Ο Μάριος Πράσινος και ο μύθος του

ART THESSALONIKI (1-4 Δεκεμβρίου)

Επιμέλεια: Μάνος Στεφανίδης

Ο Μάριος Πράσινος παρότι αποτελεί πρωταγωνιστική μορφή της ελληνικής καλλιτεχνικής διασποράς είναι ελάχιστα γνωστός στον τόπο μας. Ή, είναι γνωστή μόνο η τελευταία περίοδος της ζωγραφικής του παραγωγής και κυρίως η ενότητα τα Δέντρα (Les Arbres). Αντίθετα παραμένει άγνωστη η εντυπωσιακή νεανική συμπόρευσή του με του θεμελιωτές του Υπερρεαλισμού, η εικονογράφηση κλασικών βιβλίων της γαλλικής avant-garde -επειδή υπήρξε πρωτοπόρος χαράκτης- η ενασχόλησή του με το θέατρο ως βασικός συνεργάτης του Charles Dullin και του Jean Vilar, οι μοναδικές του ταπισερί και τέλος τα ποιητικά όσο και αινιγματικά του κείμενα. Ο Μάριος Πράσινος εκπροσωπεί από μόνος του μια ολόκληρη εποχή και πολλά ισοδύναμα είδη τέχνης. Αρκεί να θυμηθεί κανείς πως η πρώτη του ατομική έκθεση το 1939 στην γκαλερί Billiet-Worms προλόγισε ο René Char και την είδαν οι υψηλοί του φίλοι, Breton, Eluard, Duchamp, Man Ray, Benjamin Péret, Max Ernst, Dali, Arp, κλπ. Από τι 1942 συνεργάζεται με τον Raymond Queneau και τις εκδόσεις NRF. Κατά την διάρκεια του πολέμου επίσης γνωρίζεται με τους Camus, Sartre, Bachelard και Michel Gallimard. Το 1947 σχεδίασε τα κουστούμια για ένα έργο του Paul Claudel που ανέβασε ο Jean Vilar στο φεστιβάλ της Avignon. Το 1951 φτιάχνει τις πρώτες του ταπισερί ενώ θα εκθέτει συστηματικά στην Galerie de France. Το 1966 θα πρωτοεμφανιστεί στην Ελλάδα στη γκαλερί Μέρλιν ενώ το 1973 και 78 στην Αίθουσα Τέχνης Αθηνών, στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών, στη «Μέδουσα», στο Titanium, κ.α. Ο Πράσινος υπήρξε ένας μύστης της μαγικής διάστασης των εικόνων, του δραματικού διαλόγου φωτός-σκιάς και αντιμετώπιζε τη ζωγραφική ως την πλέον αρχετυπική μορφή της γραφής. Γι’ αυτόν η τέχνη ήταν πάντα το αμάλγαμα γνώσης και ενόρασης.

Ο Γιώργος Κωστόπουλος συλλέγει ευλαβικά εδώ και δεκαετίες κάθε μορφή έκφρασης αυτού του πρωτεϊκού καλλιτέχνη έχοντας πάντως επιτύχει κάτι μοναδικό: Δηλαδή να μαζέψει σχεδόν όλες τις εκδόσεις τέχνης (και εννοώ τις αριθμημένες, τις numérotées) και τα artist books ή τα folios του καλλιτέχνη.

Έτσι μεταξύ των άλλων οι επισκέπτες της ART Thessaloniki θα έχουν την ευκαιρία να δουν εκτός των ελαιογραφιών, των μεταξοτυπιών, των λιθογραφιών, των σχεδίων και των ταπισερί, τα εξής σπάνια και πολύτιμα βιβλία – objets d’art:

·         Jean-Paul Sartre, Le mur, με 35 έγχρωμες οξυγραφίες, Gallimard, 1945

·         Edgar Allan Poe, The Raven, 12 ξυλογραφίες και 10 οξυγραφίες, Ed. Pierre Worms, 1952

·         Arthur Rimbaud, Une saison en enfer, 18 έγχρωμες οξυγραφίες, Les Bibliophiles comtois, 1966

·         Raymond Queneau, L’Instant fatal, με 16 ασπρόμαυρες οξυγραφίες και 1 έγχρωμη χαλκογραφία, Nourritures Terrestres, 1946

·         Guillaume Apollinaire, Le Bestiaire, 6 οξυγραφίες, αυτοέκδοση, 1949.

·         Guillaume Apollinaire, L’Hérésiarque et Cie, με 12 χαλκογραφίες, Paris, Ed. Stock, 1945

·         Six dessins de Mario Prassinos, Neuchâtel, Galerie Numaga, 1964

·         Gisèle Prassinos, L’instant qui va, 1 χαλκογραφία, Folle Avoine, 1985

·         Maurice Toesca, Speranza La Fleur, 30 σχέδια, Rougerie, 1951

·         Mario Prassinos, Les Prétextats, Paris, Gallimard, 1973
Theatre de Racine,  II Les plaideurs,  Britannicus,  Berenice,  χαλκό γράφεις,  Editions de l'image Litter aire,  Paris- Nice,  1949

Ο Μάριος Πράσινος γεννήθηκε στη Κωνσταντινούπολη το 1916 και πέθανε στην Avignon το 1985. Ο πατέρας του Λύσανδρος ήταν επίσης καλλιτέχνης ενώ η αδελφή του Gisèle, γεννημένη το 1920, έγινε διάσημη ως ποιήτρια και μούσα των Υπερρεαλιστών. Αυτή είναι η πρώτη έκθεση των μοναδικών του βιβλίων στην Ελλάδα.

Χρήστος Αντωναρόπουλος, «Από την Αφροδίτη της Μήλου στη Μέριλιν»

Δίπλα στην έκθεση του Μάριου Πράσινου, ένας σύγχρονος Έλληνας δημιουργός, ο Χρήστος Αντωναρόπουλος (1958) παρουσιάζει συμπληρωματικά επτά κατασκευές από φύλλα Plexiglas χαραγμένα με λέιζερ και φωτισμένα από ταινίες LED. Τα ιδιότυπα αυτά φωτογλυπτά που ισορροπούν ανάμεσα στην υλικότητα και την ψευδαίσθηση όπως επίσης το ακριβές σχέδιο και την τεχνολογική εφαρμογή, εικονογραφούν ευρηματικά την εναγώνια περιπέτεια των εικαστικών μορφών: από την Αφροδίτη της Μήλου, σύμβολο όχι μόνο του αρχαίου κόσμου αλλά και της δυτικής αισθητικής υπεροχής, έως τον Πικάσο και τον Andy Warhol, δηλαδή την αυθάδη αντίσταση του Μοντερνισμού απέναντι σε κάθε κλασικό πρότυπο. Οι Πράσινος-Αντωναρόπουλος αναπτύσσουν στη κοινή αυτή τους παρουσίαση έναν εξαιρετικά εντυπωσιακό διάλογο φωτός και σκιάς.

Αφαίρεση, Μια τέχνη της Αποκάλυψης *

Εγώ δεν τα βλέπω τα αντικείμενα όπως είναι·

τα οραματίζομαι.

Βλέπω κρεμασμένη μια κόκκινη πετσέτα…

Τετέλεσται· ο μέγας παρακείμενος του κόσμου.

Νίκος Καρούζος, από τον Ερυθρογράφο, 1988

Κοινός τόπος πως η τέχνη είναι εκείνο το ψέμα που πάντως μπορεί να υπερασπιστεί τη μόνη υπαρκτή αλήθεια για τους ανθρώπους. Κοινός τόπος, επίσης, πως “γνώση” είναι ο κομψός τρόπος με τον οποίο συνήθως οι ευφυείς άνθρωποι καλύπτουν την υπαρξιακή, την ακατάλυτη τους άγνοια. Εν αρχῆ, εξάπαντος, των πάντων ην το δράμα των εικόνων που έκρυβαν λέξεις και το δράμα των λέξεων που αποκάλυπταν εικόνες. Εικόνες που με τη σειρά τους αναζητούσαν, διαρκώς, καινούρια νοήματα, ανέσυραν νέες εκφραστικές δυνατότητες: Αρχαίες λέξεις που ξαναζούν μεταμορφωμένες, αρχαίες εικόνες που φανερώνονται μαγικά για ν’ αφηγηθούν το ίδιο, το προκατακλυσμιαίο παραμύθι του κόσμου από την αρχή. Έπειτα η πρωταρχική εικόνα, το πρόσωπο του μαγεμένου Νάρκισσου που καθρεφτίζεται στο αρυτίδωτο νερό, έδωσε τον πρώτο “πίνακα”, μια φωτεινή, φευγαλέα αντανάκλαση του εφήμερου πάνω στο διαρκές, σαν το περίγραμμα μιας σκιάς πάνω στον τοίχο.

Πόση οντολογική αλήθεια κρύβεται στη σκιά μου που με ακολουθεί ενώ εγώ αναπλέω καταμεσήμερο και κατακαλόκαιρο την πάμφωτη Οδό των Φιλελλήνων; Αν απαντηθεί αυτή η απορία, έχουμε κερδίσει την raison d’être της ζωγραφικής αλλά και την ανάγκη να καταστεί σταδιακά η ζωγραφική από ανα-παραστατική σε «αφηρημένη». (Ούτως ή άλλως στο βάθος της εικόνας πάντα αργοσαλεύει μια αφήγηση σαν εκείνο το πολυσήμαντο όν που κοιμάται στο βυθό της λίμνης του Loch Ness, και το οποίο οι θρησκόληπτοι της εικόνας αποκαλούν τέρας!). Πρώτα λοιπόν η αντανάκλαση στο νερό και η σκιά στον τοίχο. Οι σχετικές ιστορίες ακολούθησαν για να καταστήσουν τους μύθους ακόμη πιο απαραίτητους. Προφορικά πρώτα, γραπτά ύστερα. Από τότε μέχρι σήμερα,  όποιος θέλει να δει το πρόσωπο του άλλου -ή το δικό του- σκύβει πάνω από ένα κείμενο.

Στη συνέχεια υπήρξε ο μύθος (ή μήπως η ιστορία;) εκείνου του προσώπου που δεν έπρεπε να ιδωθεί, μέσα στο έρεβος, αν ήθελε να ξαναζήσει. Να ξεφύγει απ’ το βασίλειο των σκιών. Μόνος οδηγός η Μουσική που έπαιζε κάποιος απελπισμένος του έρωτα για να σώσει τη πολύκλαυστη Ευρυδίκη του. Ήδη έχουν μαζευτεί πάρα πολλά στοιχεία ή σύμβολα ώστε να συγκροτηθεί επαρκής λόγος: Πρόκειται για εκείνες τις εικόνες, τα λόγια, τους ήχους ή τα τραύματα που μαλακώνουν αποκλειστικά με τη χρήση εικόνων, λόγων ή ήχων. Κυρίως όμως γεννήθηκε απ’ όλα αυτά ο πιο βαρυσήμαντος έκτοτε συμβολισμός της τέχνης: Πως, δηλαδή, η ίδια μπορεί να μην νικάει το θάνατο αλλά αποτελεί τη μόνη μορφή αθανασίας που εμείς οι άνθρωποι δικαιούμαστε (αλλά και αντέχουμε).

Η κατάκτηση της αφηρημένης φόρμας στη ζωγραφική γλώσσα απετέλεσε το μεγαλύτερο επίτευγμα της εικαστικής εξέλιξης μετά τον ιλουζιονισμό και τις απαστράπτουσες όσο και κατασκευασμένες «πραγματικότητες» της Αναγέννησης. Ως τώρα η εικόνα αντανακλούσε με ποικίλους τρόπους (οι διάφοροι -ισμοί της τέχνης) τον κόσμο. Διαπραγματευόταν με πάθος ή νηφαλιότητα (οι ποικίλοι ρομαντισμοί ή κλασικισμοί) την επιφάνεια αυτού του κόσμου. Απεικόνιζε το δέρμα του αναπολώντας την ψυχή του. Στην περιορισμένη επιφάνεια ενός καμβά να χωρέσουν όλα όσα έβλεπε το μάτι του ζωγράφου ή άντεχε η διάνοια του. Ολόκληρο το βασίλειο της αισθητηριακής πραγματικότητας με το καβαλέτο. Στο ρόλο του δαιμονικού όσο και απελπισμένο Ριχάρδου Γ’ εκείνος ο καλλιτέχνης που φιλοδοξούσε κάθε φορά να πάρει στις πλάτες του τις ανάγκες μιας ολόκληρής εποχής, π.χ. ο Caravaggio, ο Velásquez ή ο Delacroix. 

Με την αφαίρεση η επιφάνεια γίνεται βάθος και η αντανάκλαση ή ο αντικατοπτρισμός, καταβύθιση. Οι εικόνες δεν είναι πια κάπου εκεί έξω, αλλά εδώ μέσα μας, βαθιά. Οι εικόνες δεν συγκροτούν πλέον μιαν αφήγηση απλώς, αλλά ένα παραλήρημα, μιαν ενέργεια, ένα βίο-ψυχογράφημα. Είναι μια διαδικασία κι όχι ένα αποτέλεσμα. Είναι ο αόρατο που αγωνίζεται και αγωνιά να καταστεί ορατό, χωρίς όμως να απωλέσει το οντολογικό του μυστήριο. Όχι ένα συμβάν, αλλά ένα γίγνεσθαι. Ένα διαρκώς ανανεούμενο σημαίνον (τι να μας πουν τώρα τα σημαινόμενα!). Η αφηρημένη τέχνη πρόκυψε βέβαια από την αναλυτική διαδικασία του  Cézanne ως προς τα οπτικά φαινόμενα και τη νοητική λειτουργία της όρασης αλλά και από τους κώδικες του Κυβισμού, του Σουπρεματισμού και του Κονστρουκτιβισμού που αναδύθηκαν και ευδοκίμησαν κατά το πρώτο ήμισυ του εικοστού αιώνα. Έχει προδρόμους της τις Improvisations του Kandinsky όπως και την αργή ωρίμανση των Nymphéas του Monet που εξελίσσονται από την γοητευτική αναπαράσταση ως την καθαρή ενέργεια. Η Αφαίρεση πάντως μεγαλούργησε με το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, κυριαρχώντας σε κάθε μορφή πρωτοπορίας αλλά και ενίοτε ακαδημαϊσμού. Εμφανίζεται σαν μια εκτονωτική, απελευθερωτική διαδικασία που απαλλάσσει τον δημιουργό από όλες τις παρεμβάσεις του παρελθόντος, εγχειρίζοντάς του εκείνη την ελευθερία που δρα πέρα από τα όρια, συχνά ερήμην των ορίων. Η Αφαίρεση είναι μια Θεολογία χωρίς Θεό, μια φαινομενολογία χωρίς ρασιοναλισμό. Η απεικόνιση, όχι του αόρατου, αλλά του ανίδωτου ή όπως θα το έλεγε ο Ν. Καρούζος «να παγιδεύεις το αόρατο στην ορατότητα». Ο ζωγράφος του abstrait μοιάζει με τον τυφλωμένο Οιδίποδα: Δεν χρειάζεται να βλέπει, επειδή ξέρει.

Η μελέτη του Χάρη Σαββόπουλου, το λέω όσο πιο απλά κι έντιμα γίνεται, αποτελεί ένα μοναδικό γεγονός στην ελληνική βιβλιογραφία κι ένα επίτευγμα στην εγχώρια έρευνα ως προς την ιστορία της τέχνης. Επιστημονική, αλλά συγχρόνως γλαφυρή, κομίζει καινά δαιμόνια, κυρίως γιατί αμφισβητεί -τι τολμητίας!- την επίσημη άποψη και την κυρίαρχη προπαγάνδα περί μοντερνισμού, σύμφωνα με τις οποίες το σχετικό φως προέρχεται αποκλειστικά από τις ΗΠΑ,  με την Γηραιά Ευρώπη να παραμένει απλώς ουραγός. Με άλλα λόγια, όπως πρεσβεύουν και οι δικοί μας σύγχρονοι μελετητές, η Αφαίρεση είναι κατάκτηση της νέας Αμερικάνικης τέχνης όπως αυτή διαμορφώνεται από την σχολή της Nέας Υόρκης κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου κι όπως εξαπλώνεται μετά σε όλο τον υπόλοιπο κόσμο ως το πιο εξαγώγιμο πολιτιστικό προϊόν της αναδυόμενης υπερδύναμης.

Ο Σαββόπουλος αντιμετωπίζει κριτικά αυτόν τον κυρίαρχο μύθο, αποδεικνύοντας πως τον Pollock προετοίμασαν οι Ευρωπαίοι Ντανταϊστές που μετακόμισαν στη Νέα Υόρκη, αλλά και πως οιονεί τον πρόλαβαν καλλιτέχνες του μεγέθους ενός Fautrier, ενός Wols ή ενός Fontana. Και επίσης πως τη μεγάλη αλλαγή δεν την κάνει ο ένας ο «φωτισμένος», όπως θα το ήθελε το κυρίαρχο μάρκετινγκ ή η νεορομαντική θεωρία περί «γέννηση του ήρωα»  αλλά η ωρίμανση μιας διαδικασίας και η ανάγκη μιας ολόκληρης εποχής. Η σχολή της Ν. Υόρκης, ιδικότερα, αμφιρρέπει ανάμεσα στον Picasso και τον Mondrian, τον Kandinsky και τον Malevich, τον Klee και τον Matisse. Στο βιβλίο κατατίθενται αναλυτικά οι ποικίλες εκδοχές της αφαίρεσης και από τις δυο πλευρές του Ατλαντικού και επίσης στοιχίζονται μεθοδικά οι προσπάθειες, όχι μονάχα των καλλιτεχνών αλλά και των θεωρητικών και των κριτικών της τέχνης, ώστε να αποδοθούν οι διαφορετικές, «αγωνιστικές» εκφράσεις της μίας βασικής ιδέας. Για παράδειγμα, αναφέρεται η διεθνής έκθεση που οργάνωσε στο Παρίσι το 1951 ο Michel Tapié με συμμετέχοντες τους Pollock, de Kooning, Capogrossi, Riopelle, Mathieu, Wols, Hartung κλπ. 

Lucio Fontana, Concetto spaziale, Attesa, 1960, Tate

Ο Pollock παρέμεινε σ' όλη τη ζωή του μια πυρετώδης αντίφαση, το υπόδειγμα του αβανγκάρντ δημιουργού που οφείλει να υπερβεί τον εαυτό του, να αντιπαλέψει με τους δαίμονές του για να γοητεύσει την ιστορία. Το καινούριο, ως ο νεωτερικός μύθος δηλοί, πάντα κυοφορείται με ωδίνες και συχνά εξοντώνει όποιον το γεννά. Έτσι ο Pollock ζήλωσε τη μοίρα του Van Gogh και διεκδίκησε ανάλογη τύχη, σχοινοβατώντας ανάμεσα στην επιτυχία και την αυτοκαταστροφή. Όντας ο ίδιος ενστικτώδης και υπερευαίσθητος, λαϊκός και διανοούμενος, παράφορος και ντροπαλός, βακχικός και απολλώνιος -κυρίως αυτό!- κι αν ακόμη δεν υπήρχε βιολογικά, όφειλαν η εποχή και το περιβάλλον του, ο Clement Greenberg και η Peggy Guggenheim, η νεϋορκέζικη σκηνή και η αμερικανική πολιτική για την προβολή της εγχώριας τέχνης, να τον εφεύρουν! Και αυτός πάλι, με τη σειρά του, έπρεπε να βρει μια ζωγραφική που να είναι συγχρόνως μεγαλειώδης και απλή, μεταφυσική και σχεδόν αυταπόδεικτη, να εκφράζει τα πάντα και τίποτε συγκεκριμένο και να εξελίσσει την παραμελημένη κουλτούρα των ιθαγενών (των λεγόμενων native americans) μέσα από τα στάνταρντ όμως της πιο εξεζητημένης και υπερφίαλης modernité.
Σκέφτομαι πως το ζωγραφικό dripping του Pollock, το εφηύρε πολύ νωρίτερα, ως μουσική φόρμα, το 1933, ο Shostakovich με το κοντσέρτο για ορχήστρα, πιάνο και τρομπέτα έργο 35 (αν θυμάμαι καλά). Εκεί ο βασικός, ηχητικός καμβάς ποικίλλεται ελεύθερα με αναρχικές παρεμβάσεις του πιάνου και της τρομπέτας που δημιουργούν ένα ευφρόσυνο, καλοχτισμένο χάος. Δεν πρόκειται για τζαζ, πρόκειται για μουσικό ντρίπινγκ!

«Οι απαρχές της αφηρημένης τέχνης» ονομαζόταν η πολύ φιλόδοξη έκθεση που φιλοξενείτο στο Musée d'Orsay του Παρισιού τον χειμώνα του 2004. Πρόκειται για μια πρωτότυπη προσέγγιση, στηριγμένη σε αρχειακή έρευνα και μελέτη κειμένων και έργων του Ρομαντισμού, η οποία ανάγει την αφηρημένη ζωγραφική, καταρχάς, στη μουσική εμπειρία. Δηλαδή ένα είδος ut Pictura όχι Poesis αλλά Musica. Ως τώρα αντιμετωπίζαμε το φαινόμενο της Αφαίρεσης, δηλαδή της μετάβασης από την (ανα)παράσταση στην ανεικονικότητα και στην αποκάλυψη της κρυμμένης δομής που κατοικεί πίσω από τις μορφές, ως μια γραμμική, φορμαλιστική εξέλιξη που έχει αφετηρία τους ιμπρεσιονιστές και τον Cézanne. Όπως και να 'χει, η Αφαίρεση του 20ού αιώνα -θα την παραλλήλιζα με τη δωδεκαφθογγική μουσική- αποτελεί το γέρας της νεωτερικότητας, καθώς επιχειρηματολογεί πειστικά σχετικά με την ουσία και το πρόσωπο του αόρατου και καθώς απελευθερώνεται απ' όλες τις αφηγηματικές συμβάσεις της παράδοσης. Είναι λοιπόν το ιδεατό μοντέλο της μουσικής που ωθεί τη ζωγραφική σε αφηρημένες φόρμες, κινητικές και δυναμικές (πρβλ. τη σειρά του Τσέχου F. Kupka «Etudes pour Amorpha»). Επιδίωξη του καλλιτέχνη η ταπείνωση της ύλης, το αιθέριο συναίσθημα μέσω της μουσικής γλώσσας και του φωτός! Ο θεατής-ακροατής μπορεί να φτάσει ακόμη και στην παραίσθηση, δηλαδή στην απόλυτη συγκίνηση (πρβλ. τα ανάλογα πειράματα του Mesmer σχετικά με την ύπνωση-κάθαρση).

Αφαίρεση άρα, είναι ο νέος τρόπος να βλέπουμε τον νέο κόσμο και η απόδειξη ότι τα πράγματα, η ουσία και η ερμηνεία τους δεν εξαντλούνται στο πρόδηλο. Το ταξίδι του βλέμματος οφείλει να καταδυθεί σαν τον Ορφέα στο σκότος για να ψηλαφίσει το φως και να διατρυπήσει την επιφάνεια ώστε να κερδίσει το βάθος των φαινομένων. Παράλληλα, διατύπωσε ένα εικονογραφικό ιδίωμα και έναν εκφραστικό αυτοματισμό που έμελλαν να δημιουργήσουν σχολή και στις ΗΠΑ και σ' ολόκληρο τον κόσμο.

Ο Pollock, παιδί του πικασικού αυτοσχεδιασμού, λάτρης των μεξικάνων muralists και του Douanier Rousseau -κυρίως για το θεολογικό-μαγικό στοιχείο που κρυβόταν στην «αφελή» του, σχεδόν σουρεαλίζουσα εικονοποιία-, επρόκειτο να γίνει η απάντηση της άλλης πλευράς του Ατλαντικού απέναντι στη δυτικοευρωπαϊκή υπεροχή και ο Picasso του νέου κόσμου. Ένας Picasso, λιγότερο ταύρος και περισσότερο σκορπιός, έτοιμος να κολυμπήσει στο αλκοόλ, να εκτεθεί σε πολύπλοκες ψυχαναλυτικές προσεγγίσεις, να καταρρεύσει αλλά και να υποστηρίξει ένα έργο με μεγαλύτερη εσωτερική συνέπεια και εξελικτική ένταση από εκείνο του πληθωρικού και άνισου προτύπου του. Πού αρχίζει ο Μύθος και η πολιτική σκοπιμότητα, πού τελειώνει η ιστορία και η νηφάλια έρευνα;

Εδώ ο συγγραφέας κομίζει μια άποψη ριζοσπαστική. Επίσης επιμένοντας στην ευρωπαϊκή παράδοση του abstrait, ο Σαββόπουλος αναφέρεται προσφυώς στην δράση του Ευρωπαίου Greenberg, δηλαδή του Michel Ragon. Ενός πληθωρικού κριτικού ο οποίος ασχολήθηκε εκτός των άλλων και με την ελληνική αφηρημένη ή αφαιρετική ζωγραφική, όπως την διατύπωσαν ο Θανάσης Τσίγκος, ο Γιάννης Γαΐτης, ο Γιάννης Σβορώνος, η Γιάννα Περσάκη  ή ο Γιάννης  Σπυρόπουλος. Να μην ξεχάσουμε εδώ τον Pierre Restany και την προσπάθειά του να συγκροτήσει το αντίπαλο δέος προς την Αμερικανική pop με την κίνηση του Nouveau Réalisme, ενός ρεαλισμού πολύ πιο κοντά στον εννοιολογικό προβληματισμό παρά στην φαντασμαγορία του αντικειμένου, που διαφήμιζε εκκωφαντικά η άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Ο Restany συνεργάστηκε στενά και αγαπητικά με τους Έλληνες πιονιέρους του ’60, παντρεύοντας μάλιστα και έναν από αυτούς!

Ιστορική, τέλος, έμεινε η Νεοντανταϊστική έκθεσή του «Proposition pour une Nouvelle Sculpture grecque» που διοργάνωσε στο Θέατρο La Fenice της Βενετίας εκθέτοντας τους Κανιάρη, Δανιήλ και Κεσσανλή απέναντι στην εισβολή των Αμερικανών και του Robert Rauschenberg στα Giardini της Μπιενάλε. Και όλα αυτά εν έτει 1964, δηλαδή τρία χρόνια πριν την επίσημη εμφάνιση της Arte Povera στην Ιταλία. Για ιστορικούς και μόνο λόγους ας αναφερθεί εδώ πως εκείνος που παρουσίασε την πρώτη ατομική έκθεση αφηρημένης τέχνης στην Ελλάδα ήταν ο τριαντάχρονος τότε Βλάσης Κανιάρης το 1958 στη γκαλερί Ζυγός με μιαν ελεγειακή σειρά informels πινάκων αφιερωμένων στο εργατικό ατύχημα της Marcinelle  που είχε τότε συγκλονίσει την Ευρώπη (περισσότερα στο βιβλίο μου «Βλάσης Κανιάρης, Αναφορά – Επαναφορά, 1958-1988, εκδ. Titanium, 1989).  

Βλάσης Κανιάρης, Χωρίς τίτλο, 1957

Στη μελέτη του Σαββόπουλου που ακολουθεί, υπάρχουν εξαιρετικές προσεγγίσεις για την ομάδα COBRA, τη δράση της πρωτοποριακής γκαλερί Denise René και τις ομάδες Cercle et Carré, Abstracción - Creación που εξέθεταν εκεί ήδη από το 1944, με τον Vasarely να συνυπάρχει πλάι στον Ζογγολόπουλο ή τον Μιχάλη Κατζουράκη. Το βιβλίο τελειώνει με την αναλυτική παρουσίαση των εκδοχών ης αφαίρεσης στις Ηνωμένες Πολιτείες και τους «Invisible 18» αλλά και η ζωγραφική του «ζωγραφικού πεδίου» δηλαδή τον μεταβολισμό της ενστικτώδους εξπρεσιονιστικής χειρονομίας σε μιαν πειθαρχημένη, κλισέ διατύπωση. Υπάρχουν εντυπωσιακές σελίδες που αναφέρονται στη σχέση ή την αντιπαράθεση καλλιτεχνών όπως ο Rothko, ο Clyfford Still, ο Newman αλλά και ο δικός μας Τίοντορ Στάμος έως τον Kenneth Noland στενό φίλο του Morris Louis και μαθητής του Josef Albers δηλαδή των καλλιτεχνών εκείνων που μετασχημάτισαν την αυστηρή γεωμετρικότητα σε μιαν all over διακοσμητικότητα. Επικές ή ψευδοεπικές εκφράσεις μιας επικής ή ψευδοεπικής εποχής οπωσδήποτε αλλά και εκείνα τα ουσιώδη ψήγματα της μικρής ιστορίας που δίνουν γοητεία στο κύρος της μεγάλης.

Και τώρα τι μένει ζωντανό απ' όλα αυτά; Πού πηγαίνει σήμερα η ζωγραφική μετά την Αφαίρεση; Υπήρξε ποτέ στην Ιστορία της Τέχνης από τον Piero della Francesca ως τον Bonnard μεγάλη ζωγραφική που να μην είναι κατά βάθος, ως σύλληψη και ως δομή, αφηρημένη; Ο συγγραφέας διατυπώνει κομψά την άποψή του σήμερα που το αισθητικό φαινόμενο διαμεσολαβείται από την κυριαρχία των αγορών, όμως κι εσύ αγαπητέ αναγνώστη πρέπει να πάρεις οπωσδήποτε θέση!

Ιανουάριος 2016

*Ο πρόλογός μου στο βιβλίο του καθηγητή Χάρη Σαββόπουλου που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πλέθρον.  

Ο Αλέξης πάει Μουσείο ;

Η Ελλάδα μου θυμίζει το ΕΜΣΤ που σήμερα ανοίγει τις πύλες του με μία περιοδική, φλαμανδοελληνική έκθεση, κληρονομιά του Φαμπρ. Τα μόνιμα εκθέματα του οποίου αναμένονται στο άδηλο αλλά καθόλου άδολο μέλλον.

Απέξω λοιπόν Σαμπρίνα, το εθνικό μας κιτς και από μέσα Δανάη , το εθνικό μας δήθεν. Εν τω μεταξύ η Ιστορία προς το παρόν σχολάζει αφού δεν φαίνεται να την έχουν πολλή ανάγκη στην χώρα των Λωτοφάγων. 

Χωρίς μνήμη, χωρίς παιδεία, χωρίς αξιοκρατία, χωρίς αξιολόγηση, χωρίς φόβο Ιστορίας, χωρίς τρόμο του κενού  πορευόμαστε μέσα σε μιαν χαζοχαρούμενη φαντασμαγορία με τα θαύματα όμως να μας χλευάζουν και τις εικόνες να μας τιμωρούν.

Εδώ ΕΣΡ δεν μπορεί να στήσει, πόσο μάλλον ανασχηματισμό. Παρόλα αυτά επιμένει... Ο Αλέξης απόψε μάλλον θα υποδυθεί έναν ρόλο που του αρέσει : τον πολιτιστικά ενήμερο. Πλάι στον δυσανεκτικό κύριο Μπαλτά. Παρότι η παιδεία του είναι δήθεν και η κουλτούρα του κιτς. Και παρότι ο γόρδιος δεσμός του πολιτισμού δεν κόβεται με μπαλτάδες. Απαιτούνται όπλα πιο λεπτεπίλεπτα.

Εν τω μεταξύ η μαύρη οικονομία έχει ισοφαρίσει εφιαλτικά το άνοιγμα και το εύρος των νόμιμων συναλλαγών  στη χώρα. Και αυτό συμβαίνει τόσο λόγω της τεράστιας φοροδιαφυγής όσο και λόγω του ανείσπρακτου ΦΠΑ. Επειδή ουδείς πλέον κόβει απόδειξη πουθενά  αλλά πάντες οι συναλλασσόμενοι απλώς παζαρεύουν τη χαμηλότερη τιμή. Επιστρέψαμε στην αρχαία εποχή των ανταλλαγών και του παζαριού καθώς το πλοίο που λέγεται Ευρώπη απομακρύνεται αργά τόσο χωρικά όσο και ψυχικά από τον τόπο. 

Εξ ου και ο κατήφορος των εσόδων. Η παραοικονομία στην Ελλάδα θα μπορούσε να τυπώσει παράλληλο νόμισμα!!!  Αυτό και αν είναι πολιτιστική κατρακύλα. Επειδή πολιτισμός σημαίνει πρωτίστως ποιότητα ζωής. Το σχέδιο Λαφαζάνη - Βαρουφάκη από την ανάποδη.  Επαναλαμβάνω : ΠΑΡΑΛΛΗΛΟ ΝΌΜΙΣΜΑ. Και ενώ ο Βαρουφάκης βρίσκεται πλέον στα αζήτητα τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό - εκεί βρήκαν ήδη νέους, άφθαρτους κλόουν - η εικαστικός σύζυγός του θα λάμψει απόψε στα θυρανοίξια του ΕΜΣΤ. Όλα κι όλα. Πάνω από όλα οι καλλιτεχνικές αξίες στη χώρα του Σύριζα. Έστω και αν η λειτουργία του νέου - παλαιού Μουσείου υπονομεύεται από την πρώτη στιγμή εξ αιτίας του οικονομικού αδιεξόδου. Ούτως ή άλλως στην φίλη μου Κατερίνα πολλές ευχές και επιτυχία σήμερα και για συνέχεια αύριο. Είμαι σίγουρος ότι μπορεί να τα καταφέρει. Αρκεί να θυμάται πάντα ότι εκπροσωπεί τον ελληνικό μοντερνισμό και όχι τις σειρήνες ευκαιρίας. 

ΥΓ. Εντυπωσιακότατο το εσωτερικό του ΕΜΣΤ με το κλιμακοστάσιο να δημιουργεί γοητευτικό ίλιγγο και και την έσχαρα του φωταγωγού στην οροφή να απογειώνει δυναμικά και το βλέμμα και τη φαντασία. Οι εικόνες τιμωρούν, οι εικόνες καταπραΰνουν.

 

Όταν δεν βγαίνει η πασιέντζα (Πάλι περί ανασχηματισμού)

Όσοι τον γνωρίζουν, παραδέχονται πως τον τελευταίο καιρό ο Αλέξης έχει αλλάξει πολύ. Έχει γίνει δύσθυμος, νευρικός και έχει απολέσει το διάσημο ανά την υφήλιο χαμόγελο του. Έχει αποκτήσει παραξενιές και και συμπεριφέρεται συχνά σαν μισάνθρωπος. Οχυρώνεται στο Μαξίμου ζωσμένος με τις αστυνομικές κλούβες γύρω του όπως ζώνονται οι τζιχαντιστές τα εκρηκτικά. Και δεν έχει άδικο. Η κατάσταση έχει γίνει εκρηκτική. Όλα τον ενοχλούν και κυρίως το κόμμα το ίδιο που επιμένει να τον τραβάει το μανίκι. Που θέλει να κάνει εκείνο τον ανασχηματισμό επιβάλλοντας του πρόσωπα και γραμμή. Ο Αλέξης ξέρει πλέον πως όλο και περισσότερο είναι ένας πρωθυπουργός χωρίς αρμοδιότητες, ένας πρωθυπουργός υπό προθεσμία, αποκομμένος από την πραγματικότητα που τον υπερβαίνει και πως με τον υπό διαμόρφωση ανασχηματισμό παίζει το τελευταίο του χαρτί. Όσο όμως κι αν ανακατεύει την τράπουλα αποκλεισμένος στο γραφείο του απέναντι από τον πίνακα του Κοκκινίδη, η πασιέντζα δεν του βγαίνει.

Πρώτον γιατί κανένας νουνεχής από την ευρύτερη κεντροαριστερά δεν τον εμπιστεύεται εκτός από μερικά ρετάλια του βαθέος ΠΑΣΟΚ. Μπορείς όμως να κερδίσεις τις εντυπώσεις μόνο με την Ξινό -Γιαννακό - πως - την - λένε ή τον παντός καιρού Ρουμελιώτη; Όχι βέβαια! Πόσα ορφανά, τέλος, του Γιωργάκη ή του Κοσκωτά να χωρέσει η φιλόξενη όσο και οπισθόβουλη,καιροσκοπική αγκαλιά σου; Δεύτερον, ενώ ξέρει πως μόνο εάν αλλάξει όλο, συλλήβδην, το υπουργικό συμβούλιο έχει κάποιες πιθανότητες επιτυχίας, κάτι τέτοιο δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί. Βλέπετε, ο Αλέξης, εγκλωβισμένος στις δικές του, άκρως αποτυχημένες επιλογές, δεν μπορεί να απαλλαγεί ούτε από τον Παππά, ούτε από τον Σκουρλέτη, ούτε από τον Τσακαλώτο, ούτε από τον Κατρούγκαλο, ούτε καν κι από αυτόν τον δυστυχή Φλαμπουράρη ο οποίος μετά δυστύχημα της Αίγινας έχει εξαφανιστεί από προσώπου γης. Αλλά και από θαλάσσης, μπορώ να πω.

Όλα κι όλα όμως ο Αλέξης είναι σιγουράκιας όπως και οι δύο πολιτικοί του πάτρονες, ο Ανδρέας Παπανδρέου και ο Κωστάκης Καραμανλής. Μέχρι πρότινος μάλιστα ήταν αληθινός Γκαστόνε, δηλαδή όλα του έβγαιναν και η τύχη του εμφανιζόταν σκανδαλωδώς προκλητική. Τώρα όμως το φύλλο έχει αλλάξει και η τύχη μοιάζει να τον εγκαταλείπει όπως ο Οδυσσέας την Καλυψώ, μονάχη της πάνω στο νησί του παραδείσου.(Ξέρω ότι η παρομοίωση δεν πολυταιριάζει αλλά αυτή τη στιγμή δεν έχω κάτι πιο επιτυχημένο. Έχουμε κι εμείς οι συγγραφείς τις κακές μας στιγμές ...).

Είναι αλήθεια λοιπόν πως ένας σαρωτικός ανασχηματισμός θα άλλαζε κάπως την άθλια εικόνα της κυβέρνησης και στο εσωτερικό και στο εξωτερικό. Κυρίως εκεί. Ακόμα περισσότερο ένας σαρωτικός ανασχηματισμός θα λειτουργούσε ως κολυμβήθρα του Σιλωάμ για τον ίδιο τον πρωθυπουργό ο οποίος έτσι θα απαλλασσόταν από τα δικά του ολέθρια λάθη τα οποία θα τα φόρτωνε όλα στους καρατομηθέντες υπουργούς του. Και βέβαια θα παρουσιαζόταν ο ίδιος άμωμος και αμόλυντος, έτοιμος να κάνει μια νέα αρχή, να γυρίσει καινούργια, λευκή σελίδα. Όλα κιόλα ο Αλέξης ξέρει από αυτά. Μπορεί να μην διαθέτει πολιτική εμπειρία, πολιτικό ένστικτο και πολιτική γνώση, όμως είναι άριστος τακτικιστής και γνωρίζει να μανιπουλάρει τόσο την κοινή γνώμη όσο και τους σκληρούς της κεντρικής Επιτροπής. Τέλος, ο Αλέξης γνωρίζει από πατροκτονίες και τώρα είναι ψυχολογικά έτοιμος να εμβαθύνει και στο κεφάλαιο των αδελφοκτονιών. Για να εξασφαλίσει λοιπόν το πολιτικό του μέλλον, μπορεί να προβεί σε κομματικούς φόνους, συντροφικές εκκαθαρίσεις, ακόμα και σε διαπόμπευση των πρώην συντρόφων και νυν αντιπάλων. Τα παραδείγματα είναι πάρα πολλά και δεν υπάρχει λόγος να τα απαριθμήσουμε εδώ. Αναφέρω μόνο χάρη παραδείγματος τα ονόματα του Αλέκου Αλαβάνου και της ζωής Κωνσταντοπούλου. 

Θα μου πείτε, υπάρχει και το φαινόμενο Κουβέλης, δηλαδή η περίπτωση ενός κομματικού πατέρα του Αλέξη τον οποίον ο τελευταίος καρατόμησε, διακωμώδησε, εξευτέλισε και τώρα είναι έτοιμος να τον ξαναχρησιμοποιήσει για τους δικούς του ιδιοτελείς, πολιτικούς σκοπούς. Και ο κυρ Φώτης είναι έτοιμος, με αυτό το ατάραχο ύφος που προδιαθέτει για τα χειρότερα και μ' αυτόν τον λόγο που θυμίζει κατηχητή του '50, να υποστεί ξανά την δοκιμασία της διαπόμπευσης. Βλέπετε για αυτού του είδους την αριστερά και για αυτούς τους αριστερούς πολιτικούς η εξουσία δεν είναι μέσον αλλά αυτοσκοπός. Με αλλά λόγια οι αγώνες και τα όνειρα κάποιων - όχι λίγων - δικαιώνονται απολύτως με το να είναι ο Αλέξης πρωθυπουργός και ο Φώτης υπουργός. Τόσο απλά, τόσο χυδαία.

Όμως όλα αυτά δεν μας αφορούν καθόλου πόσο μάλλον που όλα αυτά μας αφήνουν παγερά πιά αδιάφορους. Τα παιχνίδια της μικροεξουσίας και τα κόλπα των πολιτικάντηδων, είτε από αριστερά είτε από δεξιά, δεν έχουν να συνεισφέρουν ούτε το ελάχιστο στο πολύχρονο δράμα που ταλανίζει την χώρα και τους πολίτες της. Τα αδιέξοδα του Αλέξη δεν έχουν σε τίποτε να κάνουν με τα αδιέξοδα της χώρας. Και η αδυναμία του να προχωρήσει σε έναν ανασχηματισμό της προκοπής, δείχνει απλώς πόσο επίκαιρο είναι το ρητό "ώδινεν όρος και έτεκεν μυν".

ΥΓ.1 Κατ´ ουσίαν πρόκειται για έναν ανασχηματισμό που απέτυχε προτού ακόμη πραγματοποιηθεί.

ΥΓ.2 Ο πανικός της κυβέρνησης δεν προιωνίζεται τίποτε καλό. Επειδή δεν είναι πια λύση ο ανασχηματισμός αλλά οι εκλογές. Κι αυτό την δεδομένη στιγμή συνιστά την χειρότερη εξέλιξη. Η παρούσα κυβέρνηση οδεύει προς την έξοδο έχοντας σπαταλήσει άδικα δύο πολύτιμα χρόνια και περί τα ογδόντα τόσα δισεκατομμύρια ευρώ και μη προσφέροντας ουσιαστικά τίποτε στη χώρα (πλην ίσως της "επανάστασης" στα θρησκευτικά).

Όλοι οι νυν υπουργοί είναι βαρίδια για τον πρωθυπουργό και ο πρωθυπουργός, ο ίδιος το μεγαλύτερο βαρίδι του εαυτού του.