ΜΗΝ ΚΑΝΕΙΣ ΤΟΝ ΚΙΝΕΖΟ!

Η Ενωμένη Ευρώπη είναι πια ιστορία που σχετίζεται περισσότερο με το χθες παρά με το σήμερα. Δυστυχώς. Αυτό συνιστά την βαθύτερη κρίση της. Από την άλλη η ιστορία, η καθόλου Ιστορία, προχωράει με μικρά-μικρά βήματα.. Αλλά προχωράει. Οι ντετερμινιστές της ιστορίας όπως ο Χέγκελ ή ο Μαρξ, όπως ο Φουκουγιάμα αλλά όχι ο Καστοριάδης και ο Αξελός, πιστεύουν σε μια κορύφωση, ένα μεσσιανικό τέλος που θα επιτύχει την πραγμάτωση της πανανθρώπινης ουτοπίας. Τη δικαίωση της ιστορίας. Όπως είπαμε όμως, η ιστορία προχωράει ακροποδητί. Με μικρά, αβέβαια, πλην μοιραία βήματα. Η ιστορία γράφεται πάντα όταν οι ισχυροί προετοιμάζουν το επόμενό τους, τελεσίδικο, λάθος. Είναι τότε που οι θεοί γελάνε από ψηλά.

Η Ενωμένη Ευρώπη, μισόν αιώνα τώρα, προχωράει με τα δικά της, μικρά, αβέβαια βήματα. Μοιραία βήματα όμως. Με Παλινδρομήσεις, οπισθοβασίες, δειλούς βηματισμούς εμπρός και πάλι πίσω. 

Χονδρικά, τα πράγματα αλλάζουν ανά δεκαετία. Τόσο αντέχει η ανθρώπινη συνθήκη την ανθρώπινη σύμβαση. Γι' αυτό μιλάμε για τα 60', τα 70', τα 80'. Σήμερα, είτε αρέσει αυτό στους ιδεοληπτικούς είτε όχι, η Ευρώπη διαθέτει δυο τεχνοκράτες μεν, σημαντικούς δε πολιτικούς οι οποίοι έχουν σφραγίσει τη δεκαετία που διανύουμε. Πρόκειται για το δίδυμο Μέρκελ - Σόιμπλε. Ο άλλος μεγάλος παίκτης εντός-εκτός Ευρώπης, λέγεται Πούτιν. Και ο τρίτος σπουδαίος όσο και διακριτικός για τα τρέχοντα ήθη των πολιτικών της φανφάρας, παράγοντας είναι ο Μπαράκ Ομπάμα που συμπληρώνει το παζλ. Πέραν τούτων ουδείς. Πέραν τούτων οι πολυεθνικές, οι ανεξέλεγκτες αφηνιασμένες τράπεζες και οι φιλάνθρωποι τύπου Σόρος και λέσχης Bildenberg. 

Παρένθεση: αντιλαμβάνεστε βέβαια τι είδους και ποιον ρόλο μπορεί να παίξει ο καημένος ο Αλέξης με το θίασό του, τον Κοτζιά, τον Τσακαλώτο ή τον Σταθάκη σ' αυτό το τρομακτικά κυνικό σκηνικό. Στο νερόλακκο παλεύουν τα βουβάλια κι ένα βατραχάκι θέλει να τα σκηνοθετήσει! Και δεν είναι ούτε ο Ροντήρης, ούτε ο Κουν, ούτε καν ο Λιβαθινός. Άλλη παρένθεση: Η αληθινή Ελλάδα σήμερα δεν βρίσκεται στα χέρια του Σκουρλέτη ή της Τζάκρη, αλλά του Κουνέλλη και του Τερζόπουλου, του Καβάκου και του Κουμεντάκη, του Μπάικα και του Άγγελου Παπαδημητρίου. Αν δεν τους ξέρετε τόσο το χειρότερο για σας. Πρόκειται, με άλλα λόγια, για τον πολιτισμό που σας αποκρύπτουν την ίδια στιγμή που κρύβονται πίσω από αυτόν για να παίξουν τα δικά τους μικροπολιτικά παιχνίδια επικοινωνίας και προπαγάνδας. 

Και τι μέλλει γενέσθαι; Σ' αυτόν τον ορυμαγδό η Ευρώπη οφείλει να ξανασχεδιάσει τον δρόμο της για την επόμενη δεκαετία, μια δεκαετία που ξεκίνησε, άλλοι λένε πολύ νωρίς, άλλοι λένε πολύ αργά. Είναι τόσο εύκολο να διαλυθεί αυτή η μίζερη Ευρώπη που ζούμε ώστε αξίζει να ξαναπροσπαθήσει κανείς! Για την κοινή μας ιστορία ρε γαμώτο. Αυτήν που προχωράει ακροποδητί όπως ήδη είπαμε. Ούτως ή άλλως η Ιστορία θα την υποχρεώσει, την Ευρώπη, να αναλάβει τις ιστορικές της ευθύνες πολύ σύντομα. Πολύ σύντομα οι νυν παίκτες θα καταστούν παρελθόν και οι νέοι θα τους αντικαταστήσουν (ελπίζουμε όχι τύπου Ολάντ ή Κάμερον). 

Και μέσα σ' όλα αυτά ο Αλέξης μας. Πολύ νέος για να πεθάνει, πολύ μαλακός κι άπειρος για να αντισταθεί. Όπως θα έλεγε και ο "αρχαιολόγος" στην ταινία "Δράκος" του Νίκου Κούνδουρου: "Αυτά έχουμε, αυτά θα τους δώσουμε". Ε, κι εμείς διαθέτουμε Αλέξη, σάρκα εκ της σαρκός μας. Γεννηθέντα και ου ποιηθέντα από τα σαράντα τόσα χρόνια πολιτικού λαϊκισμού! 

Πιστεύω λοιπόν πως παρά τα τερατώδη λάθη, ο Τσίπρας, έστω και αργά, έστω και επώδυνα για όλους πας, έστω και άκρως δαπανηρά για έναν υπερχρεωμένο τόπο, μαθαίνει και… εξελίσσεται. Μαθαίνει όσα δεν έμαθαν και δεν κατάλαβαν άλλοι πολύ πιο πεπειραμένοι και πολύ πιο εκτεθειμένοι από τον ίδιον. Όπως π.χ. ο Κωστάκης, ο Γιωργάκης, ο Αντωνάκης, οι Βαγγέλαι (ο Σαλονικιός κι ο Κρητικός). Ο Τσίπρας είναι από τα 18 του χρόνια ο Γκαστόνε της πολιτικής. Όλα του βγαίνουν κι όταν ακόμα κάνει ολέθρια λάθη ή παρασύρει τον τόπο σε ανυπολόγιστες καταστροφές. Φταίει προφανώς η απειρία του αλλά και οι ιδεοληψίες των φανατικών του άμεσού του περιβάλλοντος. Φταίει επίσης ότι δεν έχει ανθρώπους να μιλήσει κι ότι δεν εμπιστεύεται άλλους παρά τους τόσο απαρχαιωμένους παππούδες του κόμματος. Τα φλάμπουρα της Κουμουνδούρου. Φταίει τέλος, ότι ο ίδιος είναι ο πιο αδίστακτος πατροκτόνος της μεταπολεμικής πολιτικής μας ιστορίας (ακόμη κι εγώ αισθάνομαι ένα τέτοιο πολιτικό του θύμα. Του προανήγγειλα τα περισσότερα λάθη του εγκαίρως με δημόσια κείμενα και προσωπικές επιστολές. Δε μ' άκουσε ποτέ αλλά μου απαντούσε με το γνωστό, ακαταμάχητο, τουλάχιστον για τους πολλούς, χαμόγελό του). 

Και τώρα τι κάνουμε; Ο Τσίπρας και οι Πασόκοι του παραμένουν ακόμα επαγγελματίες της επανάστασης, μένουν αριστερά ή μήπως υποδύονται άτεχνα τραγικούς ρόλους χωρίς όμως ψυχή και άποψη αλλά φορώντας απλώς προσωπεία και κοθόρνους; Ο Αλέξης παραμένει, ακόμη, κυρίαρχος του παιχνιδιού σε ένα μεταμοντέρνο πολιτικά, έρημο μπεκετικό τοπίο. Έωλό του επιχείρημα η απόλυτη αποτυχία των προηγουμένων. Είναι όμως αυτό αριστερά; Στην μεταμοντέρνα συνθήκη μπορεί και ναι. Τι πρέπει να κάνει; Μακάρι να' ξερα! Να εφαρμόσει, ας πούμε, πολιτικές αντί μικροπολιτικών και να πάψει να λειτουργεί σαν μικρομέγαλος δημογέροντας της Κουμουνδούρου, αλλά ως Ευρωπαίος ηγέτης. Ανασχηματισμός λοιπόν τώρα, με προσωπικότητες ευρέος φάσματος! Από τον Λυκούδη ως τον Χριστοδουλάκη και από τον Τριγάζη ως τον Τάσο Γιαννίτση αλλά και η θεσμική ενίσχυση του ΤΑΙΠΕΔ όσο και προσωπικά του Στέργιου Πιτσιόλα τον οποίο πολεμούν άνθρωποι γηράσαντες εν αμαρτίαις και εν διαπλοκαίς. Και η αξιοποίηση, γιατί όχι, του Νίκου Κωνσταντόπουλου. Αφού η στροφή προς την κεντροαριστερά είναι ρεαλιστικός μονόδρομος, τότε προέχει και η αξιοποίηση των αρίστων. Ο Μπαλτάς, παρά τα λάθη του, παραμένει ένας άνθρωπος και με κύρος και με άποψη. Όπως εξάλλου ήταν κι ο Γιάννης Πανούσης, ο οποίος φαγώθηκε από εσωκομματικές κλίκες, ενώ μπορούσε να δημιουργήσει μια μικρή κοσμογονία στη νοοτροπία και τη λειτουργία των σωμάτων ασφαλείας.

Η προδομένη, απογοητευμένη (και λόγω προσωπικού βολέματος ή ιδίου συμφέροντος) κοινωνία, αυτός ο κατατονικός πολτός που μοιάζει -σε ένα πρώτο επίπεδο τουλάχιστον- να μην αντιδρά σε τίποτε, χρειάζεται επειγόντως ένα καινούριο, πραγματιστικό όραμα το οποίο η κλίκα του Μαξίμου προσώρας αδυνατεί να της δώσει… Γιατί; Μα γιατί κάνει τον Κινέζο!

Με αφορμή την έκθεση του Βλάση Κανιάρη στο Ίδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού: 25 Ιουνίου – 31 Οκτωβρίου 2016

Χριστόφορος Μαρίνος: Συνεργάστηκες πλειστάκις με τον Βλάση Κανιάρη και είσαι ίσως ο μόνος που έχει πειραματιστεί επιμελητικά με το έργο του. Αναφέρω ενδεικτικά την έκθεση Αναφορά-Επαναφορά στην γκαλερί Titanium το 1989 και την έκθεση Γενέθλιον στο Μουσείο Μπενάκη το 2008. Στην πρώτη περίπτωση πρότεινες μια πρωτότυπη και ρηξικέλευθη για την εποχή της αναπαράσταση (reenactment) της σημαίνουσας ατομικής έκθεσης του καλλιτέχνη στην γκαλερί Ζυγός το 1958 και, στη δεύτερη περίπτωση, έφερες σε συνομιλία τα ανδρείκελα και τους «χώρους» του με τις συλλογές του Μουσείου. Θα ήθελα να σταθούμε λίγο στη σχέση έργου και επιμέλειας. Σύμφωνα με την εμπειρία σου, ποιες είναι οι δυνατότητες που προσφέρει, από επιμελητική άποψη, ένα έργο όπως αυτό του Κανιάρη; 

Μάνος Στεφανίδης: Σε ευχαριστώ θερμά που το αναγνωρίζεις και είσαι βέβαια ένας από τους ελάχιστους. Τον Κανιάρη απασχολούσε εντονότατα το θεωρητικό υπόβαθρο του έργου τέχνης αλλά και οι χωρικές συνθήκες παρουσίασής του. Τον προβλημάτιζε επί μέρες ή και μήνες η υλοποίηση μιας ιδέας η οποία έπρεπε να καταστεί «έργο». Για το λόγο αυτό δεν δίσταζε να κάνει εξαντλητικές συζητήσεις με τους θεωρητικούς που εμπιστευόταν (π.χ. τον Rosenthal ή τον Pfehr) πριν προχωρήσει στην εκτέλεσή του. Άλλωστε ήταν περιώνυμη η ντυσανική του αμφιθυμία σχετικά με το τι είναι έργο και μη έργο. Η συνεργασία με τον Κανιάρη δεν ήταν ποτέ εύκολη. Αυτό δεν την καθιστούσε λιγότερο απολαυστική. Θυμάμαι χαρακτηριστικά πόσο ανακουφισμένος ένιωθε όταν, μετα από μήνες κυοφορίας, έβρισκε τη λύση που επιθυμούσε σε κάποιαν από τις καλλιτεχνικές εμμονές του. Π.χ. για την "Ενδεχόμενη Ζωγραφική" (1981-1995), δηλαδή έναν κύλινδρο χαρτιού που ξετυλιγόταν με σπάγγο στην γκαλερί 3 για να σηματοδοτήσει το άρρητο. Ή, πάλι, την αγωνία του για την ενότητα "Ό, τι θέλει ο λαός..." που παρουσιάσαμε στη Νέα Υόρκη το 2003. Ή, τέλος, τη δράση "Αντίδωρο" το Νοέμβριο του 2009 στους Breeder. Μπορούσε να σου τηλεφωνήσει τα μεσάνυχτα για να μοιραστεί μαζί σου μια ιδέα. Η επαναφορά του '58 στο Titanium κατ´ ουσίαν επαναπρότεινε την πρώτη, ατομική έκθεση αφηρημένης ζωγραφικής που έγινε ποτέ στον τόπο μας, αποδεικνύοντας ότι ο Κανιάρης συμπορευόταν με το informel που κυριαρχούσε τότε στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ διατυπώνοντας έμμεσες αναφορές στη γραφή του Pollock. 

Για το "Γενέθλιον" το οποίο εκ των υστέρων λάτρεψε θεωρώντας το, σαφώς υπερβολικά, την καλύτερη του έκθεση, αρχικά είχε πάρα πολλές αντιρρήσεις. Ξεκινήσαμε να συζητάμε για μια έκθεση σχεδίων με την πιο ευρεία έννοια της εκφραστικής διαδικασίας (π.χ. πως σχεδιάζει ένας τυφλός) με βάση τα μαθήματά του στην Sommerakademie του Salzburg και καταλήξαμε στην γνωστή σκηνογράφηση του Μουσείου Μπενάκη μέσα από τον απροσδόκητο διάλογο ετερόκλητων εικόνων, νομιμοποιημένων πάντως λόγω της εγγενούς τους θεατρικότητας. Σχεδόν νομοτελειακά, οι φιγούρες ή τα objets του Κανιάρη διεκδίκησαν ρόλους, διεκδίκησαν το δικαίωμα να συνομιλήσουν προνομιακά με την εκτεθειμένη «επίσημη» ιστορία αναδεικνύοντας έτσι και τις πολιτικές και τις αισθητικές τους δυνατότητες. Σε αυτό με εμπιστεύτηκε απόλυτα και εγώ βέβαια αξιοποίησα την εμπειρία μου από την Εθνική Πινακοθήκη. 

Η αναπάντεχη μεταμόρφωση που υφίστανται οι εγκαταστάσεις του Κανιάρη ή «φτωχική» με όρους Arte povera γλυπτική του όταν εκτίθενται σε μη θεσμικούς χώρους όπως π.χ. στο lobby του Hilton και στην έκθεση που διοργάνωσα εκεί το 2002, ή στο σχολείο του Αρνάδου (Τήνος, Ιούλιος του 2009), επιτρέπει στον επιμελητή να επιχειρήσει ανατροπές σε σχέση με την συμβατική αντιμετώπιση των έργων και να τους προσδώσει νέες διαστάσεις, νέα ερμηνευτικά κλειδιά. 

Συμπέρασμα: Όσο πιο προσωπικό και ανατρεπτικό είναι ένα έργο τόσο πιο ισότιμα, πιο ελεύθερα, πιο δημιουργικά επιτρέπει στον επιμελητή να το διαχειριστεί. Το έργο του Κανιάρη είναι ένα τέτοιο έργο. 

ΧΜ: Μπορώ να καταλάβω γιατί η συνεργασία ενός επιμελητή με τον Κανιάρη θα ήταν απαιτητική. Πρέπει να ήταν από τους λίγους Έλληνες καλλιτέχνες που είχε τόσο καλή αίσθηση του χώρου. Για παράδειγμα, είναι εντυπωσιακό και αξιοθαύμαστο πόσο αποτελεσματικά χειρίστηκε το εγκαταλειμμένο εργοστάσιο του Φιξ για την έκθεση του 1980. Όπως αναφέρει ο ίδιος στη συνέντευξή μας το 2009, δούλευε μέσα στο εργοστάσιο για μήνες προκειμένου να διαμορφώσει όπως ήθελε τον χώρο, ενώ την ιδέα για την έκθεση την επεξεργαζόταν μέσα του για χρόνια. Έχουμε δηλαδή μια τέχνη «αργής καύσης». Το είχε επισημάνει και ο Ρεστανί σε ένα κείμενό του για τον καλλιτέχνη: «Από τον Κανιάρη δεν πρέπει να περιμένει κανείς αστραπές ξαφνικής έμπνευσης, απότομες αποκαλύψεις, μια πρόοδο με εντυπωσιακά άλματα ή με διαδοχικές μεταμορφώσεις». Στο ίδιο κείμενο, αναφερόμενος στα αντικείμενα του Κανιάρη, ο Ρεστανί σημειώνει και κάτι άλλο, πολύ σημαντικό κατά τη γνώμη μου. «Είναι σαν να βγαίνουν από το θέατρο του Παραλόγου. Ανήκουν στους ήρωες του Μπέκετ». Αυτή η σύγκριση με το θέατρο χρήζει επανεξέτασης. Μήπως τελικά αυτό το θεατρικό στοιχείο καθιστά τα έργα του Κανιάρη γοητευτικά/πόλο έλξης για έναν επιμελητή; Τι ήταν αυτό που εσένα σε τράβηξε στη δουλειά του ώστε να τη μελετήσεις επισταμένως και να την επιμεληθείς;  

ΜΣ: Πολύ ορθά υπογραμμίζεις την ιστορική σημασία της έκθεσης στο Παγοποιείο Φιξ, όπως επίσης την ιδιάζουσα σχέση του Κανιάρη με τον χώρο (ιδεολογικοποιημένο στο έπακρο και έμφορτο κοινωνικών συμπαραδηλώσεων) αλλά και τον χρόνο ως συνείδηση της ιστορίας. Κατ’ ουσίαν, στο «λαικό» υπερθέαμα του Φιξ με τον χαρακτηριστικό τίτλο Hélas-Hellas ή Ο ζωγράφος και το μοντέλο του, ο Κανιάρης ολοκληρώνει το πολιτικό δράμα που εξέθεσε το 1969 στη νέα γκαλερί επί της Τσακάλωφ. Αλλά και το Παγοποιείο το έστηνε περισσότερο απο έξι μήνες (έχω στο αρχείο μου διαφάνειες προβολής, με ημερομηνία 1979). 

Δηλαδή ωρίμαζαν οι ιδέες του πολύ αργά αλλά ωρίμαζαν! Χωρίς να γίνονται φλυαρία ή επανάληψη! Και κάτι ακόμα που νομίζω πως είναι πολύ ενδεικτικό του τρόπου συνεργασίας του με τον επιμελητή: Το πασίγνωστο Ουρητήριο –ένας τοίχος με πολιτικά συνθήματα και εμπρός του φιγούρες– άρχισα να το ονομάζω από τις αρχές του ’90 Ουρητήριο της Ιστορίας, τίτλο που αποδέχτηκε τελικά και ο ίδιος επειδή πλάι στον Duchamp έβαζε και την ελληνική ιδιαιτερότητα, τα δίπολα εθνικό-διεθνικό, εντόπιο-παγκόσμιο, κέντρο-περιφέρεια. 

Απ’ την άλλη, αυτή η λιτή θεατρικότητα και το δράμα των ανδρείκελων χωρίς πρόσωπο που συγκροτούν το έργο του, κατ’ ουσίαν μου ενέπνευσαν την πολυθεματική έκθεση “ζωγραφικός χώρος-θεατρικότητα” την οποία παρουσίασα το 1985 στο μέγαρο Κουλούρα του Π. Φαλήρου (Αθήνα, πολιτιστική πρωτεύουσα) με την υποστήριξη των Ιόλα, Πανιάρα και Κανιάρη. 

Αυτό που εξακολουθητικά με γοητεύει στον Κανιάρη είναι πως παραμένει μοντερνιστής χρησημοποιώντας ως υλικό τα ράκη της σύγχρονης ιστορίας μας, επιμένοντας στην έννοια του παράλογου, της ιθαγένειας και της ποιητικής της φθοράς. Αγαπημένη του ρητορική ερώτηση: «μα τι νόημα έχει;». Βασανιστική εμμονή ενός ανθρώπου που ήξερε να ανασύρει το πολύτιμο από το ασήμαντο και βέβαια μοναδικό μάθημα για όσους ήταν γύρω του. 

Πάντως τόσο η σχέση του με το παράλογο και τον Μπέκετ (που είχε υπογραμμίσει ο Ρεστανί ήδη απο τη δεκαετία του ’60) όσο και η πυκνή θεατρική ατμόσφαιρα των μεγάλων εγκαταστάσεών του, π.χ. το Κουτσό ή το Αριβεντέρτσι Βιλκόμεν, όπως ορθά επισημαίνεις χρήζουν περαιτέρω μελέτης. Όταν αρχίσουμε και στον τόπο μας να βγάζουμε τους καλλιτέχνες από τα κουτάκια της μεθοδολογικής συντήρησης και δούμε το έργο τους per se ως διαπολιτιστικό επίτευγμα. Ο πολιτικός Κανιάρης υπήρξε προφανής εξ αρχής. Καιρός να δούμε και τον υπαρξιακό...

Κατακλείδα: Αντιλαμβάνεσαι πόσο χάρηκα όταν κάποιοι παλιοί μαθητές μου ζήτησαν να μεσολαβήσω ώστε ο Κανιάρης να τους δανείσει μια φιγούρα για να την χρησημοποιήσουν ως βασικό σκηνογραφικό στοιχείο σε μια παράσταση. Πράγμα που έγινε πριν απο 5 χρόνια στο θέατρο του Νέου Κόσμου.

ΧΜ: Έχει ενδιαφέρον που αναφέρεις την αγαπημένη ερώτηση του Κανιάρη. Όταν τον πρωτοσυνάντησα το 2008 με αφορμή την έκθεση Αριβεντέρτσι Βιλκόμεν στην γκαλερί Καλφαγιάν, πριν ξεκινήσει να μου μιλάει για την ενότητα Μετανάστες, μου έθεσε το ερώτημα: «Τελικά, βρίσκετε κάποιο ενδιαφέρον σε αυτή τη δουλειά;». Κανείς άλλος καλλιτέχνης δεν με έχει ρωτήσει κάτι αντίστοιχο. Και ομολογώ ότι μόλις πρόσφατα συνειδητοποίησα το νόημα αυτής της ερώτησης, όταν απομαγνητοφώνησα εκείνη τη συζήτησή μας για να συμπεριληφθεί στον κατάλογο της έκθεσης στο ΙΤΗΠ. Υπάρχει μια δημιουργική αμφιβολία στη σκέψη του Κανιάρη. Νομίζω πως σε αυτή την αμφιβολία θα πρέπει να αποδώσουμε και την αποστροφή του απέναντι σε πολλές όψεις της ελληνικής κουλτούρας, την οποία διακρίνει η καχυποψία και ο λαϊκισμός. Ο Κανιάρης θα συμφωνούσε με τις θέσεις που διατυπώνει ο Νικόλας Σεβαστάκης σε μια πρόσφατη συνέντευξή του: «Όλες οι ύστερες μοντέρνες κοινωνίες, ακόμα και αυτές με ιδιόμορφες ή αρχαϊκές πλευρές, όπως η ελληνική, είναι κοινωνίες της καχυποψίας και όχι της δημιουργικής αμφιβολίας. Δεν θέτουν σε διερώτηση μια πραγματικότητα ή προηγούμενες θέσεις. Υπάρχει η κουλτούρα της καχυποψίας και της διαβολής. Η καχυποψία παράγει μόνο ένα μικρομίσος, έναν κοινωνικό φθόνο». Παρενθετικά, να σημειώσω ότι η αναφορά στον συγκεκριμένο στοχαστή δεν είναι τυχαία: στο εξώφυλλο του βιβλίου του Κοινότοπη χώρα: Όψεις του δημόσιου χώρου και αντινομίες αξιών στη σημερινή Ελλάδα (2004) φιγουράρει μια φωτογραφία του Ουρητήριου της Ιστορίας (1980). Τα έργα του Κανιάρη επιτελούν αυτό ακριβώς που οφείλουν αλλά αδυνατούν να κάνουν οι κοινωνίες και το οποίο παρατηρεί ο Σεβαστάκης: θέτουν σε διερώτηση μια πραγματικότητα. Αυτό το μικρομίσος όμως δεν είναι γνώρισμα μόνο της ελληνικής κοινωνίας αλλά και της ευρωπαϊκής. Όταν οι Καλφαγιάν παρουσίασαν στη φουάρ της Κολωνίας το έργο Προοπτική (1971), κάποιοι γερμανοί επισκέπτες πετούσαν κέρματα στο κόκκινο κράνος εργοταξίου που βρίσκεται αναποδογυρισμένο μπροστά στο ανδρείκελο, το οποίο στα μάτια τους προφανώς συμβόλιζε τον Έλληνα επαίτη επί γερμανικού εδάφους. Το συμβάν αυτό αποδεικνύει κατά τη γνώμη μου ότι ο Κανιάρης πέτυχε τον σκοπό του, μιας και η Προοπτική του κατάφερε να εκτονώσει, έστω και στιγμιαία, την ένταση που υπάρχει αυτή τη στιγμή ανάμεσα στην Ελλάδα και στη Γερμανία. Πόσα έργα έχουν τέτοια δυναμική που να είναι ικανά να ενοχλήσουν το κοινό και ταυτόχρονα να συνοψίσουν τις τεταμένες σχέσεις και το χάσμα επικοινωνίας ανάμεσα σε μια «ανυπάκουη» χώρα του Νότου και στις πειθαρχημένες κοινωνίες του ανεπτυγμένου Βορρά;

Εσύ που τον γνώριζες τόσο καλά, ποια πιστεύεις ότι θα ήταν η αντίδρασή του σε ένα τέτοιο συμβάν; Στη συνέντευξή μας πάντως, δεν κρύβει την απογοήτευσή του για τον τρόπο που το ελληνικό κοινό –ακόμη και οι αριστεροί– είχε αντιμετωπίσει την έκθεσή του στο Φιξ το 1980. Ενώ περίμενε να γίνει ένας διάλογος ή να προκύψει αντίλογος για την επικριτική του στάση, όλοι φαίνονταν ικανοποιημένοι.  

Μ.Σ. Θίγεις αυτήν τη στιγμή μερικά πολύ κρίσιμα ζητήματα: 

1. Ο Κανιάρης ήταν βαθιά αφοσιωμένος στο έργο του και ίσως γ΄αυτό δεν έδινε τόση σημασία στην υλική του πραγμάτωση όσο στην παιδαγωγική του διάσταση. Μ΄ άλλα λόγια δεν τον ενδιέφερε η φαντασμαγορία των εικόνων αλλά η ουσία των πραγμάτων. Έλεγε συχνά πως τον ενδιέφερε να ανακαλύψουν οι άνθρωποι τον Duchamp στο γιαπί της απέναντι γωνίας, στα σκουπίδια που οι μικροαστοί περιφρονούν. Δεν τον ενδιέφερε καθόλου ό, τι συνήθως ονομάζουμε ναρκισσισμό του καλλιτέχνη, για αυτό και τον βασάνιζε, πράγμα σπάνιο για τον τόπο, το τελικό νόημα του έργου τέχνης, ο ουσιαστικός ρόλος του. Ένας συνομήλικος, άσπονδος φίλος του μου έλεγε πριν απο χρόνια στην Τήνο: "Ο Κανιάρης έχει μείνει στο ΄70, τί καινούριο έχει κάνει από τότε;" Αυτή είναι μια επιπόλαιη και άκρως ναρκισσιστική προσέγγιση που επενδύει αποκλειστικά στην ψευδομεταφυσική του καινούριου!

Ο αληθινός καλλιτέχνης κάνει πάντα το ίδιο έργο επιμένοντας ιδεοληπτικά στις εμμονές του και εμβαθύνοντας συνεχώς στο όραμά του. Πώς αλλιώς; Η έννοια της επανάληψης είναι πολύ σχετική. Αντίθετα, ο εύκολος εντυπωσιασμός δεν συνιστά εξέλιξη. Απλότητα, όλο και μεγαλύτερη απλότητα ως τα όρια της γυμνότητας, να ο μόνος δρόμος προς την αλήθεια. Υπάρχουν έργα τέχνης που εξαντλούν την ενέργειά τους άμα τη εμφανίσει στο θέατρο της αγοράς. Υπάρχουν όμως κι άλλα που σχεδόν εκβιάζουν το στάγδην βραδέως του χρόνου προς μιαν ολοκλήρωση που διαρκώς αναβάλλεται. Τι ομορφιά! Αγαπημένη φράση του Κανιάρη ήταν: "Εγώ φτιάχνω έργα που πιθανόν να γίνουν έργα τέχνης στο μέλλον."

Θυμάμαι αυτή την στιγμή την συγκινητική επιστολή που έστειλε ο Γ. Κουνέλλης στην Μαίρη Κανιάρη λίγες μέρες μετά τον θάνατο του Βλάση, υπογραμμίζοντας πόσο ουσιαστικός καλλιτέχνης υπήρξε. Μην ξεχνάς πως αυτοί οι δύο συνοδοιπόρισαν σχεδόν πενήντα χρόνια αναπτύσσοντας έναν σιωπηλό όσο και εκφραστικό διάλογο. Τίποτε πιο διαφωτιστικό από το βλέμμα του ενός καλλιτέχνη στο έργο ενός άλλου καλλιτέχνη...

2. Η άλλη τρομακτικά ενδιαφέρουσα διάσταση της δουλειάς του, πλην της ψυχικής-υπαρξιακής, είναι η πολιτική. Ο Κανιάρης λειτουργεί απο την πρώτη στιγμή ως ένας πολιτικός και μάλιστα αριστερός καλλιτέχνης. (θλιβερή παρένθεση: ίσως γι αυτό στην κηδεία του, δεν παρέστη κανένας πολιτικός της Αριστεράς πλην της τότε αντιδημάρχου Άννας Φιλίνη -“menschliches, zu menschliches!”)

Μέτρησε περιπτώσεις: Η πρώτη του έκθεση το '58 ήταν αφιερωμένη στό πολύνεκρο εργατικό ατύχημα των ορυχείων της Marcinelle. Η έκθεση του '69 με τους γύψους, τα συρματοπλέγματα και τα γαρύφαλα αναφερόταν σθεναρά στην δικτατορία. Και μάλιστα μ΄ έναν τρόπο τόσο προκλητικά εμφανή που κατατέληγε να είναι σχεδόν αόρατος. Ένας Broodthaers που χαστουκίζει τον Παττακό κι εκείνος νομίζει πως τον παρασημοφορούν!

Αμέσως μετά, στις μεγάλες σκηνικές συνθέσεις σε Παρίσι, Στοκχόλμη, Βερολίνο, Αμβούργο, Ντόρτμουντ κ.α., ο Κανιάρης διαπραγματεύεται την κοινωνικοπολιτική διάσταση της μετανάστευσης, την οικονομική αλληλοεξάρτηση Ελλάδας-Γερμανίας, το συνολικότερο ευρωπαικό πρόβλημα κτλ. Ήταν τότε που έφτιαξε το προφητικό -τελικά- έργο της γερμανικής σημαίας που αποροφά την ελληνική, sic! Η συγκλονιστική σειρά “Fremdarbeiter-Gastarbeiter” παραμένει ως σήμερα μια από τις πιο διεισδυτικές προτάσεις του ύστερου ευρωπαϊκού μοντερνισμού. 

Γι΄ αυτόν ακριβώς τον λόγο ο Κανιάρης εκτέθηκε δίπλα στον Beuys στην εξαιρετική έκθεση “Face à l'histoire” -θα το μεταφράζαμε Ενώπιον της Ιστορίας- που οργανώθηκε στο Centre Pompidou το 1996. (δες περισσότερα στοιχεία και φωτογραφίες στο βιβλίο μου "Ελληνομουσείον", Β΄ τόμος). 

Το 1998 στην Μπιενάλε της Βενετίας ο Κανιάρης παρουσιάζει ένα υπερμέγεθες κεραμικό αγγούρι   με τον ενδεικτικό τίτλο "πού ο Βορράς πού ο Νότος;" Τότε λίγοι το κατάλαβαν, σήμερα όμως; Υπάρχει σήμερα πιό εύστοχη εικαστική εικόνα απο την διείσδυση του σκληρού Βορρά στον ευπαθή Νότο; Aν δεν ήταν ένα τόσο πολιτικό έργο θα ήταν ένα σεξουαλικό αριστούργημα, τύφλα νάχει ο Jeff Koons! 

Όμως η μεγάλη προσφορά του Κανιάρη έγκειται στην τόσο έγκαιρη και τόσο έγκυρη καταγγελία του λαικισμού ήδη από την δεκαετία του ΄90. Αν κάτι θύμωνε και συγχρόνως κατέθλιβε τον Βλάση ήταν η ευκολία με την οποία η Αριστερά κατάπινε αμάσητα τα παραδείγματα της πασοκικής αισθητικής. Μ΄άλλα λόγια "Ό τι θέλει ο λαός, από πίσω κι από μπρος"

Τότε ελάχιστοι το κατάλαβαν, αρκετοί το λοιδόρησαν, σήμερα όμως; Ο Κανιάρης έτρεφε βαθύτατη περιφρόνηση για όλην αυτή την κατατονική κοινωνία.

Βλάσης Κανιάρης, Προς Τήνο ΙΙΙ, Ίδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού

Δύο σχόλια στην τιμή του ενός

Προσοχή! Ο χειρότερος τρόπος για να αντιμετωπίσει κανείς το γλωσσικό ζήτημα είναι ο ιδεολογικοποιημένος. Αυτό δηλαδή που κάνει σήμερα ο κ. Λιάκος κατά παράβαση της όποιας ακαδημαϊκής δεοντολογίας υπακούοντας στις ιδεοληψίες του καινούριου του αφεντικού, του Φίλη. Μετά από αρκετούς προηγούμενους. Απαραίτητος γαρ ως οργανικός διανοούμενος σε κάθε υποψήφιο σωτήρα που θέλει να παίξει προς άγραν εντυπώσεων ακόμα και εν ου παικτοίς.
Αντί, λοιπόν, νηφάλιων προσεγγίσεων και αξιοποίησης των πορισμάτων των προηγούμενων εθνικών επιτροπών παιδείας, ο κ. Λιάκος δογματίζει βεβιασμένα και στο όνομα μίας νεφελώδους προοδευτικότητας. Αναπαράγοντας έτσι έναν παλαιοημερολογίτικο ψευδοδιχασμό. Τότε που οι δημοτικιστές ταυτίζονταν με την αριστερά και την πρόοδο ενώ οι καθαρολόγοι με την δεξιά και τη συντήρηση. Έκτοτε αυτός ο αφελής μανιχαϊσμός εξισορροπήθηκε από την ίδια την δυναμική της γλώσσας με δυσάρεστο όμως κόστος την πτώχευση της έκφρασης και την λεξιπενία λόγω των θεσμοθετημένων "διευκολύνσεων".
Όλο και πιο απλά, πιο στρογγυλεμένα, όλο και λιγότερη προσπάθεια ο χρυσός κανόνας της μεταμοντέρνας ευήθειας. Όμως η ευθύνη ως προς διαχρονική αξία της γλώσσας μας δεν μπορεί να είναι φολκλορική ή τουριστική. Αντίθετα, είναι βαθιά υπαρξιακή, δηλαδή εθνική. Η λέξη «πτού κακά» για τον κύριο καθηγητή. Όπως ευθύνη μας είναι πια να συνθέσουμε κι όχι διαρκώς να διαιρούμε. Το παρελθόν είναι και το μέλλον μας. Αυτό αποτελεί την ιστορική μας αποστολή, το ανατατικό αφήγημα που ψάχνουν οι έρμοι οι πολιτικοί μας και δεν το βρίσκουν.
Ερώτηση : Μπορούμε σήμερα ψύχραιμα να αποτιμήσουμε, σχεδόν μισόν αιώνα μετά, την γλωσσική μεταρρύθμιση Ράλλη; Βελτιώθηκε συλλογικά η σχέση μας με την γλωσσική, διαχρονική μας παράδοση, με τα μεγάλα κείμενα μας, αρχαία και νέα; Τέλος βελτιώθηκε ή όχι ο καθημερινός μας λόγος, προφορικός και γραπτός; Ο μέσος Έλληνας μιλάει καλύτερα ή χειρότερα ελληνικά και πόσο ευθύνεται η δημόσια εκπαίδευση γιαυτό; Ο τρόπος που διδάσκονται τα αρχαία αλλά και τα νέα ελληνικά στο σχολείο είναι πλήρως αποτυχημένος και αντιπαιδαγωγικός ή όχι; Αν απαντήσουμε σε αυτά τα οδυνηρά ερωτήματα με επιστημονική ακρίβεια και χωρίς υπεκφυγές, τότε θα μπορούμε να συζητήσουμε και για τις αναγκαίες εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις χωρίς αποκλεισμούς και δογματική υπεροψία.
—
Επιτέλους! Κάποιο λάθος συμβαίνει μέσα σε όλον αυτόν τον ορυμαγδό της υπερδιαφήμισης. Πες τα ρε Νικήτα Χιώτινη! Λες και περιμέναμε, ο καθένας ανάλογα τις δυνατότητες του, τον Χι σταθμό ή τον Ψι σταρ για να μας ευαισθητοποιήσει κοινωνικά. Λες και δεν συνεισφέρουν οι περισσότεροι από εμάς αθόρυβα σε σούπερ μάρκετ, σε ενορίες, σε ποικίλες, ανθρωπιστικές οργανώσεις.
Δεν διαφωνώ, άρα, ούτε με τις φιλανθρωπίες ούτε με τα αλληλέγγυα ανακλαστικά. Το θέμα είναι πως όλα δεν μπορεί να συνοψίζονται και να εξαντλούνται στην δημοσιογραφική φλυαρία και την διαφημιστική υπερβολή. Σε τέτοια απώλεια του μέτρου. Σε τόσο αυτολιβάνισμα.
Εδώ και ένα μήνα ο Σκάι, και δεν είναι ούτε ο πρώτος ούτε ο μόνος, δεν κάνει τίποτε άλλο από το να διαφημίζει την … μεγαλύτερη συναυλία της δεκαετίας! Ένας σοβαρός, ενημερωτικός σταθμός αντί της ειδησεογραφίας και της ενημέρωσης βάζει ακόμα και τους μετεωρολόγους του, να μιλάνε για το πως ένας γηραλέος συνθέτης θα ξαναπλασάρει παλιές επιτυχίες και πως η Χαρούλα μετά τις καθαρίστριες θα σώσει και τους πεινασμένους. Και ολίγα για την σούμα. Έχουμε και λέμε :50.000 × 7 = 350.000!!!
Καθόλου άσχημα για τα βασικά έξοδα των φιλανθρώπων. Από την άλλη γιατί όχι; Είμαστε πανηγυριτζήδες εκ κατασκευής και όσο πιο εύκολα, ανώδυνα ξεπερνάμε τις διαχρονικές τύψεις μας για την συλλογική μας κατάντια τόσο καλύτερα! Τι ψυχή έχουν ένα επτάευρο και δύο πακέτα μακαρόνια; Μην γινόμαστε μίζεροι. Εξ άλλου κάτι πρέπει να κάνουν και οι δημοσιογράφοι τώρα που εξέλειπαν ειδήσεις και σοβαρή δημοσιογραφία.
Αφήστε που θα εμφανιστεί εκτάκτως κι ο Νταλάρας!
ΥΓ. Το ιδιωτικό ραδιόφωνο με τις αφόρητες επαναλήψεις και επικαλύψεις, τη σπέκουλα και την καταπάτηση οποιαδήποτε δεοντολογίας ως προς τη διαφημιστική ανοησία, φέρει τεράστια ευθύνη για την εξακολουθητική αποβλάκωση, εκμαλάκυνση του κοινού και την ευτέλεια της γλωσσικής έκφρασης. Κατ’ουσίαν έχουμε 24 ώρες το εικοσιτετράωρο διαφημίσεις με λίγα διαλείμματα για πρόγραμμα. Και με δεκάδες ευήθεις ή προγλωσσικούς στα μικρόφωνα. Είναι βλέπετε φθηνότεροι. Και με τους άλλους, τους αθέατους στα μυστικά πέιρολς των μεγαλεμπόρων της νομιμοποιημένης προπαγάνδας.
Πότε, είπαμε, θα κάνουμε την επόμενη φιλανθρωπία;
ΥΓ 2. Είμαι εξαρτημένος από το ραδιόφωνο παιδιόθεν, το δηλώνω. Έχω ζήσει τις δόξες του κρατικού ραδιοφώνου, έχω απολαύσει το Θέατρο στο Μικρόφωνο ή την Ραδιοφωνική Βιβλιοθήκη. Για αυτό με θλίβει η σημερινή κατάντια του ραδιο – φόνου!

Ληστεία στο ΕΚΠΑ

Νέα ληστεία σήμερα στην Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου με δύο οπλοφόρους που λήστεψαν χρηματαποστολή μέσα στο Πανεπιστήμιο!
Στις 7.30 το πρωί με τους φοιτητές μας να προσέρχονται για εξετάσεις. Απίστευτα πράγματα δηλαδή πράγματα για ευρωπαϊκή χώρα με την οργανωμένη βία, το οργανωμένο έγκλημα και την παραβατικότητα να λειτουργούν σχεδόν θεσμικά στο πανεπιστημιακό κάμπους και την πανεπιστημιακή κοινότητα είτε ύποπτα σιωπηλή είτε απροκάλυπτα ύποπτη εφόσον δεν λαμβάνει μέτρα προστασίας των διδασκόντων, των διδασκομένων και των εργαζομένων στην Πανεπιστημιούπολη και ζητάει επισήμως αστυνομική προστασία οχυρωμένη πίσω από την γελοιότητα του Ασύλου. Ντροπή!
Είναι ενδημικό το φαινόμενο της παραβατικότητας όπως επίσης και συστηματική η αποσιώπηση-απόκρυψη του από τα ΜΜΕ.
Οι υπάλληλοι της επιστασίας των σχολών το ξέρουν πολύ καλά: Οι εισβολές των συμμοριών συμβαίνουν συστηματικά στις γιορτές, Πάσχα, Χριστούγεννα, Αγίου Πνεύματος και διακοπές.Η πανσέληνος και η ισημερία είναι το καινούριο στοιχείο για τους ερευνητές!
Η καταλήστευση της πανεπιστημιακής περιουσίας και η ανεξέλεγκτη δράση οργανωμένων συμμοριών από το πάρκο της Νομικής με τις προτομές ως το άλσος Ζωγράφου Καισαριανής και τις αποθήκες της Φοιτητικής Εστίας γίνεται κυριολεκτικά υπό τα όμματα του Υπουργείου Παιδείας και της ηγεσίας του ΕΚΠΑ.
Όπως κοιτάνε οι άπραγες θείτσες της φωτογραφίας τον Κούρο του Σουνίου. Και είμαστε ακόμα έναν μήνα πριν από τις θερινές διακοπές όπου συνήθως συμβαίνουν οι μεγάλες αρπαχτές.

Ο Τζαμάλ και ο Δρόμος του Μεταξιού αυτό το Σάββατο στη Κέρκυρα

Μέσα απ' το φως ακόμη και το κενό αποκτά υπόσταση. Και η τέχνη είναι εκείνος ο Λαβύρινθος, στον οποίο ο Μίτος δίνεται στην έξοδο κι όχι στην είσοδο. M.Σ.

Ανάμεσα στο κλασικό και το μοντέρνο

Τέχνη θα πει, πάνω από όλα, να ψιθυρίσουμε την προσωπική μας ιστορία στο αφτί της Αιωνιότητας. Ο Simone Martini στο τέλος του Μεσαίωνα  ζωγράφιζε εξαιρετικά αυτό που γνώριζε καλά, ο Giotto την ίδια εποχή εκείνο που αγνοούσε προαναγγέλλοντας την Αναγέννηση. Ας είμαστε, επίσης, καχύποπτοι για την τέχνη εκείνη που απευθύνεται στο συναίσθημα και όχι στη νόηση. Που επιδιώκει περισσότερο να συγκινήσει παρά να μας διαφοροποιήσει την άποψη που έχουμε για τον κόσμο. Το προοπτικό σύστημα της Αναγέννησης είναι τόσο ψευδές στην αληθοφάνειά του όσο το να βλέπεις ποδοσφαιρικό αγώνα από την τηλεόραση και να νομίζεις ότι έχεις τρισδιάστατη εποπτεία του χώρου. Αντίθετα, η ζωγραφική του Picasso ή του  Matisse σχηματοποιώντας τη φόρμα πλησιάζει μέσα από την υποβολή την κρυμμένη αλήθεια των πραγμάτων. Πράγμα που θα πει πως η υπερβολική επεξεργασία της φόρμας καταλήγει πάντα στην επιτήδευση και τη διακοσμητικότητα.  Επειδή τέχνη είναι εκείνο το σκοτεινό κι άγριο πράγμα που έχει ελάχιστη ή μηδαμινή σχέση με την «καλαισθησία». Η καλαισθησία διευθετεί, η τέχνη ανατρέπει. Τέχνη είναι ο,τιδήποτε ορίζει τον εαυτό του σαν τέχνη. Τ' αξιολογικά κριτήρια έπονται. Και βέβαια η ζυγαριά του χρόνου.

Ο Τζαμάλ πραγματοποιεί καταδύσεις μέσα στο χρόνο και ανασύρει εικόνες, σκοτεινά κοράλλια του βυθού, σπασμένα παιδικά παιχνίδια και σκιές από δωμάτια διπλοκλειδωμένα ιστορίες και μνήμες άλλων εποχών... Άλλοτε ανασύρει πρόσωπα - προσωπεία για ρόλους που δεν ευοδώθηκαν, μάσκες νεκρών και λείψανα οικόσιτων ή άγριων  ζώων, ιερές ταφές. Για τον Τζαμάλ, το έργο τέχνης είναι δημόσιο αγαθό και κατά παράβαση ή συγκυριακά «ιδιωτικό». Για αυτό είναι ο ίδιος ευτυχισμένος  αποκλειστικά όταν το μοιράζεται. Όπως συμβαίνει λόγου χάρη και με την παρούσα έκθεση.

Η τέχνη, ούτως ή άλλως, δεν συνιστά έκπληξη αλλά αποκάλυψη. Η τέχνη είναι σαν τους έρωτες. Πρέπει κάποτε-κάποτε να πεθαίνει, γιατί μόνο έτσι δεν νεκρώνεται. Κι όταν ανασταίνεται, τότε ισοδυναμεί με επανάσταση. Περισσότερο από το ριζοσπαστικό περιεχόμενο ενδιαφέρει η ριζοσπαστική φόρμα, γιατί αυτή αντανακλά απευθείας τη ριζοσπαστική σκέψη. Και η ριζοσπαστική σκέψη είναι η μόνη που μπορεί να «ριζοσπαστικοποιήσει» την κοινωνία. Οι άνθρωποι, στην αθωότητα ή την πονηριά τους, ζητούν συχνά από τις πολιτικές πράγματα που μόνο η τέχνη μπορεί να δώσει. Εξ ου και η συχνή δυστυχία τους. [...]

 

 Tο λευκό άλογο, νευρικό αραβικό φαρί, ον που σκέφτεται, πονάει ή ενθουσιάζεται, θυμίζει τις ακουαρέλες των Ιμπρεσιονιστών ή τα ανάλογα έργα του Degas. Διαφάνεια, ατμοσφαιρικότητα και το αφηρημένο στοιχείο να καιροφυλακτεί πίσω από την ρεαλιστική περιγραφή. Πόσο βάθος που χωράει στη επιφάνεια;

Στη ζωγραφική του Τζαμάλ υπερτερεί το στοιχείο της Ανατολής και ως οπτική πληροφορία και ως χρωματική αίσθηση και ως διακοσμητική διάθεση αλλά ποτέ δεν υποκύπτει στο φολκλόρ. Ο Δρόμος του Μεταξιού αρχίζει και ιστορικά και εικαστικά από τις εσχατιές της Κίνας για να καταλήξει στα νερά της Μεσογείου. Γι’ αυτό και τα πρόσωπά του παραπέμπουν κινέζικη εικονογραφία. Ο αρχαιότερος πολιτισμός του κόσμου είναι για τον δημιουργό σταθερά σύγχρονος.

Άλλη μια καλειδοσκοπική εικόνα εμπνευσμένη από την αισθητική και τους μύθους της Ανατολής, ποτισμένη στις αποχρώσεις του μεταξιού: βιολέ, μενεξεδί, βαθύ κόκκινο, γαλάζιο που ροδίζει στις άκρες. Κορίτσια-αμαζόνες, άλογα που γεννιούνται μέσα απ’ τα νερά, επιθυμίες, που ξεπροβάλουν μέσα από τα σύννεφα του ουρανού ή τα σύννεφα σκόνης στην έρημο. Τιμωρία και κάθαρση, επιθυμία και εξιλέωση. Η ζωγραφική σταθερά στο ρόλο της μεσίτριας δύναμης ανάμεσα στη γη και τον ουρανό, στο ορατό και το αόρατο.

Η απομάγευση της εξουσίας

Μα είναι ποτέ δυνατόν; Είναι δυνατόν να χάσει ποτέ η εξουσία τη μαγεία της, τη σαγήνη της, την ιδιαίτερη της λάμψη; Ίσως το πιο ισχυρό αφροδισιακό της εξουσίας να είναι αυτή η ιδιαίτερη άλως που διαθέτει. Μπορεί λοιπόν ποτέ να την απολέσει; Μα τότε θα συνέβαιναν τα ύστερα του κόσμου όπως θα έλεγε και ο συγχωρεμένος Μήτια Καραγάτσης. Έχουμε ξαναπεί ότι η εξουσία τελικά είναι εξουσία είτε με δεξιό είτε αριστερό πρόσημο. Όσο κυνικός και αν είναι αυτός ο σολιψισμός, όσο απογοητευτική κι αν φαίνεται μια τέτοια διαπίστωση, δυστυχώς συνιστά την πιο πικρή πολιτική αλήθεια. Δείτε τους Συριζανέλ που σήμερα  κυβερνάνε με τον τρόπο που παλιά κατήγγελλαν, δηλαδή με πράξεις νομοθετικού περιεχομένου και με τους "μισθωτούς" της Βουλής σε διακοσμητικό ρόλο.

Όμως στην Ελλάδα της πρώτης φθοράς αριστερά συμβαίνει πασίδηλα αυτό ακριβώς το γεγονός:  Η εξουσία απομυθοποιείται, χάνει τη μαγεία της για να θυμηθούμε τον δημοφιλή όρο του Max Weber κάθε μέρα περισσότερο. Ίσως είναι η πρώτη φορά που όλα, συλλήβδην, τα μαζικά μέσα επικοινωνίας αλλά και τα λεγόμενα social media χρησιμοποιούν το υποκοριστικό όνομα του προέδρου της Δημοκρατίας -και μάλιστα σχετλιαστικά, ειρωνικά, απαξιωτικά- όταν αναφέρονται στον ανώτατο άρχοντα της χώρας. Πρώτη φορά ο ανώτατος πολιτειακός άρχων απλά δεν εμπνέει σεβασμό ως πρόσωπο. Αλλά και ο ίδιος ο πρωθυπουργός της χώρας, σε ποιον σήμερα εμπνέει τον ελάχιστο σεβασμό, ποιος σήμερα ζηλεύει τη θέση του; Ακόμα και ο πιο ματαιόδοξος, ο πιο αρχομανής, ακόμα και ο τελευταίος ηγετίσκος της αντιπολίτευσης, ειδικά τη στιγμή αυτή, δεν ζηλεύει τον Αλέξη, δεν θα ήθελε επ'ουδενί να είναι στη θέση του. Το Μαξίμου μοιάζει τόπος τιμωρίας. Μα θα μου πείτε, ο Αλέξης θα ταξιδέψει σε λίγο στην Κίνα, θα δεχτεί τον Ιούνιο τον Γιουγκέρ, και μιλούσε την προηγούμενη εβδομάδα με τον Πούτιν ενώ τον έχει δεξιωθεί ο ίδιος ο Ομπάμα στον Λευκό Οίκο. Θέλουμε, δεν θέλουμε ο Αλέξης είναι ένας διεθνής σταρ, έστω και αναλώσιμος. Ή, έστω, έχει εξασφαλίσει ο ίδιος τα 15 λεπτά  δημοσιότητας του Άντι Γουόρχολ, για πολύ μεγαλύτερο, χρονικό διάστημα και με σαφώς πιο εντυπωσιακή,με παγκόσμια εμβέλεια. Μετά όμως τι; Ποιο θα είναι το τέλος όλης αυτής της φαντασμαγορίας, αυτής της αυταπάτης;

Αν δεν έχουμε χάσει εντελώς το μυαλό μας και αν δεν μας έχει απορροφήσει αυτός ο υδαρής πολτός της καθημερινότητας και των ηλιθίων προτύπων που τα media προβάλλουν, όλη αυτή η "δόξα" του Αλέξη είναι και ανώφελη για το κοινωνικό σύνολο και επικίνδυνη για το μέλλον της χώρας. Ποιος αμφιβάλλει σήμερα πως ο Αλέξης, έστω και αν δεν αντιμετώπισει στο προσεχές μέλλον κάποιο ειδικό δικαστήριο, δεν θα υποστεί την αμείλικτη ετυμηγορία της ιστορίας; Προσωπικά συμπονώ το παλιό μου φίλο, τον ενθουσιώδη κομσομόλο του κόμματος, τον Αλεξάκη με το πλατύ αθώο χαμόγελο και τα πλατιά όνειρα, τώρα που αποδείχτηκαν πως δεν είναι καθόλου αθώα όνειρα και φιλοδοξίες αλλά μάλλον εφιάλτες για όλους μας. Δεν τον ζηλεύω λοιπόν καθόλου έστω κι αν πήγε στην Γουάσινγκτον ή την Νέα Υόρκη και είδε να γελάει πίσω από την πλάτη του ο ίδιος ο Clinton με τα γέλια του Ρασπούτιν. Ή, αν οι φίλοι του στο Βερολίνο και τις Βρυξέλλες τρίβουν τα χέρια τους από ικανοποίηση μετά από κάθε μυστική ή φανερή συνάντηση τους, μετά από κάθε καινούργια παραχώρηση του, μετά από κάθε αναμενόμενη ή απρόβλεπτη κωλοτούμπα τόσο του ίδιου όσο και της κυβέρνησης που εκείνος κανοναρχεί. Ποιος ζηλεύει πια τον έλληνα πρωθυπουργό, τον Αλέξη Τσίπρα, ή τους περίφημους υπουργούς του, ή την συμπαγή, διορισμένη λόγω λίστας, κοινοβουλευτική του ομάδα στην οποία βασιλεύει η δημοκρατία του νεκροταφείου; Σε τι διαφέρει ο δεξιός αστός Βουλγαράκης από τον αριστερό αστό Φλαμπουράρη; Απλώς ο τελευταίος φρουρείται από περισσότερους μπάτσους και χρησιμοποιεί περισσότερα αυτοκίνητα. Μαξιμαλισμός! 

Ποτέ άλλοτε, το επαναλαμβάνω, ποτέ άλλοτε η Ελλάδα δεν είχε μια κοινοβουλευτική εκπροσώπηση τόσο χαμηλού, τόσο αγοραίου επιπέδου, ποτέ άλλοτε τόσο ασήμαντοι, μικρονοϊκοί άνθρωποι δεν είχαν εισβάλει για να κορδακίζονται ξεδιάντροπα στο ναό της δημοκρατίας. Και δεν εννοώ μόνο τους Χρυσαυγίτες. Και ούτε βέβαια διαθέταμε ποτέ τόσο ασήμαντους, τόσο ανυπόληπτους, τόσο συμπλεγματικούς υπουργούς ή ανώτατους κρατικούς λειτουργούς όπως σήμερα. 

Αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς, θα παραδεχόμασταν ότι ανέκαθεν η εξουσία έβγαζε γέλιο. Ανέκαθεν ενέπνεε γελοιογράφους, επιθεωρησιογράφους, κωμωδιογράφους και ηθοποιούς που ανέβαιναν στη σκηνή μόνο και μόνο για να σατιρίσουν τα τρέχοντα πρόσωπα της κυβέρνησης ή τους παρδαλούς αρχηγούς της αντιπολίτευσης. Θυμάμαι εδώ την κότα που συνοδεύει πάντα τον Κωνσταντίνο Τσάτσο εις ανάμνησιν της άστοχης παρέμβασης του ως προς το κατέβασμα των Ορνίθων των Κουν, Χατζιδάκι, Ρώτα, Νικολούδη από το Ηρώδειο αλλά και το παρδαλό κατσίκι, πάλι του Φωκίωνα Δημητριάδη, που ακολουθούσε σταθερά τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο ή ακόμα τα φρύδια του Καραμανλή όπως τα ζωγράφιζε ο αμίμητος- αμείλικτος Μποστ ή τον Ανδρέα Παπανδρέου και τον Τρίτο Δρόμο του δια χειρός Γιώργου Ιωάννου ή τον θείο Καραμανλή - προτομή και τον ανιψιό - εξουσία σε συνδυασμό με τον μπαμπά Αντρέα και τον υιό Γεωργάκη από το ιδιοφυές πενάκι του Δημήτρη Χαντζόπουλου.

Και τώρα; Μα τώρα έχουν στομώσει και οι εμπνεύσεις και τα μολύβια τόσο των γελοιογράφων όσο και των κωμωδιογράφων. Καμιά επιθεώρηση το καλοκαίρι δε θα γελοιοποίησει τον Τσίπρα, ούτε θα παίξει με το επώνυμό του και την ομόηχη λέξη τσίπα στον τίτλο της ή κάτι ανάλογο. Τώρα, η ίδια η πραγματικότητα είναι γεμάτη από κωμικά  γκανγκς, γκάφες, γελοιότητες σε τρόπον ώστε να προκαλείται αυθόρμητος κλαυσίγελως αλλά και βαθύτατη οργή και απύθμενη απογοήτευση. Φερ´ ειπείν η διαπίστωση της Γεροβασίλη ότι είναι αντισυνταγματική μια αντικυβερνητική διαδήλωση στο Σύνταγμα. Η κοινωνία διακατέχεται από μια απογοήτευση τέτοια που κανένα κριτικό σχόλιο ή γελιογραφικό σκίτσο δεν μπορεί να ξεπεράσει... Το Μαξίμου είναι, μήνες τώρα, σταθερά αποκλεισμένο από οποιαδήποτε πρόσβαση και είναι φρουρούμενο από διμοιρίες και θωρακισμένα των ΜΑΤ, κανένας υπουργός δεν μπορεί εύκολα να κυκλοφορήσει δημόσια και πολύ περισσότερο να εμφανιστεί και να εκφωνήσει λόγους σε κομματικά ή μη ακροατήρια. Η αριστερή κυβέρνηση τρέμει πλέον και δεν θέλει πολλά-πολλά με τον λαό της! Η πλήρης απομυθοποίηση της εξουσίας!  

Η απόλυτη αποτυχία, η απόλυτη γελοιοποίηση, ο απόλυτος εκπεσμός της κυβέρνησης των Συριζανέλ, του Τέρενς, του Σπίρτζη, του Σκουρλέτη ή της Τζάκρη, η άκρα της απομάγευση έχει στερήσει από κωμωδιογράφους και σατιρικούς τα απαραίτητα εργαλεία, τα όπλα της εργασίας τους. Και είμαστε ακόμα στην αρχή.

ΥΓ1. Ο Νίκος Φίλης τείνει να γίνει, με όποιο κόστος σημαίνει αυτό, ο Άδωνις του Τσίπρα. Αδολέσχης και παντογνώστης, λαϊκιστής και προβοκάτορας μιλάει για πράγματα που αγνοεί υποκαθιστώντας  ως μη έδει σεβάσμιους ακαδημαϊκούς δασκάλους ξεφτιλίζοντας διδακτορικά και εξειδικεύσεις και καθιστάμενος το πιο ισχυρό επιχείρημα της αντιπολίτευσης. Ενώ ο Μητσοτάκης έχει μόνο έναν αδύναμο κρίκο, ο Τσίπρας διαθέτει περισσότερους. Όταν, κάποτε κατάκοπος κοιμάται ο Φίλης, ξυπνάει ευδιάθετος και έτοιμος για όλα ο Σπίρτζης και πάει λέγοντας. Ο θίασος της γελοιότητας μοιάζει να μην τελειώνει ποτέ. Έτσι λοιπόν ο Φίλης με το σοβαροφανές, αυστηρό όσο και βαρετό ύφος του κατηχητή, κατάφερε να προσδώσει  στο απολίτικο κίνημα των "Παραιτηθείτε" μια σοβαρή θεωρητική ραχοκοκαλιά. Κατέστησε πάλι επίκαιρο τον σεφερικό λόγο: "Κύριε, όχι με αυτούς, ας γίνει αλλιώς το θέλημά Σου". Ο Φίλης, αφού κατάφερε ως διευθυντής της να μειώσει στο ήμισυ την κυκλοφορία της ήδη αποδεκατισμένης "Αυγής", τώρα θέλει να επιτύχει το ίδιο και στο κόμμα του. Άξιος!

ΥΓ2. Ο πανικός μιας εξουσίας που δεν μπορεί να διανοηθεί πλέον τον εαυτό της εκτός εξουσίας, διαπιστώνεται και από την αντίδραση της κυβέρνησης ως προς την διαδήλωση των Παραιτηθείτε. Μια απολιτίκ, διαδικτυακή μάζωξη έχει αναγορευτεί σε υπ´ αριθμόν ένα εχθρό του καθεστώτος. Χωρίς καμία αίσθηση του γελοίου και χωρίς στοιχειώδη επαφή με την πραγματικότητα. Η αριστερά των κινημάτων και του ακτιβισμού κατάντησε καθεστώς τύπου Μαδούρο. Τι ντροπή!

Βαλς για πεθαμένους

Μεγάλες στιγμές! Το νέο μνημόνιο έρχεται, χαμογελάστε! Σας βλέπει ο κ. Βαλς!

Προτείνω ο συγκεκριμένος , κακοπληρωμένος (16 φορές το χρόνο!) υπάλληλος της Βουλής να λάβει ειδικό, επιπλέον, επίδομα ανθυγιεινής εργασίας.
Και βεβαίως, αν θέλει να πάει μπροστά, να βγάλει τη γραβάτα! Όλα κι όλα, είμαστε αριστεροί, πάνω απ’ όλα!

Πρώτα το είπε η ΕΡΤ με συγκρατημένη υπερηφάνεια. Έπειτα το έγραψε η Αυγή  με αυθεντική συγκίνηση.. Ναι, είναι αλήθεια.Ο πρωθυπουργός της Γαλλίας κύριος Βαλς δήλωσε στα σοβαρά - επειδή εμείς ως γνωστόν δεν σηκώνουμε πλάκες- ότι θαυμάζει τον Έλληνα ομόλογο του για όσα έχει επιτύχει. Ναι μα το θεό! Τον ζηλεύει γιατί κατάφερε να περάσει 7.500 ολόκληρες σελίδες σκληρών μέτρων χωρίς να ανοίξει ρουθούνι και χωρίς να καεί η Αθήνα. Σε μιαν αποθέωση των δημοκρατικών διαδικασιών στη χώρα που γέννησε την Δημοκρατία! Όχι παίζουμε. Ο ίδιος, επιχειρώντας να ψηφιστούν πολύ ηπιότερα μέτρα, είδε όχι μόνο το Παρίσι να καίγεται αλλά και ολόκληρη τη χώρα να διαλύεται. Εξακολουθητικά και για σειρά ημερών. Με τη θύελλα να μην φαίνεται ότι κοπάζει. Πώς τα καταφέρνει ο δαιμόνιος Αλέξης; Πού αποτυγχάνουν οι ταλαίπωροι Κουτόφραγκοι;

 Αν δεν πρόκειται για ένα κρεσέντο πολιτικού κυνισμού, τότε κάποιοι μας δουλεύουν πολύ χοντρά. Ο Βαλς θέλει να χορέψει βαλς στα θεμέλια μιας Ευρώπης που κλυδωνίζεται υπαρξιακά, που δοκιμάζεται από το βαθύ, θεσμικό και ιδεολογικό της έλλειμμα και οι Γάλλοι απεργοί, οι άνεργοι απόγονοι του Αστερίξ δεν του το επιτρέπουν. Τα καθίκια! Ενώ εμείς... Τα τέλεια υποδείγματα πειθήνιας συμπεριφοράς και αναίμακτης προσαρμογής στις συνθήκες του καζινοποιημένου καπιταλισμού και του δημοκρατικού- καλύτερα, κοινοβουλευτικού-  ολοκληρωτισμού. Και να σκεφτεί κανείς ότι ακόμα και οι οικονομικοί  εγκέφαλοι του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου διαπιστώνουν ότι η συνταγή του νεοφιλελευθερισμού απέτυχε καθώς συσσωρεύει ύφεση και ελλείμματα στις χώρες που εφαρμόζεται. Ο Φρίντμαν έκανε λάθος. Επιβάλλεται τώρα αλλάξουμε πορεία. Κρίμα το βαλς κύριε Βαλς μου!

Είναι εξωφρενικό και το άλλο ιδεολόγημα που κυκλοφορεί ευρέως εν όψει της διαδήλωσης "Παραιτηθείτε"στις 15 Ιουνίου. Επιτρέπεται τώρα που έγινε η αριστερά κυβέρνηση να διαδηλώνουμε; Ναι ή όχι; Παλιοί μου σύντροφοι  είναι κατηγορηματικοί:  όχι, δεν πρέπει να διαδηλώνουμε πια ! Αφήστε που μια συγκέντρωση εγκυμονεί τεράστιους κινδύνους. Μπορεί να εμφανιστούν οι μπαχαλάκηδες και να κάνουν καταστροφές. Από την άλλη, θα σκάσουν σίγουρα μύτη οι Χρυσαυγίτες και θα καπελώσουν την εκδήλωση. Τί λέτε ρε παιδιά! Δηλαδή αν δεν πρόκειται για κουτοπονηριά, τότε έχουμε τον παλαιό, μαρξιστικό μεσσιανισμό που καταργεί κάθε επαναστατική ενέργεια  αφού τώρα που είμαστε κυβέρνηση  όλα τα προβλήματα έχουν καλυφθεί, όλες οι ανάγκες έχουν λυθεί... Άρα δεν χρειάζεται ούτε να διαμαρτυρόμαστε, ούτε να διαφωνούμε. Και βεβαίως ούτε να διαδηλώνουμε! Διαλεκτική ανάλυση, όχι αστεία! Άκρα του τάφου σιωπή πρέπει να ισχύει στην αριστερή μας Δημοκρατία. Πλέον, ανθ' ημών, θα μιλάει ο κομμουνιστής Κατρούγκαλος. Αποκλειστικά! Αν διαδηλώσουμε από θυμό και απόγνωση, αν διαμαρτυρηθούμε για την απίστευτη κωλοτούμπα που έχει κάνει ο Σύριζα, για το απεχθέστατο τρίτο μνημόνιο και τους εφαρμοστικούς του νόμους, για την υπερεταιρεία που μας καθιστά αποικία για τα επόμενα 99 χρόνια, αν εξεγερθούμε για τους φόρους, την ανεργία, το κλείσιμο των επιχειρήσεων, τις μεταρρυθμίσεις που δεν προχωρούν και άρα δεν δημιουργούνται νέες θέσεις εργασίας,για το Δημόσιο που διογκώνεται σταθερά  με την εισβολή των κολλητών, τότε θα είμαστε νεοφιλελέδες! Ατράνταχτη λογική της εξουσίας που παραμένει σταθερά εξουσία δηλαδή καθεστώς, είτε με αριστερό, είτε με δεξιό πρόσημο. Γι αυτούς, για τους Κυρίτσηδες, για την Τασία και Σια ο μόνος πλέον στόχος τους είναι η παραμονή με κάθε κόστος- ο Αλέξης θα το έλεγε ... Ψευδαίσθηση- στην εξουσία. Τόσο απλά, τόσο κυνικά. Για εμάς αν θα υπάρξει κάποια στοιχειώδης προοπτική για τον τόπο. Εναν τόπο που δεν εξαντλείται βέβαια στις ημέρες - και τις νύχτες-, στα έργα ή μάλλον τα μη έργα μιας δράκας τυχοδιωκτών επαγγελματιών της καθεστωτικής δηθεναριστεράς.

ΥΓ. 1  Και μια και μιλάμε για πεθαμένους: Έριξε τον Σαμαρά, διέλυσε τη ΔΗΜΑΡ, τώρα ήρθε η σειρά του Σύριζα και του Αλέξη. Συμπέρασμα: Η εκδίκηση του τσαλακωμένου κυρ Φώτη θα είναι αμείλικτη! Τα σκουλήκια σε ρόλο πρωταγωνιστών. Υπερπεριπέτεια με άφθονη δράση. Προσεχώς στις οθόνες σας!

ΥΓ. 2  Μας πήραν χαμπάρι ! Επιμένουν σε ένα κατασκευασμένο ταξικό μίσος παλαιού τύπου ενώ οι ίδιοι εκπροσωπούν τον πιο υποκριτικό νεοπλουτισμό. Είναι κυβέρνηση εκατομμυριούχων μικροαστών που υποδύονται τους αριστερούς. Ψήφισα ναι για να μεινουμευρώπη πράγμα που εφαρμόζει φανατικά και η δηθεναριστερή κυβέρνηση που προπαγάνδισε το όχι για να αυτοεξευτελιστεί συμμορφούμενη με το ναι.
Ψήφισα ναι και είμαι γιος εργάτη από τα Ταμπούρια με μισθό πανεπιστημιακής ξεφτίλας. Είμαι περιθωριοποιημένος από την εποχή που χλεύαζα τους Πασόκους και τον λαϊκισμό τους. Γιατί βέβαια δεν κάνεις καριέρα όταν ασκείς κριτική στην εξουσία. Και τώρα ο Σύριζα έφερε το Πασόκ από την πίσω πόρτα. Και μάλιστα στην χειρότερη εκδοχή του. Ας με υπερφορολογήσει λοιπόν για τιμωρία και εκδίκηση ο σ. Κυρίτσης. Και να σκεφτείς ότι αγωνιζόμαστε στην Αριστερά σαράντα χρόνια και καταγγέλλουμε τον λαϊκισμό του Πασόκ άλλα τόσα για να γίνουν ο Κατρούγκαλος και ο Σταθάκης υπουργοί και για να υπογράφει ο Αλέξης 99 χρόνων επιτροπεία.

ΥΓ. 3  Διαβάζω και τρομάζω: «Ταξικό μίσος -  Ξεφτίλες πατριώτες - Αναρχία» (Από τοίχο της φιλοσοφικής σχολής Αθηνών). Προπαγανδίζοντας το ταξικό μίσος και την συνακόλουθη βία, χάνουμε την ευκαιρία να σκεφτούμε, έστω για λίγο, την ταξική αγάπη. Κι ακόμη περισσότερο, την αταξική αγάπη που πάντως δεν έχει σχέση τόσο με τον χριστιανισμό όσο με το βαθύτερο περιεχόμενο της μαρξιστικής θεωρίας. Μισώντας ταξικά, θα πρέπει να μισήσω προγραμματικά τον Ραχμάνινοφ, τον Πάστερνακ, τον Μέγιερχολντ ενώ θα πρέπει να αγαπήσω καλά και σώνει τους κομματικούς κομισάριους και τους επαγγελματίες της ιδεολογίας. Όπερ άτοπον. Στην εποχή της γενικής ισοπέδωσης, απαιτείται στοιχειώδης ψυχραιμία ως προς τις αξίες υπό αίρεση. Ιδιαίτερα όταν το προοδευτικό, συχνά, εξισώνεται με το συντηρητικό ή και το αντιδραστικό. Η συνάντηση τελικά με την Ιστορία θα γίνει οπωσδήποτε, όχι όμως με τους όρους ή κατά το χρόνο που θα βόλευε τα υποκείμενά της. Η Ιστορία, είτε ως παραμυθία, είτε ως καταδίκη, έρχεται πάντα με αγγελικά φτερά, δηλαδή απρόβλεπτη.

Wei Wei, Tires, Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης

ΥΓ. 4 Και η τέχνη, όμως, είναι ταξική. Προχωράει με τους κυνόδοντες και στομώνει όταν χρησιμοποιεί τους τραπεζίτες της. Βαρετοί νεόπλουτοι και ευαίσθητοι τραπεζίτες την προβάλλουν ως άλλοθι και πλυντήριο και την εξισώνουν με τους τραπεζικούς τους λογαριασμούς, ενώ αξίζει απείρως περισσότερο. Αλλά πώς να εξηγήσεις τώρα εικόνες σε νεκρωμένα, από το αλισβερίσι της αγοράς, κουνέλια; Αν η τέχνη έχει μια δυνατότητα, αυτή εστιάζεται σε στοχοθεσία της ρήξης και της υπέρβασης, ιδιαίτερα όταν όλες οι άλλες δυνάμεις επιμένουν στη συναίνεση της συγκάλυψης και τη μετριοπάθεια της μετριότητας. Εφόσον ανέκαθεν οι άνθρωποι της εξουσίας και τα ενεργούμενα του συστήματος βολεύονταν από την επικράτηση των ηλιθίων, την αποθέωση της κοινοτοπίας και το ντομίνιο του μέτριου. Όλα κάτι να θυμίζουν έτσι ώστε να καταπνίγονται οι αμφιβολίες και να συνεχίζεται η ληθαργική νιρβάνα των αμνοεριφίων· και η σιωπή τους ωσαύτως. Όταν λοιπόν η τέχνη δεν είναι ταξική, τότε είναι ύποπτη, αυτοαναιρούμενη και δεν κομίζει τίποτε καινούριο παρά μόνο τ' αποφόρια της συντήρησης και τα δράμα της διακόσμησης ή της διατεταγμένης ευωχίας των θαμώνων του «λαϊκοέντεχνου» (όπως λέμε... «εθνοσοσιαλισμός», «ελληνοχριστιανισμός», «κεντροδεξιά» κι άλλα λεκτικά παράδοξα ή «παίγνια» κατά Βίτγκενσταϊν και «χαρτοπαίγνια» κατά Βαρβέρη). Αλλά και η γλυκιά μου η Δημουλά κυκλοφόρησε το 2004 από τον «Ικαρο» τα «Εκτός σχεδίου» πεζά της, αφνιδιάζοντάς μας με αποστροφές σαν την ακόλουθη: «Δεν ξέρω για τα μικρά, αλλά για τα μεγάλα έργα μάλλον αληθεύει ότι έχουν το προνόμιο ο θάνατος να είναι προβούλευση αθανασίας».