ο Έρεμπουργκ, ο Μπουλγκάκοφ, ο Αραγκόν, ο Καζαντζάκης, ο Σεβαστίκογλου, ο Εμπειρίκος, ο Λόρκα, ο Μοντάλε, ο Αϊζενστάιν, ο Στραβίνσκι. Αφού, αν κάτι δεν μπορούν να πλήξουν ακόμα και οι πιο τελειοποιημένες βόμβες, είναι τα σύμβολα και οι άυλες εικόνες. Το ιερό παλλάδιο των Ουκρανών, η Παναγία του Βλαντιμίρ, παλαιολόγεια εικόνα που πρωτοέφτασε στο Κίεβο, φυλάσσεται σήμερα στη Μόσχα! Επειδή την ζήτησε ο πρίγκιπας του Κρεμλίνου ως βοήθεια το 1395 για να αποκρούσει τον Ταμερλάνο. Ενώ η πρώτη μεγάλη εκκλησία των εκχριστιανισμένων Ρως του Σβιατοσλαβ είναι η Αγία Σοφία του Κιέβου, με τους 13 τρούλους (!) και τα υπέροχα ψηφιδωτά κωνσταντινοπολίτικης αισθητικής, περικαλλές κτίσμα του 11ου αιώνα. Από την Κριμαία ήταν επίσης ο περίφημος θαλασσογράφος που επηρέασε και τον δικό μας Βολανάκη, ο Ιβάν Αϊβαζόφσκι, καλλιτέχνης που μεγαλούργησε εμπνεόμενος από την Ελληνική Επανάσταση. Φανταστείτε να απαγορευτεί μια αναδρομική έκθεση των έργων του; Ένας από τους πιο μεγάλους Έλληνες που σήμερα διαπρέπουν διεθνώς, είναι ο διευθυντής της όπερας του Περμ και της ορχήστρας MusicAeterna Θεόδωρος Κουρεντζής. Για σκεφτείτε να του απαγορευθεί η πρόσβαση στο Μέγαρο Μουσικής; Όταν μικρόνοες πολιτικοί εισβάλλουν στο χώρο του πολιτισμού, τότε ναρκώνεται η λογική και από τον ύπνο της γεννιούνται τέρατα (για να παραφράσουμε τον πασίγνωστο τίτλο χαρακτικού του Γκόγια).
Η ρώσικη ζωγραφική ξεκινάει από τις όχθες του Δνείπερου και την άφιξη εκεί του πρώτου διεθνούς Έλληνα καλλιτέχνη στην ιστορία της τέχνης, ενός Greco της Ανατολής. Του μυθικού αγιογράφου Θεοφάνη του Έλληνα από την Πόλη, δασκάλου του εξ ίσου μαγικού Αντρέι Ρουμπλιόφ, τον 14ο αιώνα. Εκείνου του ζωγράφου δηλαδή που μνημείωσε με την τέχνη του ο Αντρέι Ταρκόφσκι. Μπορούν να αποκλειστούν, να διαγραφούν, να περιχαρακωθούν σε γελοίες απαγορεύσεις όλα αυτά; Αντίθετα. Όσο μεγαλύτερη είναι η τέχνη, τόσο  πιο σπιθαμιαίοι φαίνονται οι νάνοι του πολέμου. Κι όσο κι αν σιχαίνομαι τον Πούτιν και το απολυταρχικό, αντιδημοκρατικό καθεστώς του, άλλο τόσο φοβάμαι και τρέμω όλους εκείνους που στήνουν συνεχώς με υπολογισμό και μεφιστοφελική ιδιοτέλεια εστίες πολέμου σε όλο τον πλανήτη απομυζώντας τον πλούτο των πιο αδύναμων και εξωθώντας τους λαούς να γίνουν ανδράποδα και βορά στα τανκς και τα αεροπλάνα τους. Η τέχνη όμως δεν μπορεί ποτέ να καταστεί "εμπόλεμη". Ο δικός της "πόλεμος" λέγεται παγκόσμια ειρήνη. Λέγεται χαρά της ζωής και ελευθερία της έκφρασης.

ΥΓ. Τα υγρά σύννεφα της δύσης ήσαν αλλιώς πριν τα ζωγραφίσει ο Tiepolo. Ομοίως και οι θάλασσες του βορρά πριν τον Turner. Γενικά ο κόσμος δεν είναι ο ίδιος μετά την μεγάλη, ευρωπαϊκή ζωγραφική. Ομοίως και με την μεγάλη μουσική. Της οποίας τελευταίο, μεγάλο κεφάλαιο υπήρξε η Ρώσικη Πρωτοπορία. Επανάσταση των μορφών! Ο Μαγιακόφσκι και ο Μάλεβιτς. Μία πρωτοπορία που, φευ,εκφύλισε και εκμηδένισε ο σταλινισμός. Το δόγμα Ζντάνοφ. Δεν θα το αποκρύψω.
Το πρόβλημα πάλι της τέχνης σήμερα είναι ότι παραπαίει χωρίς μεταφυσική άλω ενώ ο κόσμος της, απομαγευμένος, δεν δέεται πλέον στο μυστήριο. Ούτε θηρεύει το αίνιγμα γοητευμένος από τις Σειρήνες της εξουσίας, της αγοράς και τους κεκράχτες του προφανούς...Άνθρωποι όμως που δεν αγαπούν τίποτε και δεν πιστεύουν πουθενά, μπορούν ν' αγαπήσουν την τέχνη και να πιστέψουν στους εργάτες της;
ΥΓ 2. Κι εμείς; Εμείς ας μην παίζουμε παθητικά το παιχνίδι τους κάθε φορά, αφού δεν μπορούμε να επιβάλουμε το δικό μας. Αντίθετα, ας προβάλουμε μεθοδικά τον διαχρονικό πολιτισμό που εκπροσωπούμε. Αυτό κι αν είναι πολιτική πράξη. 

Το '21, το '22 και ο Μαρκ Μαζάουερ

(Ή, Ήρωες για μια μέρα)

" Ό άνθρωπος θέλησε να ελευθερωθεί από το Θεό και υποδουλώθηκε στο Χρόνο. Αυτό είναι το δράμα του καιρού μας".
Άγγελος Τερζάκης

Ο Θουκυδίδης του Μεμά Καλογηράτου, 1997.

Η επέτειος του 2021 υπογράμμισε τι κέρδισε το έθνος επαναστατώντας αλλά και τι απώλεσε δημιουργώντας κράτος. Φέτος, έναν χρόνο μετά και παραμονή της 25ης Μαρτίου, ας αναστοχαστούμε κέρδη, ζημίες ή θριαμβόλεθρους καθώς η ειμαρμένη θέλει κάθε '21 να το ακολουθεί το '22. Κι ας συμφωνήσουμε πρώτα πως αυτό που ονομάζουμε "ιστορία", είναι πρωτίστως μία κατασκευή και ασφαλώς μία μυθοπλασία. Όλα τα άλλα έπονται. Η ιστορία, εντός ή εκτός εισαγωγικών, έστω κι αν βολεύεται να πιστεύει - δηλαδή, εμείς βολευόμαστε να πιστεύουμε - ότι υπηρετεί μεταφυσικές έννοιες όπως η "αλήθεια", η πιστή αναπαράσταση των γεγονότων, η "αντικειμενικότητα" ως προς την έκθεση τους, η αψεγάδιαστη καταγραφή της "πραγματικότητας" και ούτω καθεξής. Ακόμα περισσότερο θα έλεγα - σ 'ένα σχήμα υπερβολής - πως όσο πιο επιτυχημένη είναι η καταγεγραμμένη ιστορία, τόσο πιο ανεξάρτητα λειτουργεί από την όποια, βιωμένη πραγματικότητα. Τείνω μάλιστα να πιστεύω πως η ιστορία - όπως εξάλλου και η τέχνη - είναι εκείνη η πραγματικότητα που υπερβαίνει δημιουργία και ποιητικά το πραγματικό. Στην ελληνική ιστορία, δυστυχώς, το 1821 και τους εορτασμούς του ακολουθεί σχεδόν νομοτελειακά το '22 και οι οδυρμοί του. Με την εμπειρία λοιπόν 200 και 100 ετών αντίστοιχα, οφείλουμε σήμερα να σταθμίζουμε νηφάλια το εθνικό μας μέλλον. Συνειδητοποιώντας πόσο πολύ τιμωρεί η ιστορία όσους την αγνοούν.

Υπό την έννοια αυτή ο Μαρκ Μαζάουερ, εξαιρετικά προικισμένος αφηγητής, ταλαντούχος συνθέτης των πιο ετερόκλητων εικόνων, έχει γράψει ένα θαυμάσιο βιβλίο για την Ελληνική Επανάσταση αλλά και το μέλλον του νεοπαγούς κράτους, στηριγμένο, όπως επιβάλλεται επιστημονικά, σε πολυάριθμες πήγες και ιδωμένο από διαφορετικές οπτικές γωνίες αλλά κυρίως - κι αυτό είναι που μετράει κατά τη γνώμη μου - μας έδωσε ένα κείμενο που διαβάζεται σαν μυθιστόρημα, το κορυφαίο "μυθιστόρημα" μιας εποχής θα έλεγα, ικανό να ταξιδέψει εκείνη την εποχή στη δική μας.

Ο Ησίοδος του Θόδωρου Παπαγιάννη.

 Συνδυάζοντας ο Μαζάουερ τη μεγάλη ιστορία και τη μικρή, τις κινήσεις των ισχυρών και τα πολιτικά παιχνίδια των μεγάλων δυνάμεων με την καθημερινή ζωή, τις ανάγκες ή την απελπισία των καθημερινών ανθρώπων κατορθώνει να συνθέσει καλειδοσκοπικά μιαν επιβλητική τοιχογραφία, ένα μνημειώδες φρέσκο φιαγμένο από λέξεις. Έτσι οι κινήσεις και οι επιλογές των προκρίτων οι μυστικοί και η φανερή δράση της φιλικής Εταιρείας οι προσπάθειες των Φιλελλήνων εντός και εκτός της επαναστατημένης Ελλάδας συνδυάζονται με γεγονότα όπως το ότι παρακολουθεί ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης από το παράθυρο της φυλακής του την εκτέλεση του γιου, του δολοφόνου του Καποδίστρια. Η η μυθική άμυνα τον υπερασπιστών το απόρθητο φρούριο της γραμβούσας με την Lady Diana και τον Kάρολο να κολυμπάνε στα νερά της ενάμιση αιώνα αργότερα. Επίσης πολλές ιστορίες μικρών παιδιών που πουλιούνται στα σκλαβοπάζαρα μετά τις καταστροφές της Σμύρνης η της Χίου για να γίνουν αργότερα αξιωματούχοι της οθωμανικής αυτοκρατορίας η να καταστούν μέλη της αγγλικής αριστοκρατίας. Ιστορία πώς 1 θολό φουρτουνιασμένο ποτάμι τη μοίρα των ανθρώπων σαν μία δύναμη που ανακατεύει ακατάπαυστα σε μία χύτρα και τη ζωή και το θάνατο. Αυτό δηλαδή θα έλεγαν οι αρχαίοι ειμαρμένη. Ο Μαζάουερ είναι φιλέλληνας αλλά είναι και βρετανός. Έτσι, αποθεώνει τον Μαυροκορδάτο που τον θεωρεί πρωταγωνιστική φιγούρα του ξεσηκωμού ενώ αντίθετα βλέπει με πολλή καχυποψία τον Κολοκοτρώνη του οποίου τις αδυναμίες δεν συγχωρεί. Οι καλύτερες σελίδες του βιβλίου αφορούν στην τεράστια επίδραση που είχε η Παλιγγενεσία μας στο ευρύτερο, ευρωπαϊκό γίγνεσθαι, την τέχνη, τους μεγάλους δημιουργούς, την καθημερινότητα των ανήσυχων πολιτών στο Παρίσι, τη Μασσαλία, τη Ρώμη, Γενεύη, το Μόναχο.Ας εορτάσουμε λοιπόν και φέτος την 25η Μαρτίου όπως της αξίζει. Όπως μας αξίζει. Καθιστάμενοι, όλοι μας, ήρωες, έστω, για μια μέρα! Όπως τότε. Όταν είμασταν παιδιά και στις σχολικές γιορτές υποδυόμασταν άλλος τον Μπότσαρη ή τον Κατσαντώνη κι άλλη την Μπουμπουλίνα ή την Μαντώ. Πιτσιρίκια - ήρωες! Ήρωες για μια μέρα. Τι πιο παρήγορο σ' αυτούς τους περίεργους, τους ζοφερούς καιρούς.

ΥΓ 1. Είναι αλήθεια ότι ζήλεψα το βιβλίο του Μαρκ Μαζάουερ. Θα ήθελα να το είχα γράψει εγώ. Ανατρέχοντας λοιπόν, για λόγους ισορροπίας σε ένα άλλο, ιστορικοαισθητικό κείμενο, ενός σπουδαίου Έλληνα  στοχαστή, του παρισινού Κώστα Παπαϊωάννου (1925 - 1981)  εντοπίζω τα εξής στο βιβλίο του "Τέχνη και πολιτισμός στην Αρχαία Ελλάδα", Εναλλακτικές Εκδόσεις, σελ.142 - 3:
"...Είναι στον 6ο αιώνα που ο ορθός λόγος αναφερόμενος αποκλειστικά στον εαυτό του και απελευθερωμένος από κάθε περιορισμό και υποταγή στην κοινή γνώμη και στην παράδοση, προσπάθησε για πρώτη φορά να διατυπώσει μία αντίληψη για τον κόσμο και τη θέση του ανθρώπου μέσα στον κόσμο. Και αποτελεί κοινοτοπία να υπενθυμίσουμε ότι από τότε η κατάσταση των ουσιαστικών προβλημάτων δεν έχει μεταβληθεί σημαντικά. Από τον Θαλή στον Ιπποκράτη και τον Θουκυδίδη η εξέλιξη είναι εκπληκτική και χαρακτηριστική αλλά δεν είναι μονόδρομος. Ενώ επιβεβαιώνεται η κυριαρχία της ορθολογικής σκέψης, ταυτόχρονα σχεδόν παντού στην Ελλάδα οι οργιαστικές λατρείες εξακολουθούν να καταφεύγουν στον χορό και στη μέθη για να προκαλέσουν στους οπαδούς τους την έκσταση και την παράδοση στον Θεό (ενθουσιασμός)..."
Ο Παπαϊωάννου σαν τον Μαζάουερ, πιστεύει βαθιά, μέσα από την ασύλληπτη του αρχαιογνωσία, πως μόνο η ενδελεχής γνώση του κλασικού αλλά και ο ειλικρινής έρωτας των επιτευγμάτων του μπορούν να προσδώσουν στο σημερινό, κλυδωνιζόμενο κόσμο μία τρόπιδα και μίαν ελπίδα. Αυτός, τελευταίος ρομαντικός της ουτοπίας και της επανάστασης και της τέχνης ως αδιάκοπα επαναστατικής - ανατρεπτικής διαδικασίας.  Το 1821 δηλαδή ως υψηλή μορφή τέχνης!

ΥΓ.
Κάνοντας τώρα έναν απολογισμό θεωρώ ότι οι κορυφαίες, καλλιτεχνικές εκδηλώσεις της περασμένης χρονιάς με θέμα το '21 ήταν κατά σειράν:
Η έκθεση σχεδίων και παστέλ του Μακρή "Εν Ξιφήρεις" στο ΚΠΣΝ με κεντρικό θέμα τον ζωγράφο Θεόφιλο,  η γλυπτική παρέμβαση - αναφορά στο Μεσολόγγι " Έξοδος" του Θεόδωρου Παπαγιάννη στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης με τις 400 τερακότες και την προσθήκη των τοτεμικών γλυπτών του στο προστώο. Και, τέλος, το πολυεπίπεδο, μουσικό - ιστορικό δράμα " Το Κάλεσμα του Προμηθέα", εμπνευσμένο από την Επανάσταση, του ποιητή Χριστοφόρου Χριστοφή και του συνθέτη Νίκου Ξανθούλη στο Μέγαρο Μουσικής. 

Τέχνη και κράτος

Υπουργεία, τέχνη και κακοπιστία

Μία επίσκεψη στο Υπουργείο Δικαιοσύνης, ένα κατά τα άλλα ασήμαντο, δημόσιο κτίριο όπως είναι τα περισσότερα στη πατρίδα μας, είναι πάντα - ιδιαίτερα για τον αμύητο - αληθινή αποκάλυψη. Έκπληξη μεγατόνων.

Από την είσοδο ακόμη ως το υπερώο αλλά κυρίως στον τρίτο όροφο πού είναι τα κεντρικά γραφεία διοίκησης, ο επισκέπτης συναντάει έκπληκτος ένα πανόραμα της νεοελληνικήςζωγραφικής καθώς πίνακες παλαιότεροι και νεότεροι κοσμούν διαδρόμους, γραφεία, αίθουσες συνεδριάσεων και λοιπά. Όλα αυτά τα κατάφερε ο νυν υπουργός Δικαιοσύνης Κώστας Τσιάρας, γνωστός φιλότεχνος από την Καρδίτσα, ο οποίος μετέφερε ένα μεγάλο κομμάτι της συλλογής του στους κοινόχρηστους χώρους του υπουργείου του ως συμβολική συνύπαρξη τέχνης και Θέμιδας. Σαν υπόρρητη υπενθύμιση ότι η απονομή δικαιοσύνης είναι μέγιστη μορφή ανθρωπισμού. Δηλαδή τέχνης. 

Νομίζω πως αυτό που συμβαίνει στο κτήριο της Μεσογείων, πίσω από τις σχολές της αστυνομίας είναι μοναδικό όχι μόνο για την Ελλάδα αλλά για ολόκληρη την Ευρώπη. Δεν νομίζω ότι μπορεί συχνά να δει κανείς στο διάδρομο ενός υπουργείου έργα λ.χ του πολύ γνωστού ζωγράφου της Αντίστασης και μέλους του ΚΚΕ Γιώργου Γούλα (1919 - 2015) ή του πρόσφατα χαμένου Κυριάκου Κατζουράκη (1944 - 2021) αλλά και νεότερων δημιουργών όπως είναι ο Εδουάρδος Σακαγιάν, ο Θανάσης Μακρής, ο Κώστας Παπανικολάου ή ο Τάσος Μαντζαβίνος. 

Η είσοδος μάλιστα του υπουργείου εδώ και δύο χρόνια έχει διαμορφωθεί με έναν πάρα πολύ εντυπωσιακό τρόπο ώστε πρωτότυπα, φιαγμένα για την περίσταση μεγάλα σχέδια του γνωστού ζωγράφου - αγιογράφου Χρήστου Παπανικολάου ( το Βήμα έχει παρουσιάσει κι άλλες φορές την συνεργασία του με τον Αλβανίας Αναστάσιο) να μεταφερθούν σε μεγάλους καμβάδες μέσω εξαντλητικών εφαρμογών από τον κομπιούτερ στο μηχάνημα ακριβείας που λέγεται χρωμογράφος (drum scanner) και να δημιουργήσουν ένα επιβλητικό σύνολο με Αγγέλους της Δικαιοσύνης, ναούς της θέμιδας κ.α. ύψους τριών και μήκους περίπου 30 μέτρων. Το έργο - παρέμβαση αυτό δεν είναι προσφορά του ζωγράφου μόνο στον Κώστα Τσιάρα αλλά κυρίως στο υπουργείο και βέβαια θα κοσμεί το κρατικό κτήριο κι όταν ο νυν υπουργός αποχωρήσει. Ο Χρήστος Παπανικολάου που ζει μόνιμα στα Τίρανα επί εικοσαετία και αγιογραφεί μόνος του μ' έναν πραγματικά πρωτότυπο και ρηξικέλευθο τρόπου τον περικαλλή όσο και τεράστιο ναό της Ανάστασης, τη Μητρόπολη δηλαδή των Τιράνων, αλλά και το μαγικό, μικρό παρεκκλήσιο της Γέννησης δίπλα της, έργα αμφότερα του αρχιεπισκόπου Αναστασίου. Τι κρίμα λοιπόν και τι άδικο που πρόσφατα η Εφημερίδα Συντακτών θέλοντας να κάνει αντιπολίτευση εν ου παικτοίς κατηγόρησε προσωπικά τον συγκεκριμένο υπουργό Δικαιοσύνης και συλλέκτη ότι κατασπαταλά το δημόσιο χρήμα για να φτιάξει... ταπετσαρίες (sic). Έτσι δηλαδή αποκάλεσε - ταπετσαρίες - ο ευαίσθητος συντάκτης τα πρωτότυπα έργα που πρόσφερε εντελώς αφιλοκερδώς ο Χρήστος Παπανικολάου τυπώνοντας τα με το ελάχιστο δυνατό κόστος στα εργαστήρια της περιοχής του, της Λάρισας και μεταφέροντας τα στην Αθήνα. Αν και δεν θα ήταν κακό να υπάρχουν καλαίσθητες ταπετσαρίες στην είσοδο ενός δημόσιου καταστήματος Το αντίθετο μάλιστα. Θυμάμαι εδώ πόσο θετική εντύπωση μου έκανε η είσοδος κεντρικής υπηρεσίας του Δήμου Αθηναίων επί της Λιοσίων που κοσμείται από μεγάλη τοιχογραφία Γιάννη Μόραλη. 

Ειρήσθω εν παρόδω, για να επιστρέψουμε στον Παπανικολάου, ότι η όλη διαδικασία (σχεδίαση, εκτέλεση, εφαρμογή in situ κ.λπ) απαίτησε περισσότερο από δύο μηνών εργασία. Προσωπικά με ενοχλούν τόσο η κακοπιστία όσο και η εμπάθεια η οποία εμφιλοχωρεί στις μέρες μας σε κάθε εκδήλωση του ιδιωτικού ή του δημόσιου βίου. Πρόκειται για ένα είδος αρρώστιας που κατατρώγει δικαίους και αδίκους ενσταλάζοντας στο ευρύτερο κοινό το μίσος και την καχυποψία. Ιδιαίτερα μάλιστα όταν πρόκειται για τέχνη, τότε δεν τηρούνται καν τα προσχήματα. Υπενθυμίζουμε ότι ανάλογη δυσφήμιση υπέστη προσωπικά ο δήμαρχος Αλίμου Ανδρέας Κονδύλης όταν προσπάθησε με ελάχιστα οικονομικά μέσα και με πολύ ενθουσιασμό να δημιουργήσει μία πρωτότυπη συλλογή σύγχρονης ελληνικής τέχνης για το Δήμο του. Μία Δημοτική Πινακοθήκη! Τότε όλοι οι "προοδευτικοί" εξανέστησαν. Πού ακούστηκε Δήμος να αγοράζει πίνακες; Οι Δήμοι είναι μόνο για να πληρώνουν αργομισθίες και να φτιάχνουν και να ξαναφτιάχνουν πεζοδρόμια με την νόμιμη μίζα του 30%. Έτσι τις πρωτοβουλίες του ακολούθησαν καταγγελίες στον ΣΔΟΕ, καταγγελίες στην εφορία, καταγγελίες στο Ελεγκτικό Συνέδριο, καταγγελίες στην Εθνική Πινακοθήκη ώστε να αποδειχθεί πως τα έργα που αγοράζονται με όλες τις σύννομες ενέργειες είναι ή ακριβά, ή πλαστά, ή και τα δύο μαζί. Και βέβαια όλες αυτές οι κατηγορίες καταρρίφθηκαν όμως η λάσπη και η δυσάρεστη αίσθηση παραμένουν. Όποιος αγαπάει την τέχνη στην Ελλάδα, ιδιαίτερα αν είναι δημόσιο πρόσωπο, πρέπει αναγκαστικά να ριφθεί στο πυρ το εξώτερον. Αφού όλα πρέπει να έρθουν και να εξισωθούν στο δικό μας σπιθαμιαίο μέγεθος. Με όσα μπορούμε να κατανοήσουμε. Πώς το είπε ο σοφός; Όταν ο ήλιος πέφτει, η σκιά των νάνων φαντάζει γιγάντια.

ΥΓ. Μελετώντας την εξέλιξη της νεοελληνικής ζωγραφικής οφείλουμε να σταθούμε ιδιαίτερα στη σχέση ανάμεσα στην αγιογραφία, ένα είδος εφαρμοσμένης τέχνης, και στην γενικότερη εικαστική έκφραση. Θα έλεγα, κάπως σχηματικά, ότι ζωγράφοι και αγιογράφοι πορεύονται δίπλα δίπλα ανταλλάσσοντας τεχνικά μυστικά αλλά και αισθητικές εμπειρίες. Από την εποχή ακόμα που ο νεαρός Νικηφόρος Λύτρας βοηθάει τον δάσκαλο του Λούντβιχ Τήρς στην ναζαρηνή αγιογράφηση της Σώτειρας Λυκοδήμου (ρωσικής εκκλησίας) ως τον Φώτη Κόντογλου και το αισθητικό κίνημα που πυροδότησε λόγω και έργω καθιστώντας επίκαιρο το Βυζάντιο στη καρδιά του Μοντερνισμού, η σχέση γίνεται αδιαμφισβήτητη. Οι μεγάλοι Δασκάλοι είναι και μεγάλοι αγιογράφοι, δηλαδή κομιστές μιας προσωπικής, ανανεωτικής πρότασης: Ο Παρθένης, ο Παπαλουκάς (Μητρόπολη Άμφισσας), ο Αστεριάδης, ο Γουναρόπουλος, ο Βασιλείου (Άγιος Διονύσιος Σκουφά), ο Εγγονόπουλος, ο Τσαρούχης, ο Κοψίδης, ο Μυταράς, ο Σάμιος κλπ. Πρόσφατα έκανα μια πρώτη παρουσίαση της αγιογράφησης του Αγίου Δημητρίου στον Σκαραμαγκά που φιλοτέχνησε το 1948 ο ναύτης τότε Παναγιώτης Τέτσης και ολοκλήρωσαν την δεκαετία του ’50 οι Αστεριάδης και Ξινόπουλος. Ένα μικρό κομψοτέχνημα!  Κατά σύμπτωση κι ο Αστεριάδης είναι από τη Λάρισα ενώ την δεκαετία του '90 ο νεαρός τότε Παπανικολάου συντήρησε τις τοιχογραφίες αυτές όταν ήταν ναύτης στου Παλάσκα. Η ζωή μας κύκλους κάνει. 

Ψυχοσάββατα και κάλλος αρχαίον

Η σημερινή μου επιφυλλίδα στο Βήμα

(Στη μνήμη όσων έφιαξαν τις εικόνες της πραγματικής πατρίδας, αυτής που ζει ασχέτως επετείων, κομμάτων, επικοινωνιακής λίγδας ή χυδαιότητας)

Εν συντομία: Πολιτισμό καλούμε το υλικό ή πνευματικό αποτύπωμα των δράσεων ενός συγκεκριμένου, κοινωνικού συνόλου. Τέχνη, πάλι, το ατομικό αποτύπωμα το οποίο, υπό προϋποθέσεις, επηρεάζει έμμεσα ή άμεσα το ανωτέρω κοινωνικό σύνολο. Σκέφτομαι πως κάθε φορά που θρηνούμε τον θάνατο ενός σημαντικού, ενός σπουδαίου συμπολίτη μας, δεν οδυρόμαστε τόσο για την φυσική του απώλεια. Πόσο μάλλον που παραμένει το έργο του ασπαίρον ως ζωντανή απόδειξη της ύπαρξης του και ένα είδος σταθερής ευλογίας απέναντι στην φθορά, φυσική ή συμβολική που μας απειλεί και κυρίως στην ασχήμια που μας ευτελίζει καθημερινά.

Θρηνούμε περισσότερο για εμάς τους ίδιους, για την δική μας απώλεια - ψυχική, αισθητική, ιδεολογική, πολιτισμική, ιστορική, υπαρξιακή. Επειδή οι δημιουργοί αυτοί με τον τρόπο τους έχουν καταστήσει και εμάς τους ίδιους σημαντικούς αφού συμμετείχαμε, ο καθένας με τις δυνατότητες του, στο δικό τους όραμα. Σαν ένα είδος συλλογικής γιορτής. Αυτό το όραμα, αυτήν την ιδεατή πατρίδα των εικόνων ή των λέξεων, των νοημάτων ή των τεχνουργιών τώρα θρηνούμε. Αυτή είναι η μεγαλύτερη απώλεια. Η αναντικατάστατη. Καθώς επικρατεί σταθερά η δημοκρατία των μετρίων, τα σπιθαμιαία μεγέθη που κορδακίζονται εν ου παικτοίς. Οι ανάρχιδοι, οι σπουδαρχίδαι κι οι σταρχιδιστές.

Όλες αυτές προσωπικότητες, ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Αλέκος Φασιανός ή ο Κυριάκος Κατζουράκης, ο Χρόνης Μπότσογλου

Άγιος Δημήτριος Στρατοπέδου Παλάσκα. Τοιχογραφίες, τέμπλο Π. Τέτσης

μόλις χτες, ο Θόδωρος Αγγελόπουλος, ο Παναγιώτης Κονδύλης, ο Νίκος Κούνδουρος, ο Γιάννης Κουνέλλης, ο Δημήτρης Μυταράς, ο Βλάσης Κανιάρης, η Αγγελάκη - Ρουκ, η Κική Δημουλά, ο Γιάννης Δάλας προχτές, στάθηκαν  σημεία αναφοράς και ταυτότητες μιας ολόκληρης εποχής και μιας άλλης πατρίδας. Εκπροσωπώντας την αληθινή ηγεσία του τόπου πάνω και πέρα από τους εμπόρους της εξουσίας, τους εργολάβους του τόπου, τους προσκυνημένους και τους "ρεαλιστές".

Μιας μεγάλης Ελλάδας, ενός έθνους και μιας χώρας εικόνων και ιδεών που δεν έχει σχέση με την μιζέρια των ημερών. Κοσμοπολίτες οι περισσότεροι αλλά και βαθιά χθόνιοι, αληθινοί δαίμονες του γενέθλιου τόπου, απέδειξαν ότι υφίσταται σύγχρονος, ελληνικός πολιτισμός, ένας πολιτισμός που αντιστέκεται, με συνείδηση ελευθερίας και επαναστατικά ανακλαστικά και πως δεν πρόκειται για μιαν ακόμη έωλη κατασκευή των πολιτικάντηδων.

Ένας πολιτισμός που δεν χωράει στα μουσεία τους, τις επετείους τους, τον εφησυχασμό των διακηρύξεων τους. Στο πολιτικό ή πολιτιστικό τους κιτς.

Και ότι είναι κάτι, κάτι μοναδικό και πολύτιμο που αναβλύζει από την πιο μυστική ρίζα μας. Αυτό είναι που θάβουμε και που μοιρολογούμε κάθε φορά. Κάτι που δεν αναπληρώνεται. Κάτι για το οποίο δεν υπάρχει, φευ, ορατή συνέχεια.

Εξ ου και η ακατασίγαστη μελαγχολία μας.

Για αυτήν την συμβολική απώλεια, την τόσο μεγάλη  θρηνούμε κάθε φορά και ιδιαίτερα τα ψυχοσάββατα της κάθε Άνοιξης. Των Χαιρετισμών και της χαρμολύπης της Μεγαλοβδομάδας. Επειδή μικραίνει δραματικά ο τόπος και δεν βρίσκονται πολλοί πια για να ανασχέσουν αυτές τις σταθερές, μικρές ή μεγάλες, ήττες που υφιστάμεθα διαρκώς. Και μάλιστα χωρίς πόλεμο. Που είναι το πιο αξιοδάκρυτο. Όχι και πάλι όχι στην αγκουσεμένη, την υποχρεωτική ευτυχία και τη μαζική συγκίνηση. Όχι στον εκμαυλισμό και την κατατονία μιας ολόκληρης κοινωνίας... Όχι στην ηθική των ατάλαντων, όχι στην αλήθεια των μετρίων. Η ηδονή και η ευχαρίστηση είναι και πρέπει να παραμείνουν ατομικά σπορ επιβράβευσης εκείνων των ψυχών που αγωνίζονται για την αθανασία των σωμάτων τους, όπως απαιτεί το αρχαίο έθος (κι όχι αντίστροφα). Και ο έρωτας  πολεμική τέχνη χωρίς όμως σαδισμό, βία και ευτέλεια. Κυρίως αυτό. Έρωτας και για τους ανθρώπους και για τα πράγματα. Και μην ξεχνάτε: Οι λέξεις και οι θάλασσες μόνο τρικυμισμένες αποκαλύπτουν την αληθινή τους δύναμη. Μόνο τρικυμισμένες υπερασπίζονται την αλήθεια τους. Η μαγεία και η μαγγανεία των λέξεων.

ΥΓ 1. Αλλιώς... Πίσω από λέξεις έκρυψα τον δειλό που είμαι.

ΥΓ 2. Το Ρέκβιεμ, η νεκρώσιμη ακολουθία της καθολικής εκκλησίας, με τους στίχους του στερεότυπου, λατινικού κειμένου που αρχίζει με την αρχαία φράση  Requiem aeternam dona eis Domine (Δώσε τους Κύριε ανάπαυση αιώνια), έχει εμπνεύσει τους σημαντικότερους συνθέτες της δυτικής μουσικής για να δημιουργήσουν κορυφαία μουσικά έργα που αναφέρονται στο πένθος, στη μεταφυσική αγωνία, στην απώλεια αλλά και στην επική σύγκρουση του θανάτου και της ζωής μέσα στην ανθρώπινη συνείδηση. Ενδεικτικά αναφέρουμε το αγγελικό όσο και φοβερό Ρέκβιεμ του Mozart, το υπερβατικό Ρέκβιεμ του Fauré, το οπερατικό Ρέκβιεμ του Verdi, το δραματικό Ρέκβιεμ του Dvorak (ιδιαίτερα το υποβλητικό Dies Irae), κλπ. 

Αν υπάρχει ένας ακατάλυτος εσωτερικός σύνδεσμος ανάμεσα στη Ζωγραφική και τη Μουσική, αυτός σχετίζεται με την κοινή ροπή και των δυο αυτών εκφράσεων προς την αφαίρεση. Προς εκείνη δηλαδή τη δημιουργία που δεν αντανακλά την πραγματικότητα αλλά δημιουργεί μια καινούργια. Αυτή τη μυστική σχέση ανάμεσα στις οπτικές και τις ηχητικές φόρμες, το αφηρημένο, το μη αναπαραστατικό αλλά ούτε και αναπαραστάσιμο "γεγονός" διερευνά η έκθεση Requiem που διοργάνωσα πριν χρόνια, με έργα που εν πολλοίς φτιάχτηκαν για τον σκοπό αυτό ή ακολούθησαν, σε χρόνο ανύποπτο, ανάλογο προβληματισμό. Όμως η δική μας νεκρώσιμη ακολουθία, γραμμένη από τον Ιωάννη Δαμασκηνό, είναι ποιητικά υπέρτερη. Και σε γλώσσα ακατάλυτη: "Εις το καθ' ομοίωσιν επανάγαγαγε. Το αρχαίον κάλλος αναμορφώσασθαι"! Για το κάλλος που νικάει την ασχήμια του θανάτου.

Φωτογραφία: Α Χαιρετισμοί στον Άγιο Αχίλλειο Λάρισας. Προχτές.

Flora Mirabilis

Αύριο, Σάββατο στη μία το μεσημέρι θα πω δύο λόγια στην έκθεση τηςΠένης Μαναβή Flora Mirabilis. Art Appel Gallery, Νεοφύτου Βάμβα 5, δίπλα στην πλατεία Κολωνακίου.

Υπάρχουν ζωγράφοι που, δημιουργώντας, ακολουθούν τυφλά το ένστικτο τους και μόνο, με όποιο κόστος. Όπως υπάρχουν και ζωγράφοι που λειτουργούν ορθολογικά και μεθοδευμένα ως προς το χτίσιμο των εικαστικών τους συνθέσεων. Από την αρχή ως το τέλος. Οι πρώτοι είναι προφανές ότι εμπιστεύονται το τυχαίο και το ρίσκο της ελεύθερης χειρονομίας πάνω στον καμβά ενώ οι δεύτεροι επιθυμούν να ελέγχουν απόλυτα τα επιμέρους στάδια της εργασίας τους έτσι ώστε από τον χρωστήρα τους να προκύπτουν εικόνες τερπνές αλλά και λίγο προβλεπόμενες ή προβλέψιμες. Αν θέλαμε να θεωρητικοποιήσουμε αυτές τις ομάδες θα μιλούσαμε από τη μια για μια τέχνη εξπρεσιονιστική και παράφορη κι από την άλλη για μιαν έκφραση "προγραμματική" ή προγραμματισμένη.

 
Παρακολουθώ τη δουλειά της Πένης Μαναβή περίπου είκοσι χρόνια - από την αποφοίτηση της το 2004 και τις πρώιμες συμμετοχές της στη γκαλερί Titanium ως σήμερα - και ειλικρινά ακόμη δυσκολεύομαι να κατατάξω την ζωγραφική της σε μία από τις ανωτέρω δύο κατηγορίες. Και τούτο γιατί στην έρευνα της υπάρχει τόσο το στοιχείο του προγραμματισμού και της οργάνωσης - φανταστείτε πως δουλεύει τέσσερα και πέντε τελάρα συγχρόνως έτσι ώστε να εξελίσσεται, πολλαπλασιαστικά θα λέγαμε, η κεντρική ιδέα - όσο και οι δυναμικοί αυτοσχεδιασμοί, το dripping, οι τυχαίες γραφές, οι ανατροπές. Με λίγα λόγια η συνεχής διακινδύνευση του τελικού αποτελέσματος. Πράγμα που σημαίνει ότι ζωγράφος δεν επαναπαύεται στα ευρήματα ή τις ευκολίες της αλλά επιδιώκει σε κάθε καινούργια ενότητα πινάκων της να καιροφυλακτούν λυτρωτικά και το στοιχείο του αιφνιδιασμού και εκείνο της ανανεωμένης οπτικής. Θα έλεγα λοιπόν ότι η ώριμη, πλέον, ζωγραφική ματιά της Πένης Μαναβή έχει καταφέρει να συνθέτει τα αντίθετα, τα αποκλίνοντα στοιχεία και να καταλήγει σε μία πολύ ευαίσθητη όσο και πειστική, αισθητικά, ισορροπία.
Η ενότητα που παρουσιάζεται σήμερα, η Flora Mirabilis, η θαυμαστή δηλαδή όσο και μυστική ανθοφορία, απογειώνει τα βασικά χαρακτηριστικά της γραφής της που είναι οι μεγάλες χειρονομίες, η μνημειακή προσέγγιση των λεπτομερειών, η πλούσια, χρωματική αίσθηση, η συνύπαρξη του πλαστικού στοιχείου με το διακοσμητικό, η λειτουργία μιας σταθερά κεντρικής ιδέας, ενός βασικού θέματος το οποίο όμως δουλεύεται σε πάμπολλες παραλλαγές. Με λίγα λόγια ωριμότητα κι ευαισθησία. Τέλος εντοπίζεται κι εδώ η - συχνά συγκεκαλυμμένη πίσω από τις εκρηκτικές της φόρμες - στοχαστική και ρεμβαστική διάθεση. Επειδή ακριβώς οι πίνακες της και η αμφιδέξια θεματολογία τους είναι οι αφορμές ώστε να μιλήσει η ίδια έμμεσα για ευρύτερα θέματα που έχουν να κάνουν με τη γέννηση και τη φθορά των πραγμάτων, με τον χρόνο που κυλάει είτε δημιουργικά είτε καταστροφικά. Με την ποιητική του φωτός, τέλος, που αποτελεί την άλλη όψη του σκότους. Και μπορεί μεν τα θέματα της να εκκινούν από τον φυσικό κόσμο και την εμπειρία του - ας πούμε ότι αρχικά εμπνέεται από την τροπική βλάστηση, τη σπάνια χλωρίδα του πλανήτη - εξελίσσονται όμως στη συνέχεια σε αυτόνομες παραστάσεις, άλλοτε ημι-αφηγηματικές κι άλλοτε ημι-αφηρημένες το μυστήριο των οποίων αποτελεί και τη γοητεία τους. Αφού πρόθεση της ζωγράφου είναι η συνειδητή σύγχυση του πραγματικού με το ονειρικό, του θετικού με αρνητικό και του αναγνωρίσιμου με το φανταστικό ή το μυστηριώδες. Όπως ακριβώς συμβαίνει και στη ζωή. Έτσι ώστε ο προσεκτικός θεατής να βρίσκεται συχνά εμπρός σε μικρά, κομψά αινίγματα τα οποία απελευθερώνουν την φαντασία και βέβαια τρέφουν το συναίσθημα του. Πράγμα που νομίζω πως είναι ο βαθύτερος σκοπός κάθε καλλιτεχνικής δημιουργίας. Δηλαδή να καταστήσει τον θεατή, τον αναγνώστη, τον ακροατή όχι απλά δέκτη αλλά συμμέτοχο της αισθητικής διαδικασίας.
Και η Πένη Μαναβή με τις συχνά περίπλοκες και πολυεπίπεδες συνθέσεις της προσκαλεί τον θεατή σ' ένα ταξίδι ανάμεσα σε χρώματα και εικόνες απολεσθέντων παραδείσων. Με τροπικά φυτά και κάκτους ερημικούς. Με την υπόσχεση του νερού που τελικά δεν εκπληρώνεται. Γιατί περί αυτού πρόκειται. Τελικά όσο ευφορική και αν είναι αυτή η κολορίστικη ζωγραφική, δύσκολα αποκρύπτει και μία σκιά μελαγχολίας πίσω από τα λαμπερά χρώματα για εκείνη την ιδανική και τέλεια Φύση την οποία δεν δικαιούμαστε πια και για εκείνη την Εδέμ που η ανθρώπινη αλαζονεία ξερίζωσε με τα ίδια της τα χέρια. Για την ονειρεμένη δηλαδή Flora Mirabilis που υπάρχει πια μόνο στους στίχους των ποιητών και τους πίνακες των ζωγράφων. Για εκείνο τον μυστικό κήπο με την θεσπέσια και μυστική ανθοφορία, τέλος, του οποίου δεν μπορούμε πλέον να είμαστε θαμώνες.

4.2.2022

Ποιός έρωτας;

14η Φεβρουαρίου

Τρύπιοι τοίχοι, χάρτινοι

σε διάφανα διαμερίσματα

για ν' ακούει ξεκάθαρα

τον πόνο ή τη χαρά του άλλου.

Λυγμούς, ψιθύρους, βογγητά.

Αναφιλητά μέσα στη νύχτα

κι έρωτες πνιχτούς. Τα άσε με

και τα μη σταματάς. Τα σσσς και τα μη.

Κι όσο για τον πόνο, λίγο τον νοιάζει.

Η χαρά όμως...Α, η χαρά των άλλων

τον πονάει βαθιά.

Ερώτηση : Μπορεί ο έρωτας να ζει στην καρδιά ενός κόσμου που πεθαίνει; Κι άλλη ερώτηση :

Μπορεί ο έρωτας να είναι και κάτι άλλο εκτός από ανάμνηση;

ΥΓ. Άνθρωποι που δεν αγαπούν τίποτε και δεν πιστεύουν πουθενά, μπορούν ν' αγαπήσουν την τέχνη και να πιστέψουν στους εργάτες της;

Ο πίνακας είναι του Μιχάλη Μανουσάκη

(Συλλογή Γιώργου Κωστόπουλου)